Το παλάτι του πολιτισμού της σοβιετικής εποχής στη Νέα Υόρκη τον Οκτώβριο του 2021, τοποθεσία του Λογοτεχνικού Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης. Φωτογραφία της Olya Rusina, χρησιμοποιείται με άδεια.

Αυτό το κείμενο αποτελεί μέρος μιας σειράς δοκιμίων και άρθρων, που γράφτηκαν από Ουκρανούς και Ουκρανίδες καλλιτέχν(ιδ)ες, που αποφάσισαν να παραμείνουν στην Ουκρανία μετά την ολοκληρωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία στις  24 Φεβρουαρίου 2022. Αυτή η σειρά παράγεται σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Folkowisko / Rozstaje.art , χάρη στη συγχρηματοδότηση από τις κυβερνήσεις της Τσεχίας, της Ουγγαρίας, της Πολωνίας και της Σλοβακίας μέσω επιχορήγησης από το Διεθνές Ταμείο Visegrad. Η αποστολή του ταμείου είναι να προωθήσει ιδέες για βιώσιμη περιφερειακή συνεργασία στην Κεντρική Ευρώπη.  

Το 2021, το όνομα Νέα Υόρκη άρχισε να εμφανίζεται στις καθημερινές αναφορές του Γενικού Επιτελείου των Ουκρανικών Ενόπλων Δυνάμεων. Η φράση «Υπήρξαν βομβαρδισμοί γύρω από τη Νέα Υόρκη» ακουγόταν διφορούμενη και έτσι τα ΜΜΕ άρχισαν να προσθέτουν: «Νέα Υόρκη στην περιοχή του Ντόνετσκ».

Ενώ η Νέα Υόρκη της Ουκρανίας άρχισε να εμφανίζεται συχνά στα ΜΜΕ και στις στρατιωτικές αναφορές μόλις τα τελευταία χρόνια, η ιστορία της πόλης χρονολογείται από τον 19ο αιώνα. Όπως σε πολλές πόλεις στην ανατολική Ουκρανία, οι δυτικοευρωπαίοι άποικοι έπαιξαν ηγετικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη της Νέας Υόρκης. Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, έχτισαν χαλυβουργεία και ανθρακωρυχεία ανάμεσα στους τοπικούς οικισμούς. Στη Νέα Υόρκη, ήρθαν Μεννονίτες Γερμανοί. Αργότερα, υπήρξαν αρκετοί θρύλοι για το γιατί οι Γερμανοί ονόμασαν την κοινότητά τους από την εμβληματική αμερικανική πόλη: κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι η σύζυγος ενός αρχικού αποίκου ήταν Αμερικανίδα, που νοσταλγούσε την πατρίδα της, και άλλοι είπαν ότι οι άποικοι ήλπιζαν ότι η πόλη θα αναπτυσσόταν τόσο γρήγορα όσο η ομώνυμη πόλη στο εξωτερικό. Πράγματι, στις αρχές του 20ού αιώνα, ήταν μια πολύ προοδευτική πόλη με ατμομηχανή, σιδηρόδρομο, πυροσβεστικό σταθμό, βιομηχανικές εγκαταστάσεις, βιβλιοπωλείο και εκπαιδευτικά ιδρύματα. 

Στη συνέχεια ήρθε η σοβιετική κυριαρχία, ξεκίνησε η καταστολή και, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Νέα Υόρκη έχασε το αρχικό της όνομα. Για μισό αιώνα, η πόλη ονομαζόταν Νοβχορόντσκε (από το ρωσικό «novyi gorod» που σημαίνει «νέα πόλη» ή «νέα κωμόπολη»). Στη συνέχεια, το 2014, η Ρωσία ξεκίνησε μια στρατιωτική εκστρατεία στην ανατολική Ουκρανία. Οι περιοχές του Λουχάνσκ και του Ντονέτσκ διέσχιζαν μια γραμμή μετώπου, με την Νοβχορόντσκε να γειτνιάζει με την γραμμή μετώπου και τα κατεχόμενα εδάφη. Η Χόρλιβκα, η οποία αποτελεί μέρος της ρωσικής οντότητας-μαριονέτας Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ, είναι ορατή από έναν λόφο στο κέντρο της πόλης. Εν μέσω αυτής της εκστρατείας, οι Ουκρανοί ντόπιοι τάχθηκαν υπέρ της αποκατάστασης του ιστορικού ονόματος της πόλης και τελικά το πέτυχαν το 2021. Έτσι εμφανίστηκε το όνομα της αμερικανικής μητρόπολης στον χάρτη των στρατιωτικών εξελίξεων στην ανατολική Ουκρανία.

Πανόραμα από τον λόφο στη Νέα Υόρκη, Οκτώβριος 2021. Φωτογραφία της Olya Rusina, χρησιμοποιείται με άδεια.

Οι σκεπτικιστές μπορεί να επισημάνουν ότι το εξωτικό όνομα δεν αλλάζει τίποτα στη ζωή μιας τυπικής επαρχιακής πόλης, που αποτελεί εμπόλεμη ζώνη από το 2014. Ωστόσο, η Νέα Υόρκη προσέλκυσε την προσοχή των ΜΜΕ, καθώς και των κατοίκων της, καθώς ο αγώνας για την επιστροφή του ιστορικού ονόματος ένωσε ένα ενεργό μέρος της τοπικής κοινότητας. Οι ακτιβιστές έσωσαν τον τετραώροφο ατμόμυλο του Peter Dik, ο οποίος χτίστηκε το 1903, το τοπικό ορόσημο, από την κατεδάφιση. Ωστόσο, το 2022 κάηκε, αφού έγινε στόχος ρωσικού πυραύλου. Μισό χρόνο πριν από την πλήρη εισβολή, η πόλη διοργάνωσε το πρώτο λογοτεχνικό φεστιβάλ και εγκαινιάστηκε το πρώτο διαδικτυακό ΜΜΕ της πόλης, το NewYorker.City. Λυκειόπαιδα από τη Νέα Υόρκη έγραψαν δοκίμια για την πόλη τους και οι πέντε νικητές και νικήτριες του διαγωνισμού κατάφεραν μάλιστα να πάρουν και το βραβείο τους, ένα ταξίδι στο Κίεβο και το Λβιβ, το οποίο έλαβε χώρα λιγότερο από δύο μήνες πριν από την πλήρη εισβολή. 

«Αυτή τη φορά ήταν πιο τρομακτικό από όταν ήμουν παιδί»

Όταν ξέσπασε ο πόλεμος στην ανατολική Ουκρανία, η Valeria ήταν δέκα ετών και θυμάται ελάχιστα από εκείνη την εποχή. Μέχρι το 2022, δεν υπήρχαν σειρήνες αεροπορικής επιδρομής στη Νοβχορόντσκε/Νέα Υόρκη. Τα παιδιά όμως είχαν μάθει: αν ακούσεις ένα σφύριγμα, σημαίνει ότι μια οβίδα πετάει κάπου, αλλά προς το μέρος σου. Αν ακούσεις έναν ήχο θρόισμα, ξάπλωσε αμέσως στο έδαφος, καλύτερα σε ένα χαντάκι. Το κορίτσι λέει:

24 лютого ти бачиш, що обстріляли не Краматорськ, Слов'янськ чи Торецьк, як бувало раніше (міста на Донеччині — авт.), а Харків, Одесу, Київ. Ти просто не розумієш, що відбувається. Можливо, з початком повномасштабної війни мені було так страшно через те, що ще лишилися якісь несвідомі дитячі спогади про початок війни 2014-го. У мене почали здавати нерви, я дуже боялася прильотів. Я вже була доросла і розуміла, які можуть бути наслідки цих вибухів, через це мені було страшніше, ніж у дитинстві. Я дуже добре розумію тих людей, які почули їх уперше.

Στις 24 Φεβρουαρίου, βλέπεις ότι δεν βομβάρδισαν το Κραματόρσκ, το Σλαβιάνσκ ή το Τορέτσκ [όλα στην περιοχή του Ντονέτσκ] όπως πριν, αλλά βομβάρδισαν το Χάρκοβο, την Οδησσό, το Κίεβο. Απλώς δεν καταλάβαινε κανείς τι συνέβαινε. Ίσως, ήμουν τόσο φοβισμένη στην αρχή του πλήρους πολέμου, επειδή είχα ακόμα κάποιες ασυνείδητες παιδικές αναμνήσεις για την έναρξη του πολέμου του 2014. Άρχισα να το χάνω, φοβόμουν πολύ τις οβίδες που έπεφταν. Ήμουν ήδη ενήλικας και καταλάβαινα ποιες θα μπορούσαν να είναι οι συνέπειες αυτών των εκρήξεων. Εξαιτίας αυτού, ήταν πιο τρομακτικό από ό,τι όταν ήμουν παιδί. Καταλαβαίνω πραγματικά τους ανθρώπους που τις άκουσαν για πρώτη φορά.

Valeria, φωτογραφία που παρέχεται από την ίδια. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Τώρα, η κοπέλα είναι 19 ετών. Ζει στην περιοχή του Λβιβ και πρόκειται να εγγραφεί στο πανεπιστήμιο φέτος. Αυτή τη στιγμή εργάζεται για το NewYorker.City. Πριν από αρκετά χρόνια, η Valeria και άλλες έφηβες ίδρυσαν μια ΜΚΟ ονόματι Πρωτοβουλία Νέων της Ουκρανικής Νέας Υόρκης (ουκρανικά: «Ініціативна молодь українського Нью-Йорка», ІМУН), η οποία συμμετείχε στο λογοτεχνικό φεστιβάλ, διοργάνωσε πολλές από τις δικές της δραστηριότητες και συμμετείχε σε εκπαιδευτικές εκστρατείες, συμπεριλαμβανομένων προσπαθειών για την αποκατάσταση του ιστορικού ονόματος της πόλης.  

Ο πατέρας της σκοτώθηκε τον Φεβρουάριο, στην αρχή του πλήρους πολέμου, κατά τη διάρκεια μιας ρωσικής επίθεσης. Είπε:

Про його загибель вже знали у селищі — ходили чутки, але нашій родині ще нічого точно не було відомо. Ми насправді розуміли, що щось відбувається, бо він перестав відповідати на повідомлення і дзвінки. Потім мені написав знайомий і питає: ‘Лєра, твій батько загинув?’. Ми з мамою стали дзвонити батьковим друзям. Знайома з батальйону ‘Айдар’, яка була на сусідніх позиціях, сказала: ‘Так, нас звідти евакуювали, а їх не змогли забрати, навіть поранених — бо росіяни продовжували штурмувати’. Там лишилося і батькове тіло. Мабуть, найгірше для мене було — це дізнатися про його загибель отак, із якихось чуток.

Οι άνθρωποι στην πόλη γνώριζαν ήδη για τον θάνατό του: υπήρχαν φήμες, αλλά η οικογένειά μας δεν ήξερε τίποτα με βεβαιότητα. Στην πραγματικότητα ξέραμε ότι κάτι συνέβαινε, επειδή σταμάτησε να απαντά σε μηνύματα και κλήσεις. Τότε ένας γνωστός μού έγραψε ρωτώντας: «Lera, πέθανε ο πατέρας σου;». Η μαμά μου κι εγώ αρχίσαμε να τηλεφωνούμε στους φίλους του πατέρα μου. Ένας γνωστός από το τάγμα Aydar, που βρισκόταν σε γειτονική θέση, είπε: «Ναι, μας εκκένωσαν από εκεί, αλλά δεν καταφέραμε να τους βγάλουμε έξω, ούτε καν τους τραυματίες, επειδή οι Ρώσοι συνέχισαν την επίθεση». Η σορός του πατέρα μου έμεινε επίσης εκεί. Ίσως, το χειρότερο για μένα ήταν που έμαθα για τον θάνατό του έτσι, από φήμες κάποιου.

Όνειρα για επιστροφή

Τώρα, 22 άτομα από την Πρωτοβουλία Νεολαίας της Ουκρανικής Νέας Υόρκης είναι διασκορπισμένα σε όλη την Ουκρανία, μερικά και στο εξωτερικό. Αρχικά, ασχολούνταν με την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας σε πολίτες, στη συνέχεια στράφηκαν σε στρατιωτική βοήθεια: συγκέντρωσαν χρήματα και αγόρασαν εξοπλισμό. Δημιούργησαν επίσης μια σειρά επώνυμων ρούχων «Νέα Υόρκη» και στένσιλ με ουκρανικές επιγραφές, έστειλαν καρτ ποστάλ και τρόφιμα στην πρώτη γραμμή και έφτιαξαν ένα βίντεο κλιπ για πολίτες σχετικά με την παροχή πρώτων βοηθειών. Η Valeria πιστεύει ότι μετά τον πόλεμο, οι Νεοϋορκέζοι θα επιστρέψουν: 

Дуже важко жити в евакуації, у незнайомому тобі місті чи країні. Хочеться додому. У нас насправді багато активних людей — вони, як і, власне, ми з нашою громадською організацією, повернуться і візьмуть на себе відбудову. Знаєш, зараз кажуть, що найбільш зруйновані міста та селища Донеччини не відбудовуватимуть. Але я думаю, що це вирішувати не президентові чи обласній владі, а тим людям, які захочуть і будуть там жити. Якщо вони захочуть відновити свої домівки, то зроблять це.

Είναι πολύ δύσκολο να ζεις έπειτα από εκτοπισμό, σε μια άγνωστη πόλη ή χώρα. Θέλουμε να πάμε σπίτι. Στην πραγματικότητα έχουμε πολλούς ενεργούς ανθρώπους: όπως εμείς με την ΜΚΟ μας, σχεδιάζουν να επιστρέψουν και να αναλάβουν την ανοικοδόμηση. Ξέρετε, λένε ότι οι πιο κατεστραμμένες πόλεις και κωμοπόλεις της περιοχής του Ντονέτσκ δεν θα ανοικοδομηθούν. Αλλά νομίζω ότι δεν είναι δουλειά του προέδρου ή των περιφερειακών Αρχών να αποφασίσουν, αλλά των ανθρώπων που θέλουν να ζήσουν εκεί. Αν θέλουν να ανοικοδομήσουν τα σπίτια τους, θα το κάνουν.

Το σύνθημα του δεύτερου λογοτεχνικού φεστιβάλ της Νέας Υόρκης θα είναι «Αποκατάληψη του μέλλοντος». «Θέλαμε να μάθουμε μαζί πώς να σκεφτόμαστε στρατηγικά και να παίζουμε μακροπρόθεσμα παρά τη συνεχή απειλή από τη Ρωσία», δήλωσε η συγγραφέας Victoria Amelina, ιδρύτρια του λογοτεχνικού φεστιβάλ της Νέας Υόρκης. Πριν από την έναρξη της πλήρους εισβολής, κατάφερε να σχεδιάσει ποιους θα ήθελε να προσκαλέσει στη Νέα Υόρκη το φθινόπωρο του 2022, κάτι που ακυρώθηκε στη συνέχεια λόγω της εισβολής. Δεν θα μπορέσουν όλοι να έρθουν στο φεστιβάλ. Για παράδειγμα, ο διάσημος δημοσιογράφος και στρατιώτης Olexandr Makhov σκοτώθηκε τον Μάιο του 2022.

Η Victoria Amelina μπροστά από τις πρώην εγκαταστάσεις του Λογοτεχνικού Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης στις αρχές του 2023. Φωτογραφία που παρέχεται από τη Victoria Amelina, χρησιμοποιείται με άδεια.

Ενώ δούλευα πάνω σε αυτό το κείμενο, είχα την ευκαιρία να μιλήσω με τη Victoria για το μέλλον της Νέας Υόρκης και του φεστιβάλ της. Αλλά όπως και ο Olexandr Makhov, η Victoria δεν θα επιστρέψει ποτέ στην πόλη στην περιοχή του Ντονέτσκ. Στις 27 Ιουνίου 2023, τραυματίστηκε σοβαρά, όταν οι Ρώσοι εξαπέλυσαν πυραυλική επίθεση στο κέντρο του Κραματόρσκ, στοχεύοντας μια δημοφιλή πιτσαρία που ονομάζεται RIA. Δώδεκα άνθρωποι σκοτώθηκαν εκεί, συμπεριλαμβανομένων τριών παιδιών. Η Victoria ήταν το δωδέκατο θύμα: πέθανε σε νοσοκομείο στην πόλη Ντνιπρό την 1η Ιουνίου. Οι φίλοι και οι συγγενείς της σχεδιάζουν να αναπτύξουν και να συνεχίσουν το Λογοτεχνικό Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης. Ενώ δεν υπάρχει καμία δυνατότητα να γίνει αυτό στη Νέα Υόρκη προς το παρόν, πρόκειται να ξεκινήσουν εκπαιδευτικές δραστηριότητες για παιδιά και νέους κάπου σε ένα ασφαλέστερο μέρος.