Εικόνα από την Arzu Geybullayeva

Αφού απέτυχαν αρκετές ευκαιρίες για υπογραφή ειρηνευτικής συμφωνίας, πρώτα στις Βρυξέλλες, στη συνέχεια στην Ισπανία σε μια σύνοδο κορυφής Ευρωπαίων ηγετών στις 5 Οκτωβρίου και αργότερα στο Κιργιστάν στη σύνοδο κορυφής της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών, η ηγεσία της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν ενδέχεται τελικά να συμφώνησε σε ένα έγγραφο ειρηνευτικής συμφωνίας, που θα υπογραφεί «τους επόμενους μήνες», σύμφωνα με τον πρωθυπουργό της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν.

Το έγγραφο βασίζεται σε μια ειρηνευτική συμφωνία του Μαΐου 2022, που πρότεινε το Αζερμπαϊτζάν, η οποία αποτελείται από πέντε αρχές, που περιλαμβάνουν την αναγνώριση της εδαφικής ακεραιότητας του άλλου, την απουσία εδαφικών διεκδικήσεων, την αποχή από απειλές, την οριοθέτηση των συνόρων και το άνοιγμα μεταφορικών συνδέσεων. Εκείνη την εποχή, δεν υπήρχε καμία αναφορά στο τελικό καθεστώς του Καραμπάχ ούτε στον αρμενικό πληθυσμό που ζει στο Καραμπάχ. Μετά τη στρατιωτική επίθεση του Αζερμπαϊτζάν στην πρώην αμφισβητούμενη περιοχή Ναγκόρνο-Καραμπάχ στις 19 Σεπτεμβρίου 2023, το καθεστώς για αυτά τα δύο τελευταία σημεία άλλαξε. Στις 28 Σεπτεμβρίου, η κυβέρνηση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ ανακοίνωσε ότι θα διαλυθεί έως το 2024 και σχεδόν όλοι οι Αρμένιοι που ζουν στο Καραμπάχ έχουν εγκαταλείψει την περιοχή εν μέσω φόβων ότι θα ζήσουν υπό την κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν. Αρκετοί πρώην και νυν αξιωματούχοι του Ναγκόρνο-Καραμπάχ συνελήφθησαν μετά τη στρατιωτική επιχείρηση της 19ης Σεπτεμβρίου.

Η περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ βρίσκεται υπό τον έλεγχο του αρμενικού πληθυσμού της ως αυτοανακηρυχθέν κράτος από τον πόλεμο, που διεξήχθη στις αρχές της δεκαετίας του '90, ο οποίος έληξε με κατάπαυση του πυρός και στρατιωτική νίκη της Αρμενίας το 1994. Μετά τον πρώτο πόλεμο, ιδρύθηκε μια νέα, διεθνώς μη αναγνωρισμένη, de facto Δημοκρατία του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Επτά γειτονικές περιοχές καταλήφθηκαν από τις αρμενικές δυνάμεις. Ως αποτέλεσμα αυτού του πολέμου, «περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους: οι Αζέροι εγκατέλειψαν την Αρμενία, το Ναγκόρνο-Καραμπάχ και τα γειτονικά εδάφη, ενώ οι Αρμένιοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους στο Αζερμπαϊτζάν», σύμφωνα με την Διεθνή Ομάδα Κρίσεων.

Οι εντάσεις παρέμειναν και τις επόμενες δεκαετίες. Το 2020, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν πολέμησαν έναν δεύτερο πόλεμο, που διήρκεσε 44 ημέρες. Αυτός ο πόλεμος άλλαξε το καθεστώς της περιοχής. Το Αζερμπαϊτζάν ανέκτησε τον έλεγχο πολλών από τις προηγουμένως κατεχόμενες επτά περιοχές και κατέλαβε το ένα τρίτο του ίδιου του Καραμπάχ.

Στις 10 Νοεμβρίου 2020, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν υπέγραψαν συμφωνία κατάπαυσης του πυρός με τη μεσολάβηση της Ρωσίας. Μεταξύ πολλών σημείων της συμφωνίας, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν συμφώνησαν ότι 1.960 ρωσικές ειρηνευτικές δυνάμεις θα παρέμεναν στα τμήματα του Καραμπάχ, «που δεν ανακτήθηκαν από το Αζερμπαϊτζάν και σε έναν στενό διάδρομο, που θα συνδέει την Αρμενία μέσω της αζερικής περιοχής Λατσίν».

Από την υπογραφή της συμφωνίας του Νοεμβρίου 2020, οι αμοιβαίες κατηγορίες για παραβιάσεις της κατάπαυσης του πυρός συνεχίστηκαν αμείωτες. Το ίδιο και η αμοιβαία εχθρική ρητορική σε κυβερνητικό και τοπικό επίπεδο μειώνοντας κάθε  προοπτική ειρήνης.

Ως εκ τούτου, ένα ερώτημα τέθηκε: θα υπάρξει άλλος πόλεμος; Τα πιο πρόσφατα γεγονότα στις 19 Σεπτεμβρίου 2023 απάντησαν σε αυτό το ερώτημα.

Συμφωνία ειρήνης

Στις 30 Οκτωβρίου 2023, ο πρωθυπουργός της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν δήλωσε ότι «συμφωνήθηκαν τρεις [από τις πέντε] βασικές αρχές ειρήνης και ομαλοποίησης των σχέσεων» και ότι, εάν και τα δύο μέρη παρέμεναν πιστά σε αυτές τις αρχές, «η υπογραφή της συνθήκης ειρήνης καθίσταται ρεαλιστική», ανέφερε το OC Media.

Αλλά δεν πρόκειται μόνο για την ειρηνευτική συμφωνία. Σύμφωνα με τα λόγια του δημοσιογράφου της εφημερίδας Kommersant, Kirill Krivosheev, «αν η αρμενική παρουσία στην περιοχή δεν αποτελεί πλέον πολιτικό παράγοντα, τι υπάρχει να διαφωνήσουμε;. Αν μη τι άλλο, η συμφωνία θα ήταν απλώς ένα πλαίσιο», σημειώνει. Επιπλέον, υπάρχουν ακόμη μερικά θέματα στην ημερήσια διάταξη, όπως «η τύχη των ρωσικών ειρηνευτικών δυνάμεων στο Καραμπάχ και οκτώ αζερικών θυλάκων στην Αρμενία, τα σχέδια του Αζερμπαϊτζάν να συνδέσει το Ναχτσιβάν, τον θύλακά του, που συνορεύει με την Αρμενία, την Τουρκία και το Ιράν, με το υπόλοιπο Αζερμπαϊτζάν, και ποιος θα λειτουργήσει αυτή τη διαδρομή», καθώς και «το αν θα επιτραπεί στους εκτοπισμένους Αρμένιους του Καραμπάχ να εισέλθουν στο Αζερμπαϊτζάν».

«Η επίλυση αυτών των ζητημάτων θα διαρκέσει χρόνια και θα εξαρτηθεί από την αλλαγή δυναμικής ισχύος στην περιοχή. Προς το παρόν, η υπογραφή μιας στοιχειώδους συνθήκης ειρήνης, που θα αποτρέψει το Αζερμπαϊτζάν από περαιτέρω κλιμάκωση, θα ήταν ένα καλό αποτέλεσμα για την Αρμενία. Το Μπακού το γνωρίζει αυτό και ως εκ τούτου θα προσπαθήσει να αποσπάσει ό,τι μπορεί από την κατάσταση πριν υπογράψει οποιοδήποτε τέτοιο έγγραφο», υποστηρίζει ο Krivosheev.

Η επίλυση των οδών μεταφοράς — και συγκεκριμένα αυτής που διασχίζει την Αρμενία προς το Ναχτσιβάν, θύλακα του Αζερμπαϊτζάν — παραμένει αμφιλεγόμενη. Αυτή η συγκεκριμένη διαδρομή είναι γνωστή ως «διάδρομος της Ζανγκεζούρ», όπως αποκαλεί το Μπακού τη διαδρομή προς το Ναχτσιβάν, τον απομακρυσμένο θύλακα του Αζερμπαϊτζάν, που βρίσκεται ανάμεσα στην Αρμενία, την Τουρκία και το Ιράν. Η διαδρομή, αν και δεν αναφέρεται με το όνομά της, ήταν μέρος συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός, που υπογράφηκε μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν μετά τον 44ήμερο πόλεμο, που ξέσπασε μεταξύ των δύο χωρών το 2020. Η συμφωνία έγραφε:

Η Δημοκρατία της Αρμενίας εγγυάται την ασφάλεια των μεταφορικών συνδέσεων μεταξύ των δυτικών περιοχών της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν και της Αυτόνομης Δημοκρατίας του Ναχτσιβάν, προκειμένου να διασφαλίζεται η απρόσκοπτη κυκλοφορία προσώπων, οχημάτων και φορτίων και προς τις δύο κατευθύνσεις. Η Υπηρεσία Συνοριοφυλακής της Ρωσικής Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας είναι υπεύθυνη για την επίβλεψη των μεταφορικών συνδέσεων. Με την επιφύλαξη συμφωνίας μεταξύ των Μερών, θα διασφαλιστεί η κατασκευή νέων μεταφορικών επικοινωνιών για τη σύνδεση της Αυτόνομης Δημοκρατίας του Ναχτσιβάν με τις δυτικές περιοχές του Αζερμπαϊτζάν.

Σε πρόσφατη συνέντευξή του στα τοπικά ΜΜΕ, ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ χαρακτήρισε τη διαδρομή «στρατηγικό έργο»:

Είναι αλήθεια ότι δεν υπάρχει η λέξη «διάδρομος της Ζανγκεζούρ», επειδή συμπεριέλαβα τον όρο «διάδρομος της Ζανγκεζούρ» στο γεωπολιτικό λεξιλόγιο αργότερα. Ωστόσο, αναφέρεται ρητά εκεί ότι θα πρέπει να υπάρχει μεταφορική σύνδεση μεταξύ των δυτικών περιοχών του Αζερμπαϊτζάν και της Αυτόνομης Δημοκρατίας του Ναχτσιβάν και η Αρμενία θα πρέπει να την παρέχει.

Ο διάδρομος είναι επίσης σημαντικός για έναν άλλο περιφερειακό παράγοντα και σύμμαχο του Αζερμπαϊτζάν: την Τουρκία.

Τώρα, το Αζερμπαϊτζάν ισχυρίζεται ότι δεν ενδιαφέρεται πλέον για τον διάδρομο, τουλάχιστον όχι με την τρέχουσα μορφή του. Στις 25 Οκτωβρίου, σε συνέντευξή του στο Reuters, ο Χικμέτ Χατζίγιεφ, κορυφαίος βοηθός του Αλίγιεφ, δήλωσε: «Το Αζερμπαϊτζάν δεν είχε σχέδια να καταλάβει τη Ζανγκεζούρ». Ο Χατζίγιεφ πρόσθεσε ότι η χώρα συνεργαζόταν με το Ιράν.

Εν τω μεταξύ, ο πρωθυπουργός της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν παρουσίασε μια πρόταση για περιφερειακές μεταφορές — «Σταυροδρόμι Ειρήνης» — που θα συνδέει την Τουρκία, το Αζερμπαϊτζάν, το Ιράν και τη Γεωργία μέσω της Αρμενίας, χαρακτηρίζοντάς την ως «σημαντικό μέρος της ειρηνευτικής ατζέντας στον Νότιο Καύκασο», σύμφωνα με ρεπορτάζ του OC Media.

Τόσο το Μπακού όσο και το Ερεβάν έχουν αναλάβει επίσημα δεσμεύσεις για ειρήνη στο παρελθόν, αλλά, παρά τις υποσχέσεις, εντάσεις διαφαίνονταν. Το αν θα υπογραφεί συμφωνία μέχρι το τέλος του έτους θα δείξει αν οι δεσμεύσεις για ειρήνη είναι τόσο γνήσιες όσο λένε οι ηγέτες.