Εικόνα από την Arzu Geybullayeva

Ο Ulvi Hasanli είναι δημοσιογράφος και διευθυντής της ανεξάρτητης πλατφόρμας ερευνητικής δημοσιογραφίας Abzas Media. Συνελήφθη τον Νοέμβριο του 2023 με κατασκευασμένες κατηγορίες και βρίσκεται αυτή τη στιγμή στη φυλακή, εν αναμονή δίκης, μαζί με πέντε συναδέλφους του – Sevinc, Mahammad, Nargiz, Elnara και Hafiz – που αντιμετωπίζουν όλοι την ίδια κατηγορία λαθρεμπορίου. Το ότι βρίσκονται στη φυλακή, ωστόσο, δεν τους έχει αποτρέψει από το να συνεχίσουν το ρεπορτάζ τους. Από τις συλλήψεις τους, ενώ οι συνάδελφοί τους από όλο τον κόσμο έχουν ενώσει τις δυνάμεις τους για να συνεχίσουν τις έρευνες, οι δημοσιογράφοι της Abzas Media συνεχίζουν να μοιράζονται τις παρατηρήσεις τους για τις κακές συνθήκες στη φυλακή στην οποία κρατούνται. Στις 31 Ιουλίου, η Abzas Media δημοσίευσε μια επιστολή του Hasanli, η οποία περιγράφει λεπτομερώς τα αχαλίνωτα κρούσματα βασανιστηρίων.

Οι παρατηρήσεις του Hasanli ήρθαν μετά από δημόσια δήλωση της Επιτροπής του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), που εκδόθηκε τον Ιούλιο του 2024. Στη δήλωση, η επιτροπή σημειώνει ότι, παρά τα πολυάριθμα αιτήματά της προς το Υπουργείο Εσωτερικών για την αντιμετώπιση σοβαρών πράξεων κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων που έχει λάβει η επιτροπή και για τον τερματισμό τέτοιων πρακτικών, δεν ελήφθησαν απαντήσεις. «Αυτό αποτελεί θεμελιώδη και άνευ προηγουμένου παραβίαση της Σύμβασης», σημείωσε η επιτροπή στη δήλωσή της.

Συνολικά, η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) έχει πραγματοποιήσει 13 επισκέψεις στο Αζερμπαϊτζάν από το 2002, πιο πρόσφατα μεταξύ 2020 και 2022. «Για περισσότερα από είκοσι χρόνια, η CPT έχει εκφράσει επανειλημμένα τη βαθιά της ανησυχία σχετικά με μια σειρά ζητημάτων που σχετίζονται με τη μεταχείριση των ατόμων που κρατούνται από τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου, ιδίως εκείνες που υπάγονται στο Υπουργείο Εσωτερικών», αναφέρει η δήλωση. Κι όμως, παρά τις υποχρεώσεις της χώρας βάσει της σύμβασης, δεν έχουν ληφθεί μέτρα για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων. Το Αζερμπαϊτζάν προσχώρησε στη σύμβαση το 2002.

Στην πιο πρόσφατη έκθεση της επιτροπής, που δημοσιεύθηκε το 2022, το όργανο κατά των βασανιστηρίων σημείωσε «κακομεταχείριση/βασανιστήρια» κατά τη διάρκεια της σύλληψης και, στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια των αρχικών ανακρίσεων από επιχειρησιακούς αστυνομικούς», «για να εξαναγκαστούν τα άτομα να υπογράψουν ομολογία, να παράσχουν άλλες πληροφορίες ή να αποδεχτούν πρόσθετες κατηγορίες».

Οι μορφές κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων που καταγράφονται από την επιτροπή — χαστούκια, γροθιές, κλωτσιές και χτυπήματα με γκλομπ ή ξύλινα ραβδιά στο κεφάλι ή/και το σώμα του ατόμου — είναι ευρέως διαδεδομένες και υπάρχουν πολυάριθμες μαρτυρίες από άτομα που υπέστησαν αυτό το είδος μεταχείρισης κατά την ανάκριση.

Το ίδιο ισχύει και για άλλους ισχυρισμούς που επισημάνθηκαν από την επιτροπή στην έκθεσή της: εισαγωγή φιάλης στο ορθό και ηλεκτροσόκ, απειλές για αντίποινα κατά των συγγενών των ατόμων, συμπεριλαμβανομένων απειλών για ποινική δίωξη.

Ημερολόγιο βασανιστηρίων

Η πρόσφατη ιστορία του Ulvi Hasanli έρχεται σε πλήρη αντίθεση με προηγούμενες αναφορές για βασανιστήρια και κακομεταχείριση, που έχουν καταγραφεί στο Αζερμπαϊτζάν, στις οποίες περιγράφει το κέντρο κράτησης όπου κρατείται ο ίδιος και άλλοι, ως «ένα κέντρο βασανιστηρίων».

«Αρχικά άκουγα μόνο τον ήχο των βασανιστηρίων – χαστούκι, κλωτσιά, γροθιά, χτύπημα με γκλομπ, προσβολή, βρισιές. Έπειτα, άρχισα να γίνομαι μάρτυρας από πρώτο χέρι κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων – ξυλοδαρμό, κρατούμενους δεμένους με χειροπέδες στα κάγκελα των κελιών [με χειροπέδες στην κορυφή του κάγκελου του κελιού, στη μέση, στο κάτω μέρος], με το ένα χέρι δεμένο στην κορυφή του κρεβατιού, με το άλλο χέρι δεμένο στο πόδι και κρατημένους έτσι για δώδεκα ώρες, χτυπήματα με γκλομπ ενώ ο κρατούμενος ήταν δεμένος με χειροπέδες στα κάγκελα του κελιού», έγραψε ο Hasanli, προσθέτοντας άλλα παραδείγματα κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων που έχει δει από τον Νοέμβριο του 2023.

Υπάρχει μάλιστα και ένα χρονοδιάγραμμα: όλα αυτά λαμβάνουν χώρα μεταξύ 9 και 10 π.μ. Η διεύθυνση της φυλακής υποστηρίζει ότι όσα άτομα κακοποιούνται και βασανίζονται είναι προβληματικοί κρατούμενοι και ότι, αν δεν ληφθούν τέτοιου είδους μέτρα, θα είναι δύσκολο να διατηρηθεί η τάξη. Όταν οι κρατούμενοι αντιτίθενται και απαιτούν να σταματήσει αυτή η μεταχείριση, δείχνοντας τις πινακίδες στους τοίχους της φυλακής που λένε «όχι στα βασανιστήρια», η διεύθυνση το αντιλαμβάνεται και επικρατεί σχετική ηρεμία για μερικές ημέρες, και μετά όλα ξεκινούν από την αρχή, έγραψε ο Hasanli.

Κάθε φορά που κάποιος διαμαρτύρεται, η διεύθυνση της φυλακής επιμένει ότι τα βασανιστήρια, οι ξυλοδαρμοί, οι βρισιές, οι προσβολές είναι θεμιτά. Σε όλους τους διαδρόμους της φυλακής μπορεί κανείς να δει τον αριθμό του γραφείου του Συνηγόρου του Πολίτη [916] και το σύνθημα, τόσο στα αζέρικαν όσο και στα αγγλικά, «όχι στα βασανιστήρια». Κι όμως, τα βασανιστήρια λαμβάνουν χώρα ακριβώς κάτω από αυτά τα συνθήματα. Κάθε εβδομάδα, μερικές φορές κάθε μέρα. Μερικές φορές, πρόκειται μόνο για ένα άτομο, μερικές φορές για 10-15 κρατούμενους.

Συνολικά, ο Hasanli έγραψε ότι έχει καταγράψει 58 περιπτώσεις βασανιστηρίων και κακομεταχείρισης τους πρώτους έξι μήνες του 2024. «Αυτές ήταν οι περιπτώσεις που είδα ο ίδιος ή μπόρεσα να μετρήσω. Τώρα φανταστείτε την έκταση των βασανιστηρίων και της κακομεταχείρισης σε κέντρα προφυλάκισης και φυλακές», σημείωσε ο Hasanli.

Όταν ο Hasanli συνελήφθη τον Νοέμβριο, ο δημοσιογράφος υπέστη επίσης κακομεταχείριση. Ξυλοκοπήθηκε και υπήρχαν ορατά σημάδια στο πρόσωπό του.

Μια πρόσφατη έρευνα από το Forbidden Stories, ένα δίκτυο δημοσιογράφων που διασφαλίζει τη συνέχιση του έργου των δημοσιογράφων που αντιμετωπίζουν απειλές, σχετικά με τα βασανιστήρια στις φυλακές του Αζερμπαϊτζάν διαπίστωσε ότι:

…από το 2014, πάνω από 23 εκατομμύρια ευρώ έχουν μεταφερθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης για τη χρηματοδότηση αρκετών αναπτυξιακών προγραμμάτων στο Αζερμπαϊτζάν, σύμφωνα με δημόσια έγγραφα που εξέτασε το Forbidden Stories. Αυτά τα κεφάλαια, τα οποία προέρχονταν κυρίως από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προορίζονταν για τη δημιουργία «ενίσχυσης των ικανοτήτων του δικαστικού συστήματος», «εκπαίδευσης του προσωπικού», «αυξημένης εποπτείας των συνθηκών στις φυλακές» και «δράσεων για τη βελτίωση της διαφάνειας και την πρόληψη της διαφθοράς», μεταξύ άλλων.

Η έρευνα έδειξε επίσης ότι από τα 263 πρωτόκολλα, στα οποία το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, το δικαστήριο του Συμβουλίου της Ευρώπης, έκρινε ότι το Αζερμπαϊτζάν παραβίασε την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, τα 33 ήταν «παραβιάσεις, συμπεριλαμβανομένων κατηγοριών για «βασανιστήρια» ή «απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση»».

Τον Ιανουάριο του 2024, η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης (PACE) ψήφισε υπέρ της μη επικύρωσης — με 10 ψήφους υπέρ και 76 κατά — των διαπιστευτηρίων της αντιπροσωπείας του Αζερμπαϊτζάν στη συνέλευση. Τα διαπιστευτήρια αμφισβητήθηκαν με το σκεπτικό ότι η χώρα δεν τήρησε «σημαντικές δεσμεύσεις» στο πλαίσιο της ένταξής της στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Τον ίδιο μήνα, ένα ξεχωριστό ψήφισμα σχετικά με τα «συστημικά βασανιστήρια και την απάνθρωπη ή ταπεινωτική μεταχείριση ή τιμωρία σε χώρους κράτησης» εξέφρασε ανησυχία για τις «φρικτές μεθόδους βασανιστηρίων», ειδικά στο πλαίσιο της υπόθεσης Terter, μιας σειρά συλλήψεων το 2017 με στόχο πολίτες και στρατιωτικό προσωπικό του Αζερμπαϊτζάν, σε αυτό που οι αξιωματούχοι στο Μπακού εκείνη την εποχή περιέγραψαν ως «μεγάλης κλίμακας συνωμοσία». Τον Απρίλιο του 2024, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ένα επείγον ψήφισμα ζητώντας την «άμεση και άνευ όρων απελευθέρωση όλων των πολιτικών κρατουμένων» και την «επιβολή κυρώσεων της ΕΕ στο πλαίσιο του παγκόσμιου καθεστώτος κυρώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε αξιωματούχους του Αζερμπαϊτζάν, που έχουν διαπράξει σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».

Συνεχίζεται η σειρά συλλήψεων

Μεταξύ των πρόσφατα συλληφθέντων είναι ένας πρώην διπλωμάτης και ένας ερευνητής εθνοτικών μειονοτήτων. Ο Igbal Abilov, ο ερευνητής, ο οποίος μεγάλωσε στη Λευκορωσία, έφτασε στο Αζερμπαϊτζάν τον Ιούνιο. Ανακρίθηκε για πρώτη φορά στις 22 Ιουνίου από τις Υπηρεσίες Κρατικής Ασφάλειας. Ένα μήνα αργότερα, συνελήφθη και κατηγορήθηκε για υποκίνηση εθνικής έχθρας και προδοσία. Στις 31 Ιουλίου, ο Abilov καταδικάστηκε σε τέσσερις μήνες προφυλακισμού. Οι κατηγορίες βασίζονται σε φερόμενα στοιχεία που κοινοποιήθηκαν από μια φιλοκυβερνητική εφημερίδα, τα οποία αναφέρουν ότι ο Abilov εργαζόταν για τις υπηρεσίες ασφαλείας της Αρμενίας.

Στις 24 Ιουνίου, ο πρώην διπλωμάτης Emin Ibrahimov συνελήφθη και καταδικάστηκε σε τέσσερις μήνες προφυλάκισης για φερόμενη επίθεση με μαχαίρι σε ένα άτομο. Ο Ibrahimov εξέτισε ποινή 30 ημερών διοικητικής κράτησης τον Σεπτέμβριο του 2023 με την κατηγορία της διάδοσης απαγορευμένων πληροφοριών. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, ο Ibrahimov κήρυξε απεργία πείνας.

Ξεχωριστά, οι Αρχές του Αζερμπαϊτζάν ζήτησαν την έκδοση από τη Γεωργία του δημοσιογράφου Afghan Sadiqov του Αζερμπαϊτζάν. Ο Sadiqov κατηγορείται για εκβιασμό. Του απαγορεύτηκε για πρώτη φορά η έξοδος από τη Γεωργία τον Ιούλιο. Στη συνέχεια, συνελήφθη στις 3 Αυγούστου στην Τιφλίδα, πρωτεύουσα της Γεωργίας.

Τον Ιούνιο, το Abzas Media δημοσίευσε πληροφορίες σχετικά με την τρέχουσα λίστα πολιτικών κρατουμένων, η οποία πλέον περιλαμβάνει 305 υποθέσεις μαζί με τις συλλήψεις των Ibrahimov και Abilov. Η λίστα περιλαμβάνει δημοσιογράφους και bloggers, μέλη διαφόρων πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων, υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θρησκευτικούς ακτιβιστές και άλλους. Η ηγεσία της χώρας και οι αξιωματούχοι της αρνούνται ότι υπάρχουν πολιτικοί κρατούμενοι ή οποιαδήποτε μορφή καταστολής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών.