Στιγμιότυπο οθόνης από το κανάλι βίντεο του Hamdam Zakirov στο YouTube για την ουζμπεκική και σοβιετική vintage μουσική.

Οι δημοφιλείς επιτυχίες συχνά συνδέονται με μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και η έννοια της βιντάζ ή ρετρό μουσικής έχει γίνει — χάρη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης— μια ξεχωριστή κουλτούρα. Αυτό ισχύει και για τη σοβιετική μουσική κληρονομιά και, για να μάθω περισσότερα για τους θαυμαστές της, μίλησα με τον Hamdam Zakirov, έναν DJ από την πόλη Φεργκάνα στο Ουζμπεκιστάν, ο οποίος τώρα ζει στη Φινλανδία, όπου διαχειρίζεται το δικό του μουσικό κανάλι στο YouTube, DJ Hem—Soviet Grooves από το Ελσίνκι.

Η συνέντευξη υπέστη επιμέλεια για λόγους συντομίας και ύφους.

Filip Noubel (FN): Πώς γίνατε DJ σοβιετικής μουσικής και ποιος είναι ο λόγος που μετακομίσατε από το Ουζμπεκιστάν, την πατρίδα σας, στη Φινλανδία; 

Хамдам Закиров (ХЗ): В 1994 году я уехал из Узбекистана в Москву, где прожил 8 лет. В Финляндию я попал с женой  – москвичкой с финскими корнями. В Финляндии я с 2001 года, a собирать пластинки я начал лишь 5 лет назад. Как-то, лет десять назад, один финский коллега спросил, что я знаю о советском фанке. Я ответил, что такого не было и нет. В голове-то у меня, понятно, тут же заиграл Джеймс Браун. Я сказал тогда, что фанк – это такая сексуальная музыка, которой априори не могло быть в асексуальном Советском Союзе (не знаю, вспомнит ли кто из ваших читателей легендарную фразу участницы одного из первых телемостов, если верно помню, Москва — Нью-Йорк, которая заявила, что «в СССР секса нет»).

Мой товарищ утверждал обратное, и я пообещал поискать что-то в этом стиле. И нашел! Конечно, ничего такого, что напоминало бы драйв Джеймса Брауна, но очень много интересного джаз-фанка, диско-фанка и фанковых элементов в аранжировках.

Эту историю я вспомнил, когда начал собирать пластинки. Я прослушивал пластинки советских исполнителей, которые мне попадались, в поисках ответа на давнишний вопрос коллеги. В итоге, когда появилась возможность сыграть свой первый диджей-сет, у меня уже был готов солидный плей-лист.

Hamdam Zakirov (HZ): Το 1994, έφυγα από το Ουζμπεκιστάν και μετακόμισα στη Μόσχα, όπου έζησα για οκτώ χρόνια. Αργότερα, κατέληξα στη Φινλανδία με τη σύζυγό μου, μια Μοσχοβίτισσα με φινλανδικές ρίζες. Ζω στη Φινλανδία από το 2001, αλλά άρχισα να συλλέγω βινύλια μόλις πριν από πέντε χρόνια.

Πριν από περίπου 10 χρόνια, ένας Φινλανδός συνάδελφος με ρώτησε τι γνώριζα για τη σοβιετική φανκ. Ακούγοντας στο μυαλό μου τη μουσική του Τζέιμς Μπράουν, απάντησα ότι δεν υπήρχε τέτοιο πράγμα. Του είπα τότε ότι η φανκ ήταν μια σεξουαλική μορφή μουσικής, που δεν θα μπορούσε να υπάρξει στη ασεξουαλική Σοβιετική Ένωση (όπως είπε κάποτε ένας συμμετέχων σε μια τηλε-γέφυρα μεταξύ Μόσχας και Νέας Υόρκης σε μια θρυλική πρόταση: «Δεν υπάρχει σεξ στην ΕΣΣΔ»). Ο συνάδελφός μου διαφώνησε και υποσχέθηκα να ρωτήσω.

Και βρήκα κάτι! Φυσικά, τίποτα παρόμοιο με την ενέργεια και το στυλ του Τζέιμς Μπράουν, αλλά, πράγματι, πολύ ενδιαφέρουσα τζαζ-φανκ, ντίσκο-φανκ και στοιχεία φανκ σε μουσικές ενορχηστρώσεις. Θυμήθηκα αυτή την ιστορία, όταν άρχισα να συλλέγω βινύλια. Άκουγα προσεκτικά δίσκους Σοβιετικών καλλιτεχνών, που έφταναν στο δρόμο μου, προκειμένου να βρω μια απάντηση στην ερώτηση του συναδέλφου μου. Τελικά, όταν είχα την ευκαιρία να παίξω το πρώτο μου DJ set, είχα ήδη μια καλή λίστα αναπαραγωγής.

FN: Πού παίζετε σοβιετική μουσική; Και για ποιον;

ХЗ: Первые мои сеты были дома, для тесного круга друзей. Но в январе 2016 года я познакомился с оргкомитетом фестиваля Tusovka, который проводится в Хельсинки с 1999 года. Этот фестиваль объединяет на одних площадках финских музыкантов с их коллегами из стран постсоветского пространства. В том году я сыграл свой первый публичный сет. И с тех пор я – хост-диджей фестиваля. Это очень почетно. Несколько раз я играл в узбекском ресторане. А один раз даже на свадьбе! ))) Моя аудитория – это, конечно, в первую очередь наши соотечественники. Но и финны, которым интересны теперь уже многочисленные государства за восточной границей.

HZ: Τα πρώτα μου σετ παρουσιάστηκαν στο σπίτι για έναν μικρό κύκλο στενών φίλων. Αλλά τον Ιανουάριο του 2016, γνώρισα την επιτροπή, που ήταν υπεύθυνη για τη διοργάνωση του φεστιβάλ Tusovka, το οποίο πραγματοποιείται στο Ελσίνκι από το 1999. Αυτό το φεστιβάλ ενώνει μουσικούς από τη Φινλανδία και από πρώην σοβιετικές χώρες σε κοινές πλατφόρμες. Την ίδια χρονιά έπαιξα το πρώτο μου σετ. Και από το 2016, είμαι ο guest DJ τους, κάτι που είναι μεγάλη τιμή. Έχω παίξει αρκετές φορές σε ένα ουζμπεκικό εστιατόριο και μία φορά σε έναν γάμο. Το κοινό μου είναι πρώην Σοβιετικοί πολίτες, αλλά και Φινλανδοί, που ενδιαφέρονται για τα πολλά μέρη ανατολικά των συνόρων τους.

FN: Προωθείτε επίσης την ουζμπεκική μουσική της σοβιετικής περιόδου. Γιατί;

ХЗ: У меня в коллекции полсотни пластинок узбекских исполнителей. В  начале этого года я решил наконец собрать узбекскую программу из композиций и песен, которые уже отметил для себя, потом углубился – в тексты, истории исполнителей, авторов песен, и решил, что правильнее сделать подкаст. На данный момент я опубликовал две части подкаста. Их можно найти на моём ютьюб-канале.

Когда в марте начался карантин, совпавший с праздником Навруз, я провёл свой первый онлайн диджей-сет, который состоял из по большей части узбекской эстрадной музыкой. Этот онлайн набрал более 2000 просмотров!

О любимых исполнителях: я нашел в сети несколько песен Батыра Закирова. И вдруг понял, что это были первые песни, которые я помню. Помню в том смысле, что 4-5-летним ребенком впервые вслушивался в слова. Можно наверное смело сказать, что “Седая любовь”, “Песня о счастье” повлияли на моё поэтическое творчество. Уже в старшем школьном возрасте я услышал и влюбился в группу “Оригинал”. Также хотел бы упомянуть, что в число любимых узбекских артистов я совсем недавно включил и Насибу Абдуллаеву. Две её первые пластинки начала 80-х – это уникальные, в каком-то смысле передовые для тогдашней узбекской эстрады аранжировки.

HZ: Έχω περίπου 50 δίσκους Ουζμπέκων καλλιτεχνών στη συλλογή μου. Στις αρχές του έτους αποφάσισα να επιλέξω ένα πρόγραμμα ουζμπέκικης μουσικής από κομμάτια που είχα παρατηρήσει, στη συνέχεια εμβάθυνα στα κείμενα, στην ιστορία κάθε παράστασης, στους δημιουργούς των τραγουδιών και αποφάσισα ότι το καλύτερο που είχα να κάνω θα ήταν ένα podcast. Προς το παρόν, έχω ανεβάσει δύο μέρη του podcast μου, που μπορείτε να βρείτε στο  κανάλι μου στο YouTube. Όταν ξεκίνησε η καραντίνα COVID-19 φέτος, την ίδια ημερομηνία με το Νορούζ, την Πρωτοχρονιά της Κεντρικής Ασίας, έπαιξα το πρώτο μου διαδικτυακό DJ set φτιαγμένο κυρίως από ουζμπέκικη ποπ μουσική. Πήρε πάνω από 2.000 προβολές!

Οι αγαπημένοι μου καλλιτέχνες: βρήκα στο διαδίκτυο μερικά τραγούδια του Batyr Zakirov και ξαφνικά συνειδητοποίησα ότι αυτά ήταν τα πρώτα τραγούδια που θυμόμουν, με την έννοια ότι στην ηλικία των τεσσάρων ή πέντε ετών έδωσα προσοχή στους στίχους για πρώτη φορά. Μπορώ πιθανώς να πω ότι τα τραγούδια του Zakirov Седая любовь [Γκρίζα Αγάπη] και Песня о счастье  [Τραγούδι της Ευτυχίας] διαμόρφωσαν την ποιητική μου κοσμοθεωρία. Κατά τη διάρκεια των χρόνων που πήγαινα σχολείο, άκουσα και ερωτεύτηκα το συγκρότημα Оригинал [Πρωτότυπο]. Θα ήθελα επίσης να αναφέρω ότι έχω προσθέσει τη Nasiba Abdullayeva στους αγαπημένους μου Ουζμπέκους καλλιτέχνες. Οι δύο πρώτοι δίσκοι της από τη δεκαετία του '80 είναι μοναδικές, πρωτοποριακές μουσικές διασκευές στο πλαίσιο της ουζμπέκικης ποπ μουσικής.

Ορίστε μια λίστα αναπαραγωγής που εστιάζει σε άλλα μεγάλα ονόματα της σοβιετικής ουζμπεκικής μουσικής, συμπεριλαμβανομένου του Batyr Zakirov:

FN: Πώς βρίσκετε τα βινύλιά σας; 

ХЗ: Сейчас у меня в коллекции порядка шести тысяч пластинок. Вначале я собирал всё, что слушал в разные периоды своей жизни. Со временем я стал меньше бегать по блошиным рынкам, и теперь выискиваю какие-то определенные пластинки или композиции. Новые издания я покупаю у производителей или в больших интернет-магазинах. Если это старые пластинки, то для их поиска существует несколько интернациональных площадок в сети. И хотя рекорд-лейблов становится больше, и всё больше альбомов, как новых, так и старых, которые издаются на виниле, пластинки зачастую выходят мизерными тиражами. Иногда это 200-300, а то и 100 экземпляров. Но и это не предел: у меня есть эксклюзивные издания тиражом 50 и даже 30 экземпляров.

HZ: Έχω τώρα περίπου 6.000 δίσκους στη συλλογή μου. Στην αρχή, μάζευα όλα όσα είχα ακούσει σε διαφορετικές περιόδους της ζωής μου. Με την πάροδο του χρόνου, άρχισα να περνάω λιγότερο χρόνο σε υπαίθριες αγορές και τώρα ψάχνω για πολύ συγκεκριμένους δίσκους και τραγούδια. Αγοράζω νέες κυκλοφορίες από τους παραγωγούς ή τα μεγάλα ηλεκτρονικά καταστήματα. Όσο για τους παλαιότερους δίσκους, υπάρχουν αρκετές παγκόσμιες διαδικτυακές πλατφόρμες για αυτό. Και ενώ υπάρχουν όλο και περισσότερες δισκογραφικές εταιρείες και κυκλοφορούν άλμπουμ, τόσο παλιά όσο και νέα, οι δίσκοι συχνά κυκλοφορούν σε γελοία μικρές εκτυπώσεις. Μερικές φορές 200 έως 300, ή ακόμα και 100 αντίτυπα. Και αυτό δεν είναι καν το μικρότερο ποσό: έχω μερικές αποκλειστικές εκτυπώσεις που κυκλοφόρησαν σε 50 ή ακόμα και 30 αντίτυπα.

Ένα κατάστημα μουσικών οργάνων στην Τασκένδη, που πουλάει παραδοσιακά ουζμπεκικά και δυτικά μουσικά όργανα. Φωτογραφία από τον Filip Noubel, χρησιμοποιείται με άδεια.

FN: Παρατήρησα στα βίντεό σας στο YouTube ότι αναφέρεστε στην ομορφιά της μουσικής της σοβιετικής εποχής, αλλά επιμένετε ότι αυτό δεν έχει καμία σχέση με κάποια νοσταλγία για το σοβιετικό σύστημα. Μπορείτε να το εξηγήσετε;

ХЗ: Часто мои слушатели среднего и старшего возраста начинают ностальгировать. И часто я слышу слова о том, какую, мол, прекрасную музыку (песни) исполняли в советские времена. Но в том-то и дело: то, что я использую в своих сетах и миксах – это лучшее из лучшего.

Все те композиции, которые я отмечаю для себя, которые использую в своих миксах и подкастах – это или удивительные, свободные от «советского» тексты, либо поразительные аранжировки, в которых музыканты умудрялись показать всё то лучшее, что они умели. А также знали – из современной им западной популярной музыки. Все эти их опыты и эксперименты, которые спустя 40-50 лет я обнаруживаю на старых пластинках, а потом в меру сил популяризирую среди своих слушателей, можно смело назвать героическими. Музыканты тех времен, как партизаны, преодолевали массу преград, стоящих на их пути и желании исполнять ту музыку, которую они хотели бы исполнять. Можно сказать, я воздаю должное их героическим усилиям.

В этом контексте интересно восприятие узбекской частью моей аудитории песен советских времен. Мне несколько раз говорили, что, мол, многовато песен на русском языке. Это такой интересный показатель двоякого отношения к советскому в нынешнем узбекском обществе. Но для меня нет значения на каком языке песня. Когда я готовлю свои программы, я смотрю прежде всего на тонкое и редкое сочетание глубины и профессионализма, исполнительского мастерства, креативности аранжировок, и в итоге – суммы всех этих вещей должны непременно вызвать какой-то отклик не только у узбека или человека жившего или бывавшего в Узбекистане, но у человека из любого уголка мира.
Ну, а насколько я это угадываю пусть судят слушатели. ))

HZ: Πολύ συχνά οι ακροατές μου, που είναι μεσήλικες ή μεγαλύτεροι, αρχίζουν να νιώθουν νοσταλγία. Συχνά λαμβάνω σχόλια που λένε ότι κατά τη σοβιετική εποχή, καλλιτέχνες έπαιζαν και τραγουδούσαν υπέροχη μουσική και τραγούδια. Αλλά το θέμα είναι ότι στα set και τα remix μου χρησιμοποιώ τα καλύτερα των καλύτερων. Όλα τα τραγούδια που επιλέγω και χρησιμοποιώ στα remix, τα set και τα podcast μου είναι είτε στίχοι ασυνήθιστοι και απαλλαγμένοι από τη σοβιετική ιδεολογία, είτε είναι εκπληκτικές μουσικές διασκευές, στις οποίες οι μουσικοί κατάφεραν να δείξουν το καλύτερο του ταλέντου τους, τις γνώσεις τους για τη σύγχρονη και δυτική ποπ μουσική. Όλες οι εμπειρίες και τα πειράματά τους που ανακαλύπτω 40 και 50 χρόνια αργότερα σε παλιά βινύλια και τα διαδίδω στους ακροατές μου, μπορούν να περιγραφούν ως ηρωικά. Οι μουσικοί της εποχής, όπως οι αντάρτες στον πόλεμο, ξεπέρασαν πολλά εμπόδια στον δρόμο τους για να ερμηνεύσουν το είδος της μουσικής που ήθελαν να παίξουν. Μπορεί κανείς να πει ότι αποτίω φόρο τιμής στις ηρωικές τους προσπάθειες.

Από αυτή την άποψη, ο τρόπος με τον οποίο το ουζμπέκικο κομμάτι του κοινού μου σχετίζεται με τα τραγούδια της σοβιετικής περιόδου είναι πολύ ενδιαφέρων. Μου είπαν αρκετές φορές ότι χρησιμοποιώ πάρα πολλά τραγούδια στα ρωσικά. Αυτό είναι ένα σημάδι της συγκρουσιακής σχέσης, που διατηρεί η σύγχρονη ουζμπεκική κοινωνία με τη σοβιετική κληρονομιά της. Αλλά για μένα, η γλώσσα του τραγουδιού είναι άσχετη. Όταν προετοιμάζω το πρόγραμμά μου, δίνω προσοχή κυρίως στον εκλεπτυσμένο και σπάνιο συνδυασμό βάθους και επαγγελματισμού, στην τέχνη της ερμηνείας, στη δημιουργικότητα των μουσικών ενορχηστρώσεων και, ως εκ τούτου, το άθροισμα όλων αυτών των στοιχείων πρέπει να προκαλέσει ένα είδος ανταπόκρισης, όχι μόνο για έναν Ουζμπέκο ακροατή ή για ένα άτομο που ζει ή έχει ζήσει στο Ουζμπεκιστάν, αλλά για οποιονδήποτε από οπουδήποτε.

Αλλά θα αφήσω τους ακροατές μου να κρίνουν αν τα κατάφερα ή όχι!

Μάθετε περισσότερα για τις αλλαγές στην κοινωνία του Ουζμπεκιστάν εδώ.