Εικόνα από την Arzu Geybullayeva

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά  στο OC Media. Μια επεξεργασμένη έκδοση αναδημοσιεύεται εδώ βάσει συμφωνίας συνεργασίας περιεχομένου. 

Η 29η σύνοδος της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή ( COP29) θα επαναληφθεί του χρόνου στο Μπακού, την πρωτεύουσα του Αζερμπαϊτζάν. Η απόφαση αυτή έλυσε ένα αδιέξοδο μηνών σχετικά με το πού θα πραγματοποιηθεί η εμβληματική σύνοδος κορυφής των Ηνωμένων Εθνών για το κλίμα. Τέλος, στις 9 Δεκεμβρίου, ανακοινώθηκε ότι, μετά το Ντουμπάι, τον φετινό οικοδεσπότη της COP28, ο επόμενος οικοδεσπότης θα είναι μια ακόμη χώρα παραγωγής ενέργειας – το Αζερμπαϊτζάν – καθιστώντας το για τρίτη συνεχόμενη χρονιά ένα σημαντικό έθνος παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου, που θα φιλοξενήσει τις συνομιλίες για το κλίμα.

Η σύνοδος κορυφής είναι το ανώτατο όργανο λήψης αποφάσεων της Σύμβασης-Πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC). Η τελευταία υιοθετήθηκε το 1992. Με σχεδόν παγκόσμια συμμετοχή 198 κρατών (197 κράτη και έναν περιφερειακό οργανισμό οικονομικής ολοκλήρωσης), η σύμβαση, μέσω της COP, έχει ως καθήκον να εξετάζει «τις εθνικές ανακοινώσεις και τα απογραφικά στοιχεία εκπομπών που υποβάλλονται από τα Μέρη· [και] να αξιολογεί τις επιπτώσεις των μέτρων που λαμβάνονται από τα Μέρη και την πρόοδο που έχει σημειωθεί στην επίτευξη του απώτερου στόχου της Σύμβασης», σύμφωνα με την ιστοσελίδα της UNFCCC.

Η UNFCC είναι επίσης η μητρική Αρχή αρκετών σημαντικών συνθηκών για το κλίμα: της Συμφωνίας του Παρισιού του 2015, του Πρωτοκόλλου του Κιότο του 1997 και του Πακέτου για το Κλίμα της Γλασκώβης του 2021:

Ο απώτερος στόχος και των τριών συμφωνιών στο πλαίσιο της UNFCCC είναι η σταθεροποίηση των συγκεντρώσεων αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα, σε επίπεδο που θα αποτρέψει την επικίνδυνη ανθρώπινη παρέμβαση στο κλιματικό σύστημα, σε ένα χρονικό πλαίσιο, που θα επιτρέπει στα οικοσυστήματα να προσαρμόζονται φυσικά και να επιτρέπουν την αειφόρο ανάπτυξη.

Από το 1995, η COP συγκαλείται μία φορά τον χρόνο, με τις χώρες που θα τη φιλοξενήσουν να επιλέγονται εκ περιτροπής μεταξύ των πέντε αναγνωρισμένων περιοχών του ΟΗΕ — Αφρικής, Ασίας-Ειρηνικού, Ανατολικής Ευρώπης, Λατινικής Αμερικής και Καραϊβικής, Δυτικής Ευρώπης και άλλων κρατών. Μια χώρα της Ανατολικής Ευρώπης ορίστηκε να φιλοξενήσει την COP το 2024.

Πρέπει να επιτευχθεί συναίνεση για τον επόμενο οικοδεσπότη από κάθε χώρα σε αυτήν την περιοχή. Η συνεχιζόμενη στασιμότητα προκλήθηκε ως αποτέλεσμα της απειλής της Ρωσίας να ασκήσει βέτο στην υποψηφιότητα οποιασδήποτε χώρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένων των κυρώσεων της ΕΕ κατά της Μόσχας για τον πόλεμό της στην Ουκρανία. Το Αζερμπαϊτζάν και η Αρμενία απείλησαν επίσης να ασκήσουν βέτο στις υποψηφιότητες των άλλων για τη φιλοξενία, λόγω των εντάσεων στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών. Αλλά στις 8 Δεκεμβρίου, τελικά επιτεύχθηκε μια σημαντική πρόοδος. Αρχικά, η Βουλγαρία απέσυρε επίσημα την υποψηφιότητά της και στη συνέχεια η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν εξέδωσαν κοινή δήλωση, στην οποία η Αρμενία δήλωσε ότι υποστηρίζει την υποψηφιότητα του Αζερμπαϊτζάν για την προεδρία της COP29.

Ωστόσο, ενώ ένα αδιέξοδο μπορεί να έχει επιλυθεί, εγείρονται ερωτήματα σχετικά με την διοργάνωση της COP29 την επόμενη χρονιά, δηλαδή το ιστορικό του Αζερμπαϊτζάν όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ελευθερίες, καθώς και τις προθέσεις του σχετικά με τη χρήση ορυκτών καυσίμων και τα σχέδιά του για περιορισμό των εκπομπών. Η οικονομία της χώρας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 90% των εσόδων από εξαγωγές του Αζερμπαϊτζάν. Ενώ το Αζερμπαϊτζάν έχει δύο έγγραφα, που αναγνωρίζουν τα όρια του μοντέλου ανάπτυξης, που βασίζεται στους υδρογονάνθρακες – το Αζερμπαϊτζάν 2030: Εθνικές Προτεραιότητες για την Κοινωνικοοικονομική Ανάπτυξη και η Κοινωνικοοικονομική Στρατηγική της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν για την περίοδο 2022-2026 (SEDS) – δεν βρίσκεται επί του παρόντος σε καλό δρόμο για να αλλάξει αυτά τα μοντέλα και ως εκ τούτου πιθανότατα δεν θα επιτύχει τους στόχους του για μηδενικές καθαρές εκπομπές ή μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, καθώς οι πολιτικές και οι θεσμοί της χώρας παραμένουν επίσης ακατάλληλοι για την επίτευξη αυτών των στόχων.

Η θέα από το Μπακού

Εκτός από τις εθνικές προτεραιότητες και τα έγγραφα στρατηγικής που αναφέρθηκαν παραπάνω, οι νομοθέτες του Αζερμπαϊτζάν ενέκριναν δύο νομοσχέδια το 2021: τον Νόμο για τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και τον Νόμο για την ορθολογική χρήση των ενεργειακών πόρων και την ενεργειακή απόδοση. Πριν από αυτό, η χώρα δεν διέθετε νομικό πλαίσιο για την ενεργειακή απόδοση. Το 2020, το Υπουργείο Ενέργειας ίδρυσε έναν Οργανισμό Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας.

Το Αζερμπαϊτζάν έχει επίσης επενδύσει σε ορισμένα έργα πράσινης ενέργειας, όπως η κατασκευή ενός ηλεκτρικού καλωδίου κάτω από τη Μαύρη Θάλασσα για τη μεταφορά φυσικού αερίου του Αζερμπαϊτζάν από τα χερσαία και υπεράκτια αιολικά πάρκα της χώρας στην Ευρώπη. Ωστόσο, παραμένει ασαφές πώς η χώρα σκοπεύει να επιτύχει τον στόχο των μηδενικών καθαρών εκπομπών ή της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 30% έως το 2030 και 40% έως το 2050 (σε σύγκριση με το έτος βάσης 1990) σύμφωνα με τους εθνικούς της στόχους. Αυτό αντικατοπτρίζεται επίσης σε πρόσφατη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για τη χώρα, σύμφωνα με την οποία «το Αζερμπαϊτζάν θα πρέπει να μεταβεί από τους στόχους στην υλοποίηση αφιερώνοντας επαρκείς πόρους στους αντίστοιχους θεσμούς και βελτιώνοντας τη λογοδοσία για τα αποτελέσματα».

Η Κρατική Εταιρεία Πετρελαίου (SOCAR) σκέφτεται διαφορετικά. Μιλώντας στο Επενδυτικό Φόρουμ Αζερμπαϊτζάν-Τουρκίας τον Δεκέμβριο του 2023, ο Ροβσάν Νατζάφ, πρόεδρος της SOCAR, σημείωσε: «Στόχος μας είναι να επιτύχουμε μηδενικές εκπομπές έως το 2050. Η τρέχουσα επιστημονική έρευνα θα μας επιτρέψει να επιτύχουμε αυτούς τους στόχους σε σύντομο χρονικό διάστημα» στο πλαίσιο αρκετών έργων πράσινης ενέργειας που υλοποιούνται επί του παρόντος στο Αζερμπαϊτζάν.

Ωστόσο, σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για τη χώρα, εάν το Αζερμπαϊτζάν επιμείνει στο σενάριο της συνήθους πρακτικής (BAU), αυτοί οι στόχοι δεν θα επιτευχθούν. «Σε ένα σενάριο BAU, οι εκπομπές που σχετίζονται με την ενέργεια και τις βιομηχανικές διεργασίες θα είναι μόνο 28% χαμηλότερες από τα επίπεδα του 1990 το 2030 και μόνο 30% χαμηλότερες το 2050. Για να επιτευχθούν οι στόχοι της Εθνικής Καθορισμένης Συνεισφοράς (NDC)+, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα πρέπει να αντιπροσωπεύουν περίπου το 20% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2030 και το 40% έως το 2050 (έναντι 7% το 2022), και θα πρέπει να υιοθετηθούν πολιτικές για την υποστήριξη βελτιώσεων στην ενεργειακή απόδοση σε όλους τους τομείς τελικής χρήσης, ώστε να επιτευχθεί μείωση της τελικής ζήτησης ενέργειας κατά 5% έως το 2030 και 15% έως το 2050 σε σύγκριση με την περίπτωση BAU».

Το υποθαλάσσιο καλώδιο της Μαύρης Θάλασσας θέτει επίσης σοβαρές προκλήσεις. Οι μελέτες σκοπιμότητας, που διεξήχθησαν μέχρι τώρα, έλαβαν χώρα πριν από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία θέτοντας σε κίνδυνο την ασφάλεια της ναυτιλίας στη Μαύρη Θάλασσα.

Ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες

Γρήγορα προέκυψαν επικριτικές αντιδράσεις στην επιλογή του Αζερμπαϊτζάν ως χώρας υποδοχής.

Ο Άντριου Στρόελαϊν, Διευθυντής Ευρωπαϊκών ΜΜΕ και Σύνταξης στο Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, καταδίκασε την απόφαση δηλώνοντας ότι «το να ανατεθεί σε μια ακόμη πετρελαιοκρατική αυτοκρατορία, που παραβιάζει τα δικαιώματα, να αναλάβει τις διαπραγματεύσεις για την αντιμετώπιση της Κλιματικής Κρίσης είναι απλώς ντροπιαστικό».

Η Χάνα Ο'Σάλιβαν, περιβαλλοντική ερευνήτρια, δήλωσε στο OC Media ότι, ενώ τα κράτη που εξαρτώνται από ορυκτά καύσιμα έπρεπε να συμμετάσχουν στις διαπραγματεύσεις, η COP28 απέδειξε ότι το να τους ζητηθεί να φιλοξενήσουν «δεν λειτουργεί».

«Το να ισχυρίζεσαι ότι θέλεις την πιο φιλόδοξη διατύπωση σε μια συμφωνία, ενώ παράλληλα προσκαλείς χιλιάδες λομπίστες ορυκτών καυσίμων στις διαπραγματεύσεις, είναι ασυμβίβαστο με την κλιματική δράση που απαιτείται σε παγκόσμιο επίπεδο», δήλωσε η Ο'Σάλιβαν. «Το Αζερμπαϊτζάν, που θα φιλοξενήσει την επόμενη χρονιά, δεν προσφέρει μεγάλη αισιοδοξία για το ενδεχόμενο να είναι διαφορετική η COP29, ειδικά με μόνο 11 μήνες για την προετοιμασία».

Σε ομιλία του στη διάσκεψη COP28 στο Ντουμπάι το Σάββατο, ο Υπουργός Οικολογίας και Φυσικών Πόρων του Αζερμπαϊτζάν, Μουχτάρ Μπαμπάγιεφ, δήλωσε ότι το Αζερμπαϊτζάν «δεσμεύεται να συμβάλει στις παγκόσμιες προσπάθειες» για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Ο Μπαμπάγιεφ εξέφρασε επίσης ότι το Αζερμπαϊτζάν θα καταστήσει «τις απελευθερωμένες περιοχές» «ζώνη ουδέτερου άνθρακα» έως το 2050, αναφερόμενος σε περιοχές εντός και γύρω από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Πρότεινε ότι αυτό θα γινόταν μέσω της χρήσης βιώσιμης γεωργίας, φιλικών προς το περιβάλλον μεταφορών, έξυπνων πόλεων, έξυπνων χωριών και αναδάσωσης.

Η σχέση του Αζερμπαϊτζάν με τους περιβαλλοντικούς διαδηλωτές έχει περιπλακεί τον τελευταίο χρόνο.

Από τον Δεκέμβριο του 2022, η κυβέρνηση υποστήριξε λεκτικά και ουσιαστικά τους αυτοαποκαλούμενους οικοδιαδηλωτές που μπλόκαραν τον διάδρομο Λατσίν, ο οποίος συνέδεε το Ναγκόρνο-Καραμπάχ με την Αρμενία, για εννέα μήνες. Αρκετές ανεξάρτητες περιβαλλοντικές οργανώσεις του Αζερμπαϊτζάν αρνήθηκαν οποιαδήποτε σχέση με τις διαμαρτυρίες.

Ωστόσο, οι διαμαρτυρίες του Ιουνίου κατά της αναφερόμενης ρύπανσης λιμνών στο Αζερμπαϊτζάν από εταιρείες εξόρυξης κατεστάλησαν άγρια, με διαδηλωτές να ξυλοκοπούνται και να συλλαμβάνονται, δημοσιογράφους να μην έχουν δικαίωμα να καλύψουν τις διαμαρτυρίες και το χωριό Σοϊουντλού να παραμένει υπό αστυνομικό αποκλεισμό σχεδόν έξι μήνες αργότερα.

Ενώ οι συλλήψεις διαδηλωτών είναι συνηθισμένες στο Αζερμπαϊτζάν, τους τελευταίους μήνες έχουν συλληφθεί τουλάχιστον δέκα ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι, με ορισμένους να προειδοποιούν για καταστολή των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης.

Η Ζάλα Μπαϊράμοβα, δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κόρη του κρατούμενου πολιτικού και οικονομολόγου Γκουμπάντ Ιμπαντόγλου, δήλωσε στο OC Media ότι οι ισχυρισμοί της κυβέρνησης του Αζερμπαϊτζάν σχετικά με τις προσπάθειές της για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν «αβάσιμοι».

«Όταν εξετάζουμε τους πολιτικούς κρατούμενους και τις απάνθρωπες συνθήκες στις οποίες κρατούνται, είναι πολύ προφανές ότι οι ισχυρισμοί του Αζερμπαϊτζάν είναι παραπλανητικοί», δήλωσε η Μπαϊράμοβα. «Ο πατέρας μου υποστήριζε την ανοιχτή και υπεύθυνη διαχείριση του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και των ορυκτών πόρων. Έχασε τη δουλειά του στο Κρατικό Οικονομικό Πανεπιστήμιο για αυτό».

Η Μπαϊράμοβα πρόσθεσε ότι το Αζερμπαϊτζάν «δεν επιτρέπει καν σε κανέναν να παρακολουθεί την κλιματική αλλαγή» ή τις επιπτώσεις της εξόρυξης πετρελαίου, φυσικού αερίου και ορυκτών.

«Αυτό φαίνεται από τη σύλληψη περιβαλλοντικών υπερασπιστών όπως ο Ναζίμ Μπεντερμπεϊλί, από τις απειλές ανθρώπων ότι θα χάσουν τις δουλειές τους όπως ο πατέρας μου, αλλά και από τους περιορισμούς που επιβάλλονται σε άτομα που παρακολουθούν και βιντεοσκοπούν γεωτρήσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου», δήλωσε η Μπαϊράμοβα. Πρόσθεσε ότι η κυβέρνηση πρόσφατα έλαβε μέτρα κατά της κοινωνίας των πολιτών και των δημοσιογράφων, «ώστε οι ψευδείς και αμερόληπτοι ισχυρισμοί τους να μην μπορούν να διαψευσθούν».