Από την παύση των ενεργών συγκρούσεων μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν τον Νοέμβριο του 2020, μετά τον 44ήμερο πόλεμο, έχουν γίνει πολλές προσπάθειες για ομαλοποίηση των δεσμών και των σχέσεων μεταξύ των δύο γειτόνων. Η πιο πρόσφατη προσπάθεια έγινε στην Ουάσινγκτον, όπου οι Υπουργοί Εξωτερικών της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν συναντήθηκαν με τον Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Άντονι Μπλίνκεν, στις αρχές Μαΐου 2023. Οι δύο πλευρές συζήτησαν το σχέδιο διμερούς Συμφωνίας για την Ειρήνη και την Καθιέρωση Διακρατικών Σχέσεων. Ξεχωριστά, μια άλλη συνάντηση υψηλού επιπέδου έχει προγραμματιστεί να πραγματοποιηθεί στις Βρυξέλλες από τις 13 έως τις 14 Μαΐου υπό την αιγίδα του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Σαρλ Μισέλ. Αλλά αν υπήρχαν ελπίδες να δούμε τελικά τις δύο χώρες να προχωρούν στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις μετά τη συνάντηση στην Ουάσινγκτον και πριν από την προγραμματισμένη συνάντηση στις Βρυξέλλες, οι συγκρούσεις που ξέσπασαν στις 11 Μαΐου μαρτυρούν την ευθραυστότητα της κατάστασης τρία χρόνια μετά τον πόλεμο, παρά τις πολυάριθμες προσπάθειες να πλησιάσουν οι χώρες πιο κοντά σε μια ειρηνευτική συμφωνία.

Η ψευδαίσθηση της προόδου

Σε ανακοίνωση Τύπου που εξέδωσε ο Μπλίνκεν στις 4 Μαΐου, ο Υπουργός Εξωτερικών δήλωσε: «Μετά από μια εντατική και εποικοδομητική σειρά διμερών και τριμερών συζητήσεων, τα μέρη σημείωσαν σημαντική πρόοδο στην αντιμετώπιση δύσκολων ζητημάτων. Και τα δύο επέδειξαν ειλικρινή δέσμευση για την ομαλοποίηση των σχέσεων και τον τερματισμό της μακροχρόνιας σύγκρουσης μεταξύ των δύο χωρών τους».

Αυτή η «ειλικρινής δέσμευση» δεν φαινόταν πουθενά μετά την επιστροφή των υπουργών Εξωτερικών στις χώρες καταγωγής τους. Σε δηλώσεις που εξέδωσαν τα Υπουργεία Άμυνας, και οι δύο πλευρές αλληλοκατηγορήθηκαν για βομβαρδισμό στις 11 Μαΐου. Σύμφωνα με τις δηλώσεις, τέσσερις Αρμένιοι στρατιώτες τραυματίστηκαν και ένας Αζέρος στρατιώτης πέθανε.

Οι πρόσφατες συναντήσεις υψηλού επιπέδου πραγματοποιήθηκαν επίσης μετά από έναν πολύμηνο αποκλεισμό του Διαδρόμου Λατσίν, της μόνης διαδρομής που συνδέει την Αρμενία με την αμφισβητούμενη περιοχή του Καραμπάχ μέσω του εδάφους του Αζερμπαϊτζάν, μετά την εγκατάσταση ενός σημείου ελέγχου στα σύνορα του Αζερμπαϊτζάν στον διάδρομο στις 23 Απριλίου.

Οι εντάσεις παρέμειναν και έφτασαν σε νέα ύψη κατά την έναρξη του Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος Άρσης Βαρών στο Ερεβάν της Αρμενίας στις 14 Απριλίου 2023. Ένας άνδρας, ο οποίος αργότερα αναγνωρίστηκε ως υπάλληλος της δημόσιας τηλεόρασης της Αρμενίας, έτρεξε στη σκηνή, άρπαξε τη σημαία του Αζερμπαϊτζάν κατά τη διάρκεια της τελετής έναρξης, της έβαλε φωτιά και έφυγε τρέχοντας από τη σκηνή με τη σημαία στα χέρια του. Οι αθλητές του Αζερμπαϊτζάν αποσύρθηκαν αμέσως από τον αγώνα, επικαλούμενοι λόγους ασφαλείας.

Το κάψιμο της σημαίας ακολούθησε τις θανατηφόρες συγκρούσεις μεταξύ των δύο χωρών κοντά στον Διάδρομο Λατσίν στις 11 Απριλίου, οι οποίες άφησαν πίσω τους συνολικά επτά νεκρούς στρατιώτες: τέσσερις Αρμένιους και τρεις Αζέρους στρατιώτες. Υπήρξαν επίσης αναφορές για τουλάχιστον οκτώ στρατιώτες, που τραυματίστηκαν κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης.

Επίσης, τον Απρίλιο, οι αρμενικές δυνάμεις ασφαλείας συνέλαβαν δύο στρατιώτες του Αζερμπαϊτζάν για παράνομη διέλευση στην Αρμενία. Το επίσημο Μπακού δήλωσε ότι οι στρατιώτες χάθηκαν λόγω κακοκαιρίας. Και οι δύο στρατιώτες κατηγορήθηκαν για παράνομη διέλευση συνόρων, λαθρεμπόριο και παράνομη διακίνηση όπλων και πυρομαχικών. Στις 18 Απριλίου, σύμφωνα με ρεπορτάζ της Αρμενικής Υπηρεσίας για το Radio Liberty, οι κατηγορίες εναντίον ενός από τους στρατιώτες άλλαξαν. Ο στρατιώτης κατηγορήθηκε για τη δολοφονία ενός φύλακα ασφαλείας μετά τη διέλευση στην Αρμενία. Στις 8 Μαΐου, ένας από τους στρατιώτες καταδικάστηκε σε εντεκάμισι χρόνια φυλάκισης για παράνομη διέλευση συνόρων, λαθρεμπόριο και παράνομη διακίνηση όπλων και πυρομαχικών. Οι έρευνες, που σχετίζονται με τον δεύτερο στρατιώτη, βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη κατά τη στιγμή της συγγραφής αυτού του άρθρου.

Μετά την επιβολή της ποινής στις 8 Μαΐου, το Υπουργείο Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν καταδίκασε την ποινή σε μια έντονα διατυπωμένη δήλωση κατηγορώντας την Αρμενία ότι αγνοεί τη νομική της ευθύνη σύμφωνα με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και τις αρχές του ανθρωπισμού. Η Αρμενία έχει επίσης εξαπολύσει παρόμοιες κατηγορίες κατά του Αζερμπαϊτζάν σχετικά με τουλάχιστον 33 εναπομείναντες Αρμένιους αιχμαλώτους πολέμου στο Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο των Αρμενίων αιχμαλώτων πολέμου στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Σιρανούς Σαχακιάν, εκτός από τους 33 επιβεβαιωμένους Αρμένιους αιχμαλώτους, υπάρχουν περίπου 80 «μη επιβεβαιωμένοι» αιχμάλωτοι πολέμου, που παραμένουν αιχμάλωτοι στο Αζερμπαϊτζάν, με βάση τα στοιχεία που συνέλεξε η αρμενική πλευρά.

Συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις με μεσολάβηση

Η συνάντηση στις ΗΠΑ, καθώς και η επερχόμενη συνάντηση στις Βρυξέλλες, ακολουθούν μια σειρά συναντήσεων μεσολάβησης μεταξύ των δύο χωρών από το τέλος των εχθροπραξιών το 2020. Τον Νοέμβριο του 2021, οι ηγέτες του Αζερμπαϊτζάν και της Αρμενίας συναντήθηκαν στη ρωσική πόλη Σότσι για να συζητήσουν τις διμερείς σχέσεις σε μια συνάντηση, που διοργάνωσε ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν. Ένα μήνα αργότερα, οι ηγέτες συναντήθηκαν στις Βρυξέλλες, αυτή τη φορά υπό την προεδρία του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Σαρλ Μισέλ. Τον Φεβρουάριο του 2022, πραγματοποιήθηκε τηλεδιάσκεψη με τους ηγέτες και τον Γάλλο πρόεδρο Μακρόν. Οι ηγέτες συναντήθηκαν ξανά τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2022. Σε  ξεχωριστή συνάντηση υπό την αιγίδα της ΕΕ τον Μάρτιο του 2022, οι χώρες έστειλαν τους ανώτερους εκπροσώπους τους «για να συνεχίσουν τη συνεργασία, ώστε να διασφαλιστεί η παρακολούθηση των συμφωνιών, που επιτεύχθηκαν σε επίπεδο ηγετών», σύμφωνα με δήλωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Απριλίου 2022. Ο Μισέλ μεσολάβησε σε μια άλλη συνάντηση, που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 2022. Τον Οκτώβριο του 2022, σε μια ιστορική στιγμή, οι ηγέτες της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν δεσμεύτηκαν να αναγνωρίσουν αμοιβαία την εδαφική ακεραιότητα και κυριαρχία ο ένας του άλλου στη σύνοδο κορυφής της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας, που πραγματοποιήθηκε στην Πράγα. Μια άλλη συνάντηση πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν στη Γενεύη για να ξεκινήσουν οι εργασίες για τη μελλοντική ειρηνευτική συνθήκη.

Καθ’ όλη τη διάρκεια αυτών των συναντήσεων, υπήρξαν πολλές αναφορές για παραβιάσεις της εκεχειρίας, με κάθε πλευρά να κατηγορεί την άλλη για τις αναζωπυρώσεις.

Η περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ βρίσκεται υπό τον έλεγχο του αρμενικού πληθυσμού της ως αυτοανακηρυχθέν κράτος από τον πόλεμο, που διεξήχθη στις αρχές της δεκαετίας του '90, ο οποίος έληξε με κατάπαυση του πυρός και στρατιωτική νίκη της Αρμενίας το 1994. Μετά τον πρώτο πόλεμο, ιδρύθηκε μια νέα, διεθνώς μη αναγνωρισμένη, de facto Δημοκρατία του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Επτά γειτονικές περιοχές καταλήφθηκαν από τις αρμενικές δυνάμεις. Ως αποτέλεσμα αυτού του πολέμου, «περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους: οι Αζέροι εγκατέλειψαν την Αρμενία, το Ναγκόρνο-Καραμπάχ και τα γειτονικά εδάφη, ενώ οι Αρμένιοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους στο Αζερμπαϊτζάν», σύμφωνα με την Διεθνή Ομάδα Κρίσεων, έναν ανεξάρτητο οργανισμό, που εργάζεται για την πρόληψη πολέμων και τη διαμόρφωση πολιτικών. Μετά τον Β’ πόλεμο του Καραμπάχ το 2020, το Αζερμπαϊτζάν ανέκτησε τον έλεγχο πολλών από τις προηγουμένως κατεχόμενες επτά περιοχές. Το Αζερμπαϊτζάν κατέλαβε επίσης το ένα τρίτο του Καραμπάχ κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στις 10 Νοεμβρίου 2020, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν υπέγραψαν συμφωνία κατάπαυσης του πυρός με τη μεσολάβηση της Ρωσίας.