Μέλη της ομάδας KRIK το 2020. Φωτογραφία ευγενική προσφορά της φωτογραφίας KRIK· χρησιμοποιείται με άδεια.

Αυτό το κείμενο βασίζεται σε πρωτότυπη κάλυψη από το Meta.mk. Μια επεξεργασμένη έκδοση αναδημοσιεύεται εδώ βάσει συμφωνίας κοινής χρήσης περιεχομένου μεταξύ του Global Voices και του Ιδρύματος Metamorphosis. 

Λίγες μόλις ημέρες πριν από την παραλαβή του Βραβείου της ΕΕ για Ερευνητική Δημοσιογραφία στη Σερβία 2022, το σερβικό ερευνητικό μέσο ενημέρωσης KRIK καταδικάστηκε σε αγωγή για συκοφαντική δυσφήμιση βάσει του νόμου SLAPP από σερβικό δικαστήριο για δημοσίευση ειδήσεων σχετικά με μια ποινική δίκη, επικαλούμενο τον ισχυρισμό του κατηγορουμένου ότι μια εγκληματική συμμορία είχε δεσμούς με τον Υπουργό Εσωτερικών.

Οι αγωγές SLAPP, συντομογραφία των στρατηγικών αγωγών κατά της συμμετοχής του κοινού, γνωστές και ως αγωγές εκφοβισμού ή στρατηγική δικαστική διαμάχη κατά της συμμετοχής του κοινού, αποσκοπούν στη λογοκρισία, τον εκφοβισμό και τη φίμωση των επικριτών, επιβαρύνοντας τους με το κόστος μιας νομικής υπεράσπισης μέχρι να εγκαταλείψουν την κριτική ή την αντίθεσή τους.

Οργανώσεις για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, όπως η Ένωση Δημοσιογράφων της Σερβίας, το Διεθνές Ινστιτούτο Τύπου, η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων (EFJ), ο Συνασπισμός για τις Ελευθερίες των Μέσων Ενημέρωσης και το Δίκτυο SEE Check, καθώς και δικηγόροι και πολιτικοί της αντιπολίτευσης, εξέφρασαν ανησυχία ή καταδίκασαν απερίφραστα την ετυμηγορία. Τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης Danas, N1, Nova, Cenzolovka, Glas Šumadije, JUGpress, Autonomija και Žiginfo εξέφρασαν την αλληλεγγύη τους αναδημοσιεύοντας το άρθρο του KRIK, που αποτέλεσε το αντικείμενο της δικαστικής υπόθεσης που κινήθηκε τον Μάιο του 2021.

Το Meta.mk μίλησε με τη δημοσιογράφο του KRIK, Milica Vojinović, συγγραφέα του άρθρου και αποδέκτρια πολυάριθμων επαγγελματικών βραβείων, συμπεριλαμβανομένου του βραβείου CEI SEEMO για Εξαιρετικές Προσφορές στην Ερευνητική Δημοσιογραφία 2021. Εξήγησε τη σημασία αυτής της υπόθεσης σε μια δήλωση μέσω email:

Kada je reč o presudi kojom smo osuđeni za povredu časti i ugleda donedavnog direktora Bezbednosno-informativne agencije, a sadašnjeg ministra Bratislava Gašića, ona predstavlja veoma opasan presedan za novinare u Srbiji. Naime, ovo je prvi put da smo tuženi (a sada veći i osuđeni) zbog vesti sa suđenja sa kog smo izveštavali. Na tom suđenju je pomenut i Gašić u kontekstu veza sa kriminalcima. Iako je i na suđenju utvrđeno da smo verno preneli ono što se dogodilo, ipak nas je sudija osudila samo zato što je informacija za koju smo dali tačno pojašnjenje išla na štetu Gašića. Još je i naglasila da je to što je Gašić funkcioner otežavajuća okolnost za nas, što bi u demokratskim državama trebalo da bude obrnuto – trebalo bi da su funkcioneri podložniji kritikama od ostalih građana.

Η ετυμηγορία που καταδίκασε τον KRIK για δυσφήμιση, δηλαδή για προσβολή της τιμής και της φήμης του Μπράτισλαβ Γκάσιτς, του πρόσφατου διευθυντή της Υπηρεσίας Πληροφοριών Ασφαλείας (BIA) και νυν υπουργού, αποτελεί ένα πολύ επικίνδυνο προηγούμενο για τους δημοσιογράφους στη Σερβία: δηλαδή, αυτή είναι η πρώτη περίπτωση όπου η δημοσιογραφία από μια δίκη οδήγησε σε μήνυση και τώρα σε καταδίκη. Ο Γκάσιτς αναφέρθηκε κατά τη διάρκεια αυτής της δίκης σε ένα πλαίσιο με εγκληματίες. Παρόλο που, κατά τη διάρκεια της δίκης μας, η δικαστής έκρινε ότι έχουμε αναφέρει με ακρίβεια τι είχε συμβεί, μας καταδίκασε επειδή οι πληροφορίες, και η πρόσθετη ειλικρινής εξήγησή μας, φέρονται να τραυμάτισαν τον Γκάσιτς. Τόνισε μάλιστα ότι το γεγονός ότι ο Γκάσιτς είναι κρατικός αξιωματούχος αποτελεί επιβαρυντική περίσταση για εμάς! Σε ένα δημοκρατικό κράτος η κατάσταση θα πρέπει να είναι αντίστροφη. Οι δημόσιοι αξιωματούχοι πρέπει να είναι πιο ευάλωτοι στην κριτική από τους άλλους πολίτες.

Ο Μπράτισλαβ Γκάσιτς κατέχει τη θέση του υπουργού Εσωτερικών της Δημοκρατίας της Σερβίας από τις 26 Οκτωβρίου. Είναι ένα από τα ιδρυτικά μέλη του κυβερνώντος Προοδευτικού Κόμματος της Σερβίας (SNS) και διετέλεσε αντιπρόεδρος του από το 2012 έως το 2016. Διετέλεσε επίσης δήμαρχος του Κρούσεβατς (2012–14) και υπουργός Άμυνας από το 2014 έως το 2016. Απολύθηκε από τη θέση αυτή μετά από σκάνδαλο που προκάλεσε η δημόσια σεξιστική του προσβολή προς μια δημοσιογράφο. Περίπου ένα χρόνο αργότερα διορίστηκε επικεφαλής της Υπηρεσίας Πληροφοριών Ασφαλείας (BIA). Μετά τον πρόσφατο διορισμό του ως υπουργός Εσωτερικών, διορίστηκε επίσης μέλος του νέου κυβερνητικού οργάνου για την ισότητα των φύλων.

Σύμφωνα με τον Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου 2021 των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα, οι δημοσιογράφοι στη Σερβία «απειλούνται από πολιτικές πιέσεις και ατιμωρησία για εγκλήματα που διαπράττονται εναντίον τους». Ο Βοϊνόβιτς δήλωσε ότι οι συνέπειες αυτής της ετυμηγορίας κατά του KRIK μπορούν να επιδεινώσουν περαιτέρω το ήδη ανησυχητικό επίπεδο ελευθεριών των ΜΜΕ στη χώρα.

Ova odluka je veoma opasna s obzirom na to da pravi atmosferu u kojoj će novinari ubuduće biti zabrinuti prilikom svakodnevnog izveštavanja sa suđenja ili drugih događaja jer bi mogli da prođu kao mi iako prenose verno šta se dogodilo. Ovo bi moglo da vodi i ka autocenzuri novinara, odnosno dodatnom gušenju slobode medija, a samim tim i ka smanjenoj mogućnosti građana da dobiju važne informacije.

Αυτή η απόφαση είναι πολύ επικίνδυνη, επειδή δημιουργεί μια ατμόσφαιρα, στην οποία οι δημοσιογράφοι θα ανησυχούν ότι μπορεί να υποστούν παρόμοιες συνέπειες όπως το KRIK για τα καθημερινά τους ρεπορτάζ από τα δικαστήρια ή άλλες δημόσιες εκδηλώσεις, παρόλο που θα ενημερώνουν πιστά το κοινό για ό,τι έχει συμβεί. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυτολογοκρισία από τους δημοσιογράφους και σε περαιτέρω ασφυξία της ελευθερίας των ΜΜΕ μειώνοντας τις ευκαιρίες των πολιτών να λαμβάνουν σημαντικές πληροφορίες.

Ένα άλλο σημαντικό γεγονός σχετικά με αυτήν την υπόθεση είναι ότι η δικαστής Νατάσα Πετρίτσεβιτς Μιλισάβλιεβιτς παραδέχτηκε ότι είχε στενούς δεσμούς με τον υπουργό Εργασίας Νίκολα Σελάκοβιτς, ένα σημαντικό μέλος του κυβερνώντος κόμματος SNS, που συνδέεται με τον ενάγοντα Γκάσιτς.

Στην απόφασή της, η δικαστής απαρίθμησε πολύ αντιφατικούς λόγους για την ποινή της, ουσιαστικά αποδεχόμενη μόνο τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν κατά του KRIK. Ο αρχισυντάκτης του KRIK, Στέβαν Ντοϊτσίνοβιτς, εξήγησε ότι:

 [Η ετυμηγορία] δεν αμφισβητεί την ακρίβεια της υποκλαπείσας συνομιλίας που δημοσίευσαν οι δημοσιογράφοι. Υποστηρίζεται επίσης ότι οι δημοσιογράφοι έχουν το δικαίωμα να εξηγούν πράγματα στους αναγνώστες τους — αλλά ταυτόχρονα ο συντάκτης του KRIK και ο δημοσιογράφος του καταδικάστηκαν ακριβώς επειδή εξήγησαν στους αναγνώστες την έννοια της έκφρασης «στο καζάνι» που χρησιμοποιήθηκε στην εν λόγω συνομιλία. Το πιο σκανδαλώδες μέρος της ετυμηγορίας είναι ότι το γεγονός ότι ο Μπράτισλαβ Γκάσιτς είναι αξιωματούχος θεωρείται επιβαρυντική περίσταση εις βάρος των δημοσιογράφων — αντί να ισχύει το αντίστροφο.

Το KRIK ανακοίνωσε ότι θα αμφισβητήσει την ετυμηγορία ασκώντας έφεση στο Εφετείο. Ελπίζοντας ότι η καταδικαστική ετυμηγορία θα ανατραπεί, οι δημοσιογράφοι του KRIK ανακοινώνουν επίσης ότι σκοπεύουν να συνεχίσουν το έργο τους ως επαγγελματικού ρεπορτάζ και να διερευνήσουν το οργανωμένο έγκλημα και τη διαφθορά σε όλους τους σημαντικούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που τους έχουν ήδη μηνύσει.

Αυτή τη στιγμή, το KRIK έχει να αντιμετωπίσει 11 αγωγές, συμπεριλαμβανομένης αυτής του Γκάσιτς. Οι περισσότερες από αυτές τις διαδικασίες ξεκίνησαν πριν από τον Δεκέμβριο του 2021, όταν αρκετοί οργανισμοί για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένων των Article 19, EFJ και του Ευρωπαϊκού Κέντρου για τον Τύπο και την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης (ECPMF), προειδοποίησαν ότι το κύμα αγωγών SLAPP κατά του KRIK έχει ανασταλτικές επιπτώσεις στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης στη Σερβία. Ξεκινώντας από ισχυρά πρόσωπα που πρόσκεινται στο κυβερνών κόμμα της Σερβίας, SNS, αυτές οι διαδικασίες είναι σωρευτικές, ζητώντας αποζημίωση άνω των 90 εκατομμυρίων δηναρίων (πάνω από 800.000 δολάρια ΗΠΑ), τρεις φορές μεγαλύτερη από τον ετήσιο προϋπολογισμό του ΜΜΕ.