ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ: Την Πέμπτη 30 Αυγούστου, ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα. Παρά το γεγονός ότι κατά την εκστρατεία στην Ακαδημία ήταν η πιο δημοφιλής, η Κονσεϊσάο έλαβε μόνο μία ψήφο. Επιλέχθηκε ο σκηνοθέτης Κάκα Ντιέγκες, ο οποίος έλαβε 22 ψήφους. Η δεύτερη θέση πήγε στον Πέδρο Κορέα ντο Λάγκο, ο οποίος έλαβε 11 ψήφους. 

Η Ακαδημία Γραμμάτων της Βραζιλίας, η οποία ιδρύθηκε στις 20 Ιουλίου 1897 και έχει την έδρα της στο Ρίο ντε Τζανέιρο, ιδρύθηκε με στόχο την καλλιέργεια της εθνικής γλώσσας και λογοτεχνίας. Πρόδρομος του θεσμού ήταν ο μεγαλύτερος εκπρόσωπος της βραζιλιάνικης λογοτεχνίας: ο Μασάντου ντε Ασσίς. Ακόμα και με έναν μαύρο ιδρυτή , η Ακαδημία Γραμμάτων της Βραζιλίας οφείλει ένα ιστορικό χρέος: από την ίδρυσή της, στα 121 χρόνια ύπαρξής της, καμία γυναίκα αφρικανικής καταγωγής δεν έχει εκλεγεί ποτέ σε μία από τις 40 έδρες της.

Το σενάριο έχει την ευκαιρία να αλλάξει το 2018, χάρη στην αίτηση που υπέβαλε τον Μάιο η 71χρονη συγγραφέας Κονσεϊσάο Εβαρίστο.

Στην επιστολή που υποβλήθηκε στην Ακαδημία, όπως επικαλείται η Literafro – Πύλη Αφροβραζιλιάνικης Λογοτεχνίας του Ομοσπονδιακού Πανεπιστημίου της Μίνας Ζεράις (UFMG), η Κονσεϊσάο Εβαρίστο εκφράζει την «επιθυμία και την προθυμία του να συμμετάσχει σε διάλογο» και δηλώνει ότι «θα περιμένει αυτή την ευκαιρία».

Επιπλέον, σε συνέντευξή της στο Sul21 τον Μάιο, εξήγησε γιατί αποφάσισε να θέσει υποψηφιότητα:

Para mim, foi uma surpresa, apesar de que algumas pessoas sempre falaram que meu próximo passo seria entrar na Academia Brasileira de Letras. Mas, como foi uma coisa muito dita entre nós, eu tomava como brincadeira e nunca tinha pensado nessa possibilidade. Há uns 10 dias, uma repórter me liga perguntando sobre isso e dizendo que, nas redes sociais, estavam citando que eu poderia ser uma das prováveis acadêmicas e eu comecei a me entusiasmar com a história. Comecei a pensar mesmo que é um direito nosso. Se a academia brasileira é um lugar, uma instituição de representação de uma nacionalidade literária, então, estou com vontade de me candidatar mesmo e vamos ver.

Για μένα, ήταν μια έκπληξη, παρόλο που κάποιοι μου έλεγαν πάντα ότι το επόμενο βήμα μου θα ήταν να μπω στην Ακαδημία Γραμμάτων της Βραζιλίας. Ωστόσο, επειδή ήταν κάτι για το οποίο συζητούσαμε πολύ, το πήρα ως αστείο και δεν είχα καν σκεφτεί το ενδεχόμενο. Μέχρι πριν από περίπου 10 ημέρες, ένας δημοσιογράφος με πήρε τηλέφωνο και με ρώτησε σχετικά. Μου είπε ότι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημοσίευαν ότι θα μπορούσα να είμαι μία από τους πιθανούς ακαδημαϊκούς και τότε άρχισα να ενθουσιάζομαι με την υπόθεση. Άλλωστε, άρχισα να πιστεύω ότι είναι μέρος του δικαιώματός μας. Αν η Ακαδημία της Βραζιλίας είναι ένας τόπος, ένα ίδρυμα που αντιπροσωπεύει μια λογοτεχνική εθνικότητα, τότε υπάρχει ένας ακόμη λόγος να υποβάλω αίτηση και θα δούμε τι θα συμβεί.

Ακόμη και πριν από την επίσημη υποβολή στην Ακαδημία, ένα διαδικτυακό ψήφισμα, που δημιουργήθηκε για την υποψηφιότητα της συγγραφέως, είχε ήδη χιλιάδες υπογραφές. Εάν η Κονσεϊσάο εκλεγόταν, θα κατείχε την 7η θέση, μια θέση που κενώθηκε μετά τον θάνατο του σκηνοθέτη Νέλσον Περέιρα ντος Σάντος (1928-2018). Επί του παρόντος, υπάρχουν τέσσερις αιτήσεις για την υποψηφιότητά της: δύο στο Change.org, μία από το Diálogos Insubmissos και μία από το Movimento Nós. Επιπλέον, υπήρχαν σχεδόν 40.000 ψήφοι υποστήριξης μέχρι τις 6 Αυγούστου.

Εκτός από τις υπογραφές, δημιουργήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης το hashtag #ConceiçãoEvaristoNaABL, με την ενθάρρυνση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών όπως το Observatório de Favelas και το Blogueiras Negras, μεταξύ άλλων.

Παρόλο που η ψήφος περιορίζεται μόνο στα μέλη της Ακαδημίας, οι εκστρατείες υποστήριξης της Κονσεϊσάο της έδωσαν την προβολή, που τα έργα γυναικών και ατόμων αφρικανικής καταγωγής δεν λαμβάνουν συνήθως στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία.

Γιατί την Κονσεϊσάο Εβαρίστο;

Η Μαρία ντα Κονσεϊσάο Εβαρίστο ντε Μπρίτο γεννήθηκε στο Μπέλο Οριζόντε της Μίνας Ζεράις το 1946. Πέρασε όλη την παιδική της ηλικία και μέρος της νεότητάς της στην πλέον ανενεργή φαβέλα Πιντούρα Σάια στην πρωτεύουσα της Μίνας Ζεράις, την έκτη πιο πυκνοκατοικημένη πόλη της Βραζιλίας. Για χρόνια, συνδύαζε την εργασία της ως οικιακή βοηθός με τις σπουδές της. Όταν μετακόμισε στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1970, άρχισε να σπουδάζει λογοτεχνία και προσλήφθηκε ως δασκάλα σε δημόσιο σχολείο. Αργότερα απέκτησε μεταπτυχιακό και διδακτορικό στον τομέα αυτό.

Το 1990, η Κονσεϊσάο έκανε το λογοτεχνικό της ντεμπούτο με την έκδοση κειμένων της σειράς Cadernos Negros, από τον Όμιλο Quilombhoje. Χρόνια αργότερα, δημοσίευσε το αναγνωρισμένο μυθιστόρημα Ponciá Venâncio και στη συνέχεια μια συλλογή διηγημάτων, που αναγνωρίστηκε ως το αριστούργημά της, το Olhos D'Água. Όλα τα γραπτά της ακολουθούν μια έννοια, που έχει γίνει το σήμα κατατεθέν της: «escrivivencia» (βιωματική γραφή), η ένωση γραφής και εμπειριών.

Το περιοδικό λογοτεχνικής κριτικής O Rascunho όρισε τα έργα της ως εξής:

as personagens que figuram em cada narrativa pertencem ao universo dos excluídos de nossa sociedade, isto é, são crianças de rua, prostitutas, mulheres pobres e humilhadas, homens que roubam, matam e são capazes de amar. Se a condição social por si só comprova que são pessoas discriminadas, mais ainda o são por serem afrodescendentes.

Οι χαρακτήρες που παρουσιάζονται σε κάθε ιστορία ανήκουν στο σύμπαν των αποκλεισμένων από την κοινωνία μας: παιδιά του δρόμου, πόρνες, φτωχές και ταπεινωμένες γυναίκες, άντρες που κλέβουν, σκοτώνουν και είναι ανίκανοι να αγαπήσουν. Αν και η κοινωνική τους θέση από μόνη της αποδεικνύει ότι υφίστανται διακρίσεις, το γεγονός ότι είναι αφρικανικής καταγωγής τους καθιστά ακόμη περισσότερο θύματα διακρίσεων.

Γεννημένη σε ένα περιβάλλον γεμάτο βιβλία, η επαφή της με τις λέξεις ήρθε μέσα από  την προφορική λογοτεχνία και την ίδια της τη ζωή, όπως γράφει το περιοδικό Carta Capital:

Unindo simplicidade e refinamento literário, sua literatura aborda temas como a discriminação racial, de gênero e de classe, e suas obras dão voz às mulheres negras da periferia e as suas lutas, suas dores, suas afetividades, suas cores, suas inteligências.

Συνδυάζοντας την απλότητα και τη λογοτεχνική φινέτσα, η λογοτεχνία της ασχολείται με θέματα όπως οι φυλετικές, οι έμφυλες και οι ταξικές διακρίσεις και τα έργα της δίνουν φωνή στις γυναίκες αφρικανικής καταγωγής από την περιφέρεια και τους αγώνες τους, τον πόνο τους, τα συναισθήματά τους, τα χρώματά τους και την ευφυΐα τους.

Αντιπροσωπευτικότητα

Η Κονσεϊσάο, υποψήφια για μια Ακαδημία που δεν είχε ποτέ μέλη σαν κι αυτήν, αντιπροσωπεύει το 54,9% του βραζιλιάνικου πληθυσμού, που αυτοπροσδιορίζεται ως μαύρος και καφέ, σύμφωνα με μελέτη του Βραζιλιάνικου Ινστιτούτου Γεωγραφίας και Στατιστικής (IBGE). Αυτός ο πληθυσμός, με τη σειρά του, ανέκαθεν υποεκπροσωπούνταν στη λογοτεχνία και την εθνική ιστορία.

Μια μελέτη που διεξήγαγε η δημοσιογράφος Τζιοβάνα Ρομάνο Σάντσεζ στον ιστότοπο Gênero e Número σχετικά με την αναπαράσταση χαρακτήρων στα βιβλία ιστορίας της Βραζιλίας δείχνει ότι:

De todos os personagens com raça definida, 83,7% são brancos e 13% são negros – indígenas e asiáticos são pouco mais de 1% cada. Dentre os homens, 84,7% são brancos, 12,3% são negros e asiáticos e indígenas são pouco mais de 1% cada. Entre as mulheres com raça ou etnia definida, 72,3% são brancas, 21,3% são negras e 4,3% são asiáticas. Apenas uma mulher indígena é nomeada em quase 900 páginas – 2,1%.

Από όλους τους χαρακτήρες με καθορισμένη φυλή, το 83,7% είναι λευκοί και το 13% αφρικανικής καταγωγής. Οι αυτόχθονες και οι Ασιάτες αποτελούν λίγο πάνω από 1%. Μεταξύ των ανδρικών χαρακτήρων, το 84,7% είναι λευκοί, το 12,3% είναι αφρικανικής καταγωγής και οι αυτόχθονες και οι Ασιάτες αποτελούν λίγο πάνω από 1% έκαστος. Μεταξύ των γυναικείων χαρακτήρων με καθορισμένη φυλή ή εθνικότητα, το 72,3% είναι λευκοί, το 21,3% είναι αφρικανικής καταγωγής και το 4,3% είναι Ασιάτισσες. Δεν υπάρχει ούτε μία αυτόχθονη γυναίκα που να κατονομάζεται σε σχεδόν 900 σελίδες—2,1%.

Σε κείμενο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Brasil de Fato, η ποιήτρια και πολιτιστική διευθύντρια Ντέμπορα Γκαρσία υπερασπίζεται την αυθόρμητη κινητοποίηση υπέρ της υποψηφιότητας της Κονσεϊσάο και επισημαίνει ότι αντανακλά την επιθυμία «για κοινωνική, εθνοτική και έμφυλη εκπροσώπηση της Ακαδημίας και την θέτει σε μια προοπτική:

Em 121 anos de existência a ABL, que em sua primeira formação trazia indivíduos fortemente ligados à luta abolicionista, ao longo do tempo foi se distanciando das demandas sociais, tornando-se um reduto fechado de escribas da “literatura universal”.

O resultado desse distanciamento se reflete na pouca identificação da população brasileira com a instituição, bem como, na pouca diversidade na composição de suas cadeiras, configurando-se em uma instituição branca e masculina. Ao longo da história, somente oito mulheres ocuparam as cadeiras, nenhuma negra.

(…)

O apoio à candidatura de Conceição Evaristo vai muito além dos quesitos gênero e cor. Se o fosse, enquanto escritora e leitora, não poderia apoiar. Fala alto a qualidade técnica, uma carreira sólida, premiada e reconhecida internacionalmente, mas que não perdeu o compromisso, a simplicidade e a capacidade de dialogar com aqueles para quem escreve. Assim, a simplicidade e o refinamento literário são, a meu ver, as principais características de sua obra.

Στα 121 χρόνια ύπαρξής του, η Ακαδημία Γραμμάτων της Βραζιλίας, η οποία στην πρώτη της σύσταση περιελάμβανε προσωπικότητες, που συνδέονταν στενά με τον αγώνα κατά της δουλείας, με την πάροδο του χρόνου αποστασιοποιήθηκε από τα κοινωνικά αιτήματα και έγινε ένα κλειστό οχυρό συγγραφέων «παγκόσμιας λογοτεχνίας».

Το αποτέλεσμα αυτής της αποστασιοποίησης αντικατοπτρίζεται στη χαμηλή ταύτιση του βραζιλιάνικου πληθυσμού με τον θεσμό και στην περιορισμένη ποικιλομορφία στις θέσεις του, οι οποίες ορίζονται ως ένας λευκός, ανδρικός θεσμός. Σε όλη την ιστορία του, μόνο οκτώ γυναίκες κατείχαν αυτές τις θέσεις, αλλά καμία από αυτές δεν ήταν μαύρη.

(…)

Η υποστήριξη της υποψηφιότητας της Κονσεϊσάο Εβαρίστο υπερβαίνει τις πτυχές του φύλου και του χρώματος. Αν ίσχυε αυτό, ως συγγραφέας και αναγνώστρια, δεν θα μπορούσα να την υποστηρίξω. Αυτό αναδεικνύει την τεχνική της ποιότητα, μια σταθερή, βραβευμένη και διεθνώς αναγνωρισμένη σταδιοδρομία, η οποία δεν έχει χάσει την αφοσίωση, την απλότητα και την ικανότητά της να αλληλεπιδρά με τα άτομα, για τα οποία γράφει. Έτσι, η απλότητα και η λογοτεχνική εκλέπτυνση είναι, κατά την άποψή μου, τα κύρια χαρακτηριστικά του έργου της.