Η εικόνα είναι ένα στιγμιότυπο οθόνης του Russia Post. Λήψη με άδεια.

Οι Kirill Shamiev και Ksenia Luchenko, αμφότεροι Επισκέπτες Ερευνητές στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, έγραψαν για το Russia Post σχετικά με τον ρόλο της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο καθεστώς του Πούτιν και την ολοκληρωτική εισβολή στην Ουκρανία. Το Global Voices αναδημοσίευσε το άρθρο, επεξεργασμένο για λόγους σαφήνειας, με την άδεια του Russia Post.

Πρόσφατα, ο Μητροπολίτης Κύριλλος Ποκρόφσκι, επικεφαλής του Συνοδικού Τμήματος Συνεργασίας με τις Ένοπλες Δυνάμεις και τις Υπηρεσίες Επιβολής του Νόμου, δήλωσε στον αέρα του κύριου κρατικού τηλεοπτικού καναλιού Rossiya-24 της Ρωσίας ότι υπάρχει πλέον ανάγκη για τουλάχιστον 1.300 κληρικούς, όπου διεξάγεται η ειδική στρατιωτική επιχείρηση.

Σύμφωνα με τον Ποκρόφσκι, το Υπουργείο Άμυνας έχει αυτή τη στιγμή 309 στρατιωτικούς ιερείς στο προσωπικό του, ενώ πολλοί περισσότεροι ιερείς βρίσκονται στο μέτωπο ως εθελοντές. Λέγεται ότι χρειάζεται μια «μεγάλη μεταρρύθμιση» για την αύξηση του αριθμού των επίσημων ιερέων.

Το 1943, ο Στάλιν δημιούργησε μια νέα δομή, την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας, προσκαλώντας τους περισσότερους από τους συνεργαζόμενους επισκόπους και ιερείς, που είχαν επιβιώσει από τις εκκαθαρίσεις της δεκαετίας του '30 (μόνο τρεις επίσκοποι ήταν παρόντες στην πρώτη συνάντηση με τον Στάλιν· οι υπόλοιποι είτε είχαν εκτελεστεί είτε βρίσκονταν σε στρατόπεδα εργασίας). Ο Στάλιν ανέμενε ότι η εκκλησία θα ενίσχυε τον πατριωτισμό μεταξύ των στρατιωτών του Κόκκινου Στρατού και θα βελτίωνε την εικόνα της Σοβιετικής Ένωσης στο εξωτερικό.

Σήμερα, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία αναλαμβάνει παρόμοιο ρόλο για τον πόλεμο του Πούτιν στην Ουκρανία ενισχύοντας τον πατριωτισμό στο εσωτερικό, ενώ παράλληλα υποστηρίζει τις διπλωματικές προσπάθειες της Ρωσίας στα Βαλκάνια, στη Γεωργία και στην παγκόσμια πλειοψηφία.

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει λάβει ενεργό μέρος στον ολοκληρωτικό πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας από την αρχή. Ο πατριάρχης και ο κλήρος δεν απηχούν  απλώς βασικές έννοιες της προπαγάνδας του Κρεμλίνου. Βοηθούν στη διαμόρφωσή τους. Και με εντολή του πατριάρχη, προσευχές για τη ρωσική νίκη απαγγέλλονται σε λειτουργίες σε όλη τη χώρα, με κίνδυνο καθαίρεσης για όσους ιερείς τολμούν να αντικαταστήσουν στην υποχρεωτική προσευχή τη λέξη «νίκη» με τη λέξη«ειρήνη» (βλ. Russia.Post σχετικά εδώ).

Τα εκκλησιαστικά τηλεοπτικά κανάλια — τα ευρέως παρακολουθούμενα Spas του Πατριαρχείου Μόσχας και το ορθόδοξο «πατριωτικό» κανάλι Tsargrad — τονίζουν την ιερότητα του πολέμου. Ο ρόλος της εκκλησίας στον πόλεμο εκτείνεται πολύ πέρα ​​από την τηλεοπτική προπαγάνδα. Οι ιερείς τελούν μυστήρια για τους στρατιώτες. Καλούν για τη νίκη, όχι για το τέλος της αιματοχυσίας, και πείθουν τους στρατιώτες ότι κάνουν το ιερό τους καθήκον. Μερικοί ιερείς συμμετέχουν ακόμη και άμεσα στις εχθροπραξίες.

Για πολλούς Ρώσους, η υποστήριξη του πολέμου από την εκκλησία τον κάνει να φαίνεται ιερός ή τουλάχιστον ηθικά αποδεκτός. Για την ίδια, η συνεργασία με κρατικές στρατιωτικές δομές εμβαθύνει την επιρροή της στο εσωτερικό αυτών των δομών και εδραιώνει την εξουσία της. Για το Κρεμλίνο, η στρατιωτικοποίηση της εκκλησίας προσδίδει στον πόλεμο έναν ανώτερο σκοπό.

Κινητοποίηση της πνευματικότητας: Ιερείς στον στρατό

Τον περασμένο Νοέμβριο, ανεγέρθηκε μνημείο για τον Αρχιερέα Μιχαήλ Βασίλιεφ στην στρατιωτική πόλη Βλάσιχα, όπου στεγάζεται το αρχηγείο των Στρατηγικών Πυραυλικών Δυνάμεων της Ρωσίας και το κεντρικό διοικητικό μέγαρο των Στρατηγικών Πυρηνικών Δυνάμεων. Ο Βασίλιεφ είχε υπηρετήσει στην εκκλησία της πόλης για πάνω από 20 χρόνια και ήταν κοντά στην στρατιωτική ηγεσία που βρισκόταν εκεί. Σκοτώθηκε πέρυσι, ενώ πολεμούσε στην περιοχή Χερσώνα της Ουκρανίας. Ο Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν του απένειμε μετά θάνατον τον τίτλο «Ήρωας της Ρωσίας».

Υπάρχουν πολλοί άλλοι σαν τον Βασίλιεφ. Οι ιερείς του προσωπικού έχουν διπλή υπαγωγή: απασχολούνται σε στρατιωτικές μονάδες, αλλά αναφέρονται στους επισκόπους της εκκλησίας. Ο ρόλος τους, που ρυθμίζεται από διαφορετικούς κρατικούς και εκκλησιαστικούς νόμους, περιλαμβάνει την εκτέλεση θρησκευτικών λειτουργιών και τελετουργιών, την ενασχόληση με πνευματικό και διαφωτιστικό έργο και τη φροντίδα της ηθικής του στρατιωτικού προσωπικού. Ο νόμος του Υπουργείου Άμυνας ορίζει ότι οι βοηθοί διοικητών που εργάζονται με θρησκευτικούς υπαλλήλους θα πρέπει «να συμμετέχουν προσωπικά σε εκδρομές, ασκήσεις και πρακτικές σκοποβολής μάχης της μονάδας». Η εκκλησία ισχυρίστηκε επίσης ότι υπάρχουν 773 μη ιερείς του προσωπικού που εργάζονται στο Υπουργείο Άμυνας, των οποίων ο ρόλος είναι να «φέρνουν ανθρωπιστική βοήθεια και, το πιο σημαντικό, να δίνουν στους στρατιώτες μας την ευκαιρία να λάβουν τα μυστήρια: βάπτισμα, εξομολόγηση και κοινωνία».

Οι αναφερόμενοι νόμοι, που ρυθμίζουν τη σχέση μεταξύ της εκκλησίας και του Υπουργείου Άμυνας, εγκρίθηκαν πριν από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Πολλοί ιερείς έχουν προσφερθεί εθελοντικά να πάνε στο μέτωπο ξεκινώντας από τα μοναστήρια και τις επισκοπές τους. Στα τέλη του περασμένου έτους, ο Μητροπολίτης Ποκρόφσκι δήλωσε ότι περίπου 700 κληρικοί είχαν πραγματοποιήσει πάνω από 2.200 ταξίδια στη ζώνη των μαχών. Ισχυρίστηκε επίσης ότι περίπου 100 Ορθόδοξοι ιερείς βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή κάθε μέρα, πολλοί από αυτούς όχι για πρώτη φορά. Εκεί, σύμφωνα με τον Ποκρόφσκι, ο κλήρος συνήθως συνομιλεί με στρατιώτες, τελεί θρησκευτικές λειτουργίες, διανέμει εικόνες, προσευχητάρια και ορθόδοξα σύμβολα και επισκέπτεται τους τραυματίες σε στρατιωτικά νοσοκομεία. Μερικές φορές οργανώνουν παρεκκλήσια στα χαρακώματα, αλλά πιο συχνά υπηρετούν σε κινητά.

Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των ιερέων στο μέτωπο, τόσο πιο ηθικά αποδεκτός φαίνεται ο πόλεμος στους ενορίτες της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και στο ευρύτερο κοινό, και τόσο περισσότερο η εκκλησία και ο στρατός θεωρούνται ένα.

Η παρουσία ιερέων στον στρατό δεν είχε καμία επίδραση στην προσωπική ηθική των στρατιωτών, καθώς δεν τους έχει αποτρέψει από το να διαπράττουν εγκλήματα πολέμου, λεηλασίες ή εκφοβισμό αμάχων. Αντιθέτως, το ίδιο το γεγονός της συμμετοχής των στρατιωτών σε αυτό που θεωρούν ως δίκαιη υπεράσπιση της πατρίδας τους έχει απαλλάξει από κάθε ηθικό ενδοιασμό. Ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος είπε σε ένα από τα κηρύγματά του ότι οι στρατιώτες, που πεθαίνουν στο πεδίο της μάχης, έχουν άφεση όλων των αμαρτιών τους.

Γράφοντας το 2020 για τον ρόλο της εκκλησίας στην εκστρατεία στη Συρία, ο Ντμίτρι Αντάμσκι επεσήμανε ότι, πρώτα απ’ όλα, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία παρείχε μια μεσσιανική ερμηνεία της στρατιωτικής σύγκρουσης: η Ρωσία, τόνισε η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, υπερασπιζόταν τους διωκόμενους Χριστιανούς στη Συρία. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν χρησιμοποίησε το ίδιο επιχείρημα όσον αφορά την Ουκρανία, δηλώνοντας την παραμονή της εισβολής ότι «το Κίεβο συνεχίζει να σχεδιάζει μια σφαγή και της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Μόσχας…».

Από την έναρξη του πλήρους πολέμου στην Ουκρανία, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει δικαιολογήσει την εισβολή ευλογώντας τις ενέργειες της κυβέρνησης. Στρατιωτικοί ιερείς έχουν ενθαρρύνει τους στρατιώτες και τους έχουν απαλλάξει από ηθικά διλήμματα. Για τους απλούς ενορίτες – μητέρες και συζύγους επιστρατευμένων ανδρών – η Εκκλησία έχει εξηγήσει ότι οι αγαπημένοι τους αγωνίζονται για έναν καλό σκοπό και δεν δίνουν τη ζωή τους μάταια.

Κατ’ εικόνα Θεού: Η εκκλησία στην πρώτη γραμμή

Ενώ ο αριθμός των ιερέων στην πραγματική εμπόλεμη ζώνη μπορεί να μην είναι τόσο μεγάλος, οι εικόνες της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο μέτωπο είναι συνηθισμένες. Οι ιερείς παρουσιάζουν κόκκινες σημαίες με την εικόνα του Χριστού σε στρατιωτικές μονάδες. Τα σήματα V και τα αυτοκόλλητα για κράνη έχουν παρόμοια σχέδια.

Τα μπαλώματα με την εικόνα μιας ασπίδας και ενός ορθόδοξου σταυρού με την επιγραφή «εν τούτω νίκα» είναι ευρέως διαδεδομένα.

Σύμφωνα με τον κυβερνήτη του Νίζνι Νόβγκοροντ, Γκλεμπ Νικίτιν, ένα μηχανοκίνητο τάγμα πεζικού, που σχηματίστηκε από εθελοντές από την περιοχή του, πήρε το όνομά του από τον Άγιο Σεραφείμ του Σάρωφ. Με άλλα λόγια, όχι μόνο οι ιερείς είναι παρόντες στην πρώτη γραμμή, αλλά ο ίδιος ο πόλεμος διεξάγεται ολοένα και περισσότερο υπό τη σημαία του Θεού. Τόσο για όσους παρακολουθούν τον πόλεμο στην τηλεόραση όσο και για όσους πολεμούν, η βία στην Ουκρανία παρουσιάζεται ως ιερή υπόθεση.

Η τρέχουσα στρατιωτικοποίηση της εκκλησίας ξεκίνησε με τους Κοζάκους, ρωσικές παραστρατιωτικές ομάδες (για τον ρόλο των Κοζάκων στη σημερινή Ρωσία, βλέπε εδώ). Τους πρώτους μήνες του πολέμου, οι δομές της εκκλησίας ήταν υπεύθυνες για τις σχέσεις με τους Κοζάκους, οι οποίοι επέδειξαν το πιο μαχητικό αίσθημα στην πρώτη γραμμή.

Τηλεοπτικές εικόνες από την αποστολή στρατευμάτων Κοζάκων στην εμπόλεμη ζώνη, σε διάφορες περιοχές, έδειχναν σχεδόν πανομοιότυπες σκηνές: ιερείς τους ευλογούσαν ραντίζοντας με αγιασμό, μοιράζοντας σταυρούς, εικόνες, προσευχητάρια και ευαγγέλια, και προσφέροντας λόγια ενθάρρυνσης. Και, κατά τον διορισμό νέας ηγεσίας στην εμπόλεμη ζώνη τον Απρίλιο του 2023, ο Πατριάρχης Κύριλλος επέλεξε δύο ιερείς υπεύθυνους για τις σχέσεις με τους Κοζάκους: ο Αρχιερέας Ντμίτρι Βασιλένκοφ, ο οποίος ονομάστηκε αρχιστρατιωτικός ιερέας της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης, χειριζόταν τις υποθέσεις των Κοζάκων σε επίπεδο επισκοπής της Αγίας Πετρούπολης, και ο προαναφερθείς Μητροπολίτης Ποκρόφσκι, ο οποίος είχε αναλάβει την ηγεσία της συνεργασίας με τις ένοπλες δυνάμεις και τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου, ήταν υπεύθυνος για τις υποθέσεις των Κοζάκων για ολόκληρη την εκκλησία.

Τώρα, δύο χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, οι ιερείς είναι συνήθως παρόντες στην αποστολή τελετών για τους στρατιώτες που πηγαίνουν στο μέτωπο: η εκκλησία υποχρεώνει τους ιερείς της να ευλογούν τους εθελοντές και να υποστηρίζουν την κινητοποίηση.

Σε όλη τη Ρωσία, η εκκλησία ενθαρρύνει τους ενορίτες να συνεισφέρουν στην πολεμική προσπάθεια παρουσιάζοντάς την ως μια ευσεβή πράξη. Αυτό περιλαμβάνει τη δωρεά ανθρωπιστικής βοήθειας και τη μεταφορά της στην πρώτη γραμμή. Σε αρκετές περιοχές, οι ενορίτες συγκεντρώνουν χρήματα για να υποστηρίξουν την ειδική στρατιωτική επιχείρηση και υφαίνουν δίχτυα παραλλαγής και φτιάχνουν κεριά χαρακωμάτων. Εν τω μεταξύ, τα παιδιά γράφουν καρτ ποστάλ σε στρατιώτες. Εκτός από τρόφιμα και φάρμακα, οι ενορίες αγοράζουν εξοπλισμό και οχήματα. Όλα αυτά τα δείγματα υποστήριξης φτάνουν στην πρώτη γραμμή σφραγισμένα με θρησκευτική έγκριση.

Επιπλέον, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ασχολείται με τη στρατιωτική εκπαίδευση των πολιτών. Στις ορθόδοξες καλοκαιρινές κατασκηνώσεις, οι έφηβοι λαμβάνουν στρατιωτική εκπαίδευση και κατήχηση στον «θρησκευτικό πατριωτισμό». Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιερείς που επιστρέφουν από την εμπόλεμη ζώνη διδάσκουν σε νεαρούς άνδρες τακτικές σκοποβολής και μάχης. «Μου δίνει χαρά η καρδιά, όταν βλέπω τα φλεγόμενα μάτια αγοριών, όταν παίρνουν ένα όπλο, φορούν κράνος και πανοπλία», έγραψε ένας ιερέας στη σελίδα του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ορισμένα ορθόδοξα κατηχητικά διδάσκουν στα παιδιά πώς να χειρίζονται drones. Ο Ναυτικός Καθεδρικός Ναός της Κρονστάνδης άνοιξε αρχικά μαθήματα στρατιωτικής εκπαίδευσης για εθελοντές με την ονομασία «Σταυρός του Αγίου Ανδρέα». Σε μια συνέντευξη, ο πρύτανης του καθεδρικού ναού είπε ότι μετά την ολοκλήρωση του μαθήματος, πολλοί νέοι κατατάσσονται «για να πάνε ως εθελοντές σύμφωνα με την εξειδίκευσή τους, με ευλογίες».

Όταν η εκκλησία και ο στρατός είναι ένα

Τον Νοέμβριο του 2023, οι δικηγόροι της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας υπέβαλαν στη Δούμα νομοσχέδιο, που εξισώνει τα δικαιώματα των ιερέων, που υπηρετούν στο μέτωπο, με τους συμβασιούχους στρατιώτες, ώστε να λαμβάνουν τα ίδια επιδόματα και μισθούς. Αυτό περιλαμβάνει πληρωμές σε οικογένειες για τους νεκρούς και τους τραυματίες. Επιπλέον, το νομοσχέδιο συνεπάγεται χρηματοδότηση από τον προϋπολογισμό «για την πνευματική ανάπτυξη του ατόμου μεταξύ του στρατιωτικού προσωπικού». Εάν εγκριθεί, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία θα ενισχύσει περαιτέρω την εξουσία της, ενώ το Κρεμλίνο θα εδραιώσει περαιτέρω τη νομιμότητα του πολέμου. Αυτό πιθανότατα υπονοεί ο Μητροπολίτης Ποκρόφσκι όταν ανέφερε την ανάγκη για μια «μεγάλη μεταρρύθμιση».

Τα προαναφερθέντα ορθόδοξα τηλεοπτικά κανάλια — Spas και Tsargrad — έχουν υποστεί κυρώσεις από την ΕΕ, επειδή δικαιολογούν «τον επιθετικό πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας για θρησκευτικούς και πνευματικούς λόγους». Ο Πατριάρχης Κύριλλος περιλαμβάνεται στους καταλόγους κυρώσεων του Καναδά, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Τσεχίας, αλλά όχι σε αυτούς της ΕΕ ή των ΗΠΑ.

Εν τω μεταξύ, εθνικές και διεθνείς χριστιανικές οργανώσεις εκτός Ρωσίας δεν έχουν εκφράσει καμία αντίδραση στη στάση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Οι αντιπροσωπείες της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας εξακολουθούν να συμμετέχουν σε διεθνείς οικουμενικές εκδηλώσεις σαν να μην συμβαίνει τίποτα.

Τον Φεβρουάριο του 2024, σχεδόν δύο χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, το Κέντρο Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Φόρνταμ εξέδωσε μια συγκινητική ανοιχτή επιστολή προς τους ηγέτες των μεγάλων χριστιανικών εκκλησιών, δογμάτων και οικουμενικών οργανώσεων. Οι υπογράφοντες την επιστολή, συμπεριλαμβανομένων πάνω από 300 ακαδημαϊκών, κληρικών και λαϊκών, τονίζουν την προσωπική ευθύνη του Πατριάρχη Κυρίλλου και των επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας για την υποστήριξη και την ενεργό συμμετοχή στα εγκλήματα πολέμου που διαπράττονται από το καθεστώς Πούτιν.

Ζητούν τη σύσταση μιας διεθνούς ομάδας εργασίας, που θα λογοδοτεί «σε εκείνους τους επισκόπους, τους ιερείς και τους λαϊκούς εντός της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας», των οποίων οι ενέργειες «έχουν επικυρώσει και έχουν δώσει θεϊκή έγκριση στη βία, τον πόλεμο και την επιθετικότητα κατά του λαού της Ουκρανίας».

Μέχρι στιγμής δεν έχει υπάρξει καμία αντίδραση σε αυτήν την επιστολή. Εν τω μεταξύ, η στρατιωτικοποίηση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας εντείνεται, ενώ ο πόλεμος θεωρείται ολοένα και περισσότερο ιερός στα μάτια πολλών Ρώσων – τόσο εντός όσο και στην πρώτη γραμμή.