Εικόνα από την Άννα Άρμστρονγκ . Ελεύθερη χρήση με άδεια Creative Commons CC BY-NC 2.0

Η πρώτη κυρία του Αζερμπαϊτζάν, Μεχριμπάν Αλίγιεβα, τιμήθηκε με τον τίτλο της Πρέσβειρας Καλής Θέλησης στην UNESCO (Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό) το 2004, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στη Γαλλία με τον σύζυγό της, Ιλχάμ Αλίγιεφ, ο οποίος εξελέγη πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν το 2003, σε μια χαρακτηριζόμενη από διεθνείς παρατηρητές «εκλογική νοθεία».

Σύμφωνα με έναν ορισμό του ΟΗΕ , οι πρεσβευτές καλής θέλησης είναι εξέχοντα άτομα εθελοντές:

Διάσημοι και έμπειροι υποστηρικτές της UNESCO (όχι διπλωματικοί  πρέσβεις) που χρησιμοποιούν το ταλέντο ή τη φήμη τους για να διαδώσουν τα ιδανικά της UNESCO προσελκύοντας ιδιαίτερα την προσοχή των ΜΜΕ.

Ο ρόλος της Αλίγιεβα ως Πρέσβειρας Καλής Θέλησης για τις Προφορικές και Μουσικές Παραδόσεις της χάρισε αμέτρητες διακρίσεις τα επόμενα χρόνια. Το 2008 της απονεμήθηκε το Αναμνηστικό Μετάλλιο από τον πρώην Γενικό Διευθυντή της UNESCO Κοϊτσίρο Ματσούρα και το 2010 το Χρυσό Μετάλλιο Μότσαρτ από τη Γενική Διευθύντρια Ιρίνα Μπόκοβα. Η Μπόκοβα, κατά τη διάρκεια της θητείας της ως Γενική Διευθύντρια, ανέπτυξε φιλικούς δεσμούς με την Αλίγιεβα και την άρχουσα οικογένεια. Αυτός ο δεσμός ήταν τόσο ισχυρός που η Μπόκοβα παρέμεινε σιωπηλή ενώπιον της προβληματικής συμπεριφοράς της Αλίγιεβα τα επόμενα χρόνια, συμπεριλαμβανομένης της στιγμής που ορισμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών του Αζερμπαϊτζάν έστειλαν επιστολή εκφράζοντας την ανησυχία τους για τον αυξανόμενο αυταρχισμό στο κράτος.

Ίδρυμα Χεϊντάρ Αλίγιεφ

Κατά τον χρόνο του διορισμού της ως πρέσβειρας, η Αλίγιεβα ήταν επικεφαλής του Ιδρύματος Χεϊντάρ Αλίγιεφ, το οποίο ιδρύθηκε το 2004, λίγους μήνες πριν από τον διορισμό της πρώτης κυρίας ως Πρέσβειρας Καλής Θέλησης. Σκοπός του ιδρύματος ήταν «να μελετήσει την πλούσια κληρονομιά του Χεϊντάρ Αλίγιεφ, του εθνικού ηγέτη του Αζερμπαϊτζάν, καθώς και να μεταφέρει τις ιδέες του για την εθνική κρατική υπόσταση στις νέες γενιές», σύμφωνα με την ιστοσελίδα του ιδρύματος.

Ωστόσο, η κληρονομιά, για την οποία ιδρύθηκε το ίδρυμα, δεν ήταν απαραίτητα κάτι για το οποίο πρέπει να είμαστε περήφανοι. Ο Χεϊντάρ Αλίγιεφ, ο πρώην πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, ο οποίος πέθανε το 2003 σε ηλικία 80 ετών, ήταν πρώην στρατηγός της KGB, που έχτισε με επιτυχία μια προσωπολατρεία γύρω από το όνομά του. Η διακυβέρνησή του ήταν επίσης στενά συνδεδεμένη με διαφθορά, κατάχρηση εξουσίας και ευνοιοκρατία.

Ο γιος του, Ιλχάμ Αλίγιεφ, ο οποίος εξελέγη σε αμφισβητούμενες εκλογές, συνέχισε να κυβερνά με τον ίδιο τρόπο όπως ο πατέρας του. Εκτός από το ότι ήταν πιο τολμηρός και χωρίς ντροπή. Το οικογενειακό όνομα, από την άνοδο του Αλίγιεφ στην προεδρική θέση, θα αμαυρωνόταν από σκάνδαλα διαφθοράς, κατάφωρες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κατάχρηση εξουσίας.

Η άρχουσα οικογένεια χρησιμοποιεί το Ίδρυμα Χεϊντάρ Αλίγιεφ ως προκάλυμμα για τις πολυεκατομμυρίων δολαρίων ιδιοκτησίες της και για να προωθήσει την αφήγηση του Μπακού σχετικά με την αμφισβητούμενη περιοχή του Καραμπάχ.

Κι όμως, τίποτα από αυτά δεν ήταν αρκετό για να αναγκάσει την UNESCO να αφαιρέσει τα διαπιστευτήριά της από την Αλίγιεβα.

Τον Ιούνιο του 2022, κατά τη διάρκεια της 30ής επετείου από την ένταξη της χώρας στην UNESCO, το Υπουργείο Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν χαιρέτισε τη συνεργασία της χώρας με τον οργανισμό. Το Υπουργείο τόνισε το έργο της Αλίγιεβα και του ιδρύματος κατά τον εορτασμό της επετείου:

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην εξαιρετική προσφορά της Πρώτης Αντιπροέδρου του Αζερμπαϊτζάν, Προέδρου του Ιδρύματος Χεϊντάρ Αλίγιεφ, Πρέσβειρας Καλής Θελήσεως της UNESCO, Μεχριμπάν Αλίγιεβα, στην ανάπτυξη της συνεργασίας μεταξύ της χώρας μας και του οργανισμού, στην προώθηση των ιδεών και των στόχων του οργανισμού σε διεθνές επίπεδο και εντός της χώρας. Χάρη στην προσοχή και την υποστήριξη της Πρώτης Αντιπροέδρου, το Αζερμπαϊτζάν έχει συμβάλει σημαντικά στην προώθηση των αξιών της UNESCO στους τομείς της εκπαίδευσης, της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, της αποκατάστασης και προστασίας ιστορικών μνημείων στο Αζερμπαϊτζάν και σε όλο τον κόσμο, του διαπολιτισμικού διαλόγου και σε άλλους τομείς.

Πέντε μήνες μετά την έκδοση αυτής της δήλωσης, στις 15 Νοεμβρίου 2022, η πρώτη κυρία ανακοίνωσε ότι αποχωρεί από τον ρόλο της. Η επιστολή ανέφερε ότι η πρώτη κυρία ήταν απασχολημένη με την «μεγάλης κλίμακας αποκατάσταση και αναζωογόνηση [της περιοχής του Καραμπάχ]» μετά τον δεύτερο πόλεμο του Καραμπάχ, όπου πολέμησαν η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν το 2020. Η παραίτηση, όμως, δεν αφορούσε μόνο το πολυάσχολο πρόγραμμα της Πρώτης Κυρίας.

Αμέσως, οι εικασίες σχετικά με την απόφαση της Αλίγιεβα έκαναν τον γύρο των τοπικών ΜΜΕ. Οι κατηγορίες που διατυπώθηκαν κατά της προκατειλημμένης προσέγγισης της UNESCO στην πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά του Αζερμπαϊτζάν ακολούθησαν γρήγορα. Ένα άρθρο του Δεκεμβρίου 2022 ισχυρίστηκε την αδιαφορία της UNESCO για «τη λεηλασία και την καταστροφή της υλικής κληρονομιάς του Αζερμπαϊτζάν» και την άρνηση του οργανισμού «να κατονομάσει τους υπεύθυνους για την πραγματική πολιτιστική γενοκτονία και να συμμετάσχει στην αποκατάσταση όσων μπορούν ακόμη να διατηρηθούν».

Η ειρωνεία των κατηγοριών, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς της UNESCO μέχρι το βάθος της και του ότι το τέλος της ήταν κοντά, είναι παράδοξη. Άλλωστε, μία από τις χώρες που εμπλέκονταν στη διαφθορά του θεσμού ήταν το ίδιο το Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με έρευνα μιας παγκόσμιας κοινοπραξίας δημοσιογράφων, μεταξύ 2012-2014, το Αζερμπαϊτζάν λειτούργησε το χαρακτηριζόμενο από το Πρόγραμμα Αναφοράς για το Οργανωμένο Έγκλημα και τη Διαφθορά (OCCRP) ως «Πλυντήριο του Αζερμπαϊτζάν», μια «πολύπλοκη επιχείρηση ξεπλύματος χρήματος και ένα κρυφό ταμείο, που διαχειρίστηκε 2,9 δισεκατομμύρια δολάρια σε μια περίοδο δύο ετών μέσω τεσσάρων εικονικών εταιρειών εγγεγραμμένων στο Ηνωμένο Βασίλειο». Μία από αυτές τις εταιρείες πλήρωσε συνολικά 468.000 δολάρια στον Καλίν Μίτρεφ, σύζυγο της τότε Γενικής Διευθύντριας της UNESCO, Ιρίνα Μπόκοβα.

Το Αζερμπαϊτζάν δώρισε επίσης γενναιόδωρα 5 εκατομμύρια δολάρια στην UNESCO το 2013 στο πλαίσιο της Συμφωνίας-Πλαισίου Συνεργασίας μεταξύ της UNESCO και της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν.

Παρακώλυση του ιστορικού

Ωστόσο, ενώ το Αζερμπαϊτζάν επέμενε ότι η κληρονομιά του δέχεται επιθέσεις εδώ και 30 χρόνια, τον Φεβρουάριο του 2022, η κατάσταση πήρε μια μάλλον απροσδόκητη τροπή, όταν το Υπουργείο Πολιτισμού της χώρας ανακοίνωσε την απόφασή του να «διαγράψει αρμενικές επιγραφές από θρησκευτικούς χώρους στην περιοχή που ανέκτησε στον πόλεμο του 2020 με την Αρμενία», με το σκεπτικό ότι αυτοί οι χώροι δεν ανήκαν στην Αρμενία, αλλά αποτελούσαν μέρος της «κληρονομιάς της Αλβανίας του Καυκάσου, ενός αρχαίου βασιλείου που κάποτε βρισκόταν στο τωρινό Αζερμπαϊτζάν», ανέφερε τότε το Eurasianet.

Προηγουμένως, το Αζερμπαϊτζάν είχε κατηγορηθεί για την καταστροφή του αρμενικού νεκροταφείου της Τζούλφα στον αζερικό θύλακα Ναχιτσεβάν. Το 2005, «εκατοντάδες αρχαίες σταυρόπετρες ή «χατσκάρ» θρυμματίστηκαν σε ερείπια από άνδρες με στρατιωτικές στολές και ρίχτηκαν στο ποτάμι», ανέφερε το Radio Liberty. Το ψήφισμα, που εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2022 από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καταδίκασε επίσης το Αζερμπαϊτζάν για αυτήν και άλλες περιπτώσεις, στις οποίες η χώρα κατηγορήθηκε για την καταστροφή αμέτρητων ιστορικών χώρων.

Ορισμένοι ειδικοί λένε ότι ο πραγματικός λόγος πίσω από την απόφαση της Αλίγιεβα να παραιτηθεί από τη θέση της ως Πρέσβειρας Καλής Θέλησης της UNESCO ήταν σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την πρόσφατη «αντι-αζερική στάση» της Γαλλίας. Τον Οκτώβριο του 2022, η γαλλική Γερουσία ενέκρινε ψήφισμα, που ζητούσε κυρώσεις κατά του Αζερμπαϊτζάν και την άμεση αποχώρησή του από το αρμενικό έδαφος. Το ψήφισμα καταδίκασε επίσης το Αζερμπαϊτζάν για την επιθετικότητά του κατά της Αρμενίας τον Σεπτέμβριο του 2022, η οποία άφησε εκατοντάδες νεκρούς, αναφέρει η Διεθνής Ομάδα Κρίσεων.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του OC Media, λίγο μετά το ψήφισμα, το οποίο δεν υποχρεώνει νομικά τη γαλλική κυβέρνηση να ενεργήσει, το εξοργισμένο Μπακού κάλεσε τον Γάλλο επιτετραμμένο Ζυλιέν Λε Λαν, επιδίδοντάς του nota bene. Άλλα αντιγαλλικά αισθήματα εμφανίστηκαν στην δημόσια τηλεόραση, με μια χορωδία παιδιών να τραγουδά ένα τραγούδι, που προσβάλλει τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν.

Τον Νοέμβριο του 2022, το κοινοβούλιο του Αζερμπαϊτζάν υιοθέτησε μια δήλωση, που επικρίνει το ψήφισμα ζητώντας το πάγωμα των περιουσιακών στοιχείων των Γάλλων αξιωματούχων και την επανεξέταση των συμφωνιών συνεργασίας με τις γαλλικές ενεργειακές εταιρείες. Περισσότερες επικριτικές δηλώσεις διατυπώθηκαν από νομοθέτες του Αζερμπαϊτζάν κατά τη διάρκεια κοινοβουλευτικής συζήτησης. Αυτές οι δηλώσεις περιελάμβαναν την ανακοίνωση της διακοπής της παροχής φυσικού αερίου στη Γαλλία, την ανακήρυξη της χώρας ως εχθρού του κράτους και την ανάκληση του πρέσβη του Αζερμπαϊτζάν στη Γαλλία, σύμφωνα με το OC Media.

Η νυν Γενική Διευθύντρια της UNESCO είναι η Γαλλίδα Οντρέ Αζουλέ. Μέχρι την απόφαση, οι σχέσεις μεταξύ Αζουλέ και UNESCO φαίνονταν εγκάρδιες. Πιο πρόσφατα, τον Ιούλιο του 2022, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης της Αζουλέ στο Αζερμπαϊτζάν για να λάβει μέρος στην 43η σύνοδο της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς, που πραγματοποιήθηκε στο Μπακού, η Αλίγιεβα ευχαρίστησε τη γενική διευθύντρια για την επίσκεψή της στο Αζερμπαϊτζάν και «χαιρέτισε την επιτυχημένη ανάπτυξη συνεργασίας μεταξύ Αζουλέ και UNESCO σε πολλούς τομείς».