Εικόνα που δημιουργήθηκε από την Arzu Geybullayeva

Το περασμένο καλοκαίρι, οι Αρχές στο Αζερμπαϊτζάν συνέλαβαν δύο νεαρούς ακαδημαϊκούς, κατηγορώντας τους για προδοσία. Ο Ιγκμπάλ Αμπίλοφ και ο Μπαχρούζ Σαμαντόφ κατηγορήθηκαν και οι δύο για προδοσία και καταδικάστηκαν σε μήνες κράτησης. Αλλά τι συνιστά προδοσία σύμφωνα με την τοπική νομοθεσία και χρησιμοποιείται δίκαια στο Αζερμπαϊτζάν; Η απάντηση βρίσκεται στις λεπτομέρειες της νομοθεσίας και στην εφαρμογή της, σύμφωνα με τους δικηγόρους.

Οι υποθέσεις των Ιγκμπάλ Αμπίλοφ και Μπαχρούζ Σαμαντόφ

Πριν από τη σύλληψή του στις 21 Αυγούστου 2024, ο Μπαχρούζ Σαμαντόφ σπούδαζε για το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Τσεχία. Επισκεπτόταν τη γιαγιά του στο Μπακού και επρόκειτο να αναχωρήσει για την Πράγα την επόμενη εβδομάδα, αλλά η αστυνομία συνέλαβε τον Σαμαντόφ έξω από το σπίτι της γιαγιάς του και τον οδήγησε στην Υπηρεσία Κρατικής Ασφάλειας. Δύο ημέρες αργότερα, δικαστήριο στο Μπακού επέβαλε στον Σαμαντόφ τετράμηνη προφυλάκιση με την κατηγορία της προδοσίας. Ο Σαμαντόφ κατηγορείται για συνωμοσία κατά του κράτους μέσω επικοινωνίας με Αρμένιους υπηκόους μέσω WhatsApp. Ο Σαμαντόφ αρνείται τις κατηγορίες.

Εκτός από το ακαδημαϊκό του έργο στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου, ο Σαμαντόφ έχει γράψει μια σειρά από άρθρα γνώμης  για το Αζερμπαϊτζάν για διάφορα διεθνή και περιφερειακά ΜΜΕ τα τελευταία χρόνια. Ήταν επίσης μέλος της κοινότητας των ακτιβιστ(ρι)ών για την ειρήνη, που αντιτάχθηκαν σθεναρά στον Β’ Πόλεμο του Καραμπάχ το 2020, για τον οποίο αυτός και άλλοι έγιναν στόχοι.

Εκτός από τον Σαμαντόφ, η αστυνομία συνέλαβε και καταδίκασε τον Ιγκμπάλ Αμπίλοφ, ο οποίος ερευνά εθνοτικές μειονότητες και ζει στη Λευκορωσία, σε τέσσερις μήνες προφυλάκισης τον Ιούλιο του 2024. Ο Αμπίλοφ κατηγορήθηκε επίσης για προδοσία, καθώς και για διατύπωση εκκλήσεων κατά του κράτους βάσει εντολών ξένων παραγόντων και για υποκίνηση εθνικού, φυλετικού, κοινωνικού ή θρησκευτικού μίσους και εχθρότητας.

Λίγο μετά τη σύλληψη του Σαμαντόφ, ένας άλλος ακτιβιστής για την ειρήνη, ο Σαμάντ Σίκι, συνελήφθη στο αεροδρόμιο και του απαγορεύτηκε η έξοδος από τη χώρα. Στη συνέχεια, ανακρίθηκε ως μάρτυρας σε έρευνα που ξεκίνησε εναντίον του Σαμαντόφ. Η πιο πρόσφατη κράτηση στο αεροδρόμιο περιλαμβάνει επίσης τον Καβίντ Αγά, έναν ανεξάρτητο ερευνητή, που έφευγε από τη χώρα για να συνεχίσει τις σπουδές του.

Ένα ιστορικό κατηγοριών προδοσίας που χρησιμοποιήθηκαν για να φιμώσουν τους επικριτές

Το 2007, ο δημοσιογράφος Νβορουζαλί Μαμέντοφ συνελήφθη αρχικά με κατηγορίες για ψευδή κατοχή ναρκωτικών, αλλά αργότερα κατηγορήθηκε για προδοσία. Καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλάκιση, οπότε και πέθανε το 2009. Το 2012, ο Χιλάλ Μαμάντοφ συνελήφθη με κατηγορίες προδοσίας. Ο Μαμάντοφ ήταν δημοσιογράφος και συντάκτης της εφημερίδας Ταλίς “Tolisi Sado” (Η Φωνή των Ταλίς). Καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκισης το 2013. Ένα χρόνο αργότερα, κατά τη διάρκεια της καταστολής της κυβέρνησης του Αζερμπαϊτζάν εναντίον εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών, ένα ζευγάρι, η Λέιλα και ο Αρίφ Γιουνούς, συνελήφθησαν με κατηγορίες προδοσίας. Ο δημοσιογράφος Ραούφ Μιρκαντίροφ αντιμετώπισε παρόμοιες κατηγορίες και μετά τη σύλληψή του το 2014. Τον Νοέμβριο του 2020, δικαστήριο στο Μπακού καταδίκασε τον δημοσιογράφο Πολάντ Ασλάνοφ σε 16 χρόνια φυλάκισης με κατηγορίες προδοσίας. Τον Φεβρουάριο του 2022, η ποινή του μειώθηκε σε 13 χρόνια. Το 2017, τουλάχιστον τρεις πολίτες συνελήφθησαν με κατηγορίες προδοσίας. Τον Οκτώβριο του 2024, ο Μιρχαφίζ Τζαφάρζαντε, Ταλίς με ρωσική υπηκοότητα, καταδικάστηκε σε 16 χρόνια φυλάκισης επίσης με κατηγορίες προδοσίας. Ο Τζαφάρζαντε συνελήφθη τον Νοέμβριο του 2022. Οι Αμπίλοφ και Σαμαντόφ είναι τα πιο πρόσφατα ονόματα που στοχοποιήθηκαν για λόγους προδοσίας.

Τι λέει η νομοθεσία;

Σύμφωνα με το άρθρο 274 (εσχάτη προδοσία) του Ποινικού Κώδικα:

Η έσχατη προδοσία, δηλαδή μια εκούσια πράξη που διαπράττεται από πολίτη της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν εις βάρος της κυριαρχίας, του εδαφικού απαραβίαστου, της κρατικής ασφάλειας ή της αμυντικής ικανότητας της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν: [δηλαδή] η ένταξη στον εχθρό· η κατασκοπεία· η μεταφορά κρατικού μυστικού σε ξένο κράτος· [ή] η παροχή βοήθειας σε ξένο κράτος, οργανισμό ή τους εκπροσώπους τους μέσω της διεξαγωγής εχθρικής δραστηριότητας κατά της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν, τιμωρείται με στέρηση της ελευθερίας για περίοδο δώδεκα έως είκοσι ετών ή με ισόβια κάθειρξη.

Στην περίπτωση του Μπαχρούζ Σαμαντόφ, σύμφωνα με τον δικηγόρο Σαμέντ Ραχιμλί, η Υπηρεσία Κρατικής Ασφαλείας (γνωστή και ως Εθνική Υπηρεσία Ασφαλείας) κατηγόρησε τον ακαδημαϊκό για προδοσία με το σκεπτικό ότι διέπραξε κατασκοπεία με έμμεσο τρόπο, δηλαδή ότι ενεργούσε κατόπιν εντολών των αρμενικών ειδικών υπηρεσιών παρέχοντας διάφορες πληροφορίες που έβλαπταν την εθνική ασφάλεια, και ότι βοήθησε και υποκίνησε τις αντίπαλες ενέργειες των αρμενικών ειδικών υπηρεσιών υποκινώντας εθνοτικό μίσος μέσω των δημοσιεύσεών του κατόπιν εντολών τους.

Η Υπηρεσία Κρατικής Ασφαλείας χρησιμοποίησε την ιδιωτική επικοινωνία του Σαμαντόφ με τουλάχιστον δύο Αρμένιους ακτιβιστές, στην οποία ο ακαδημαϊκός μοιράστηκε δημόσια διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τα έργα ανοικοδόμησης πρώην κατεχόμενων εδαφών, μεταξύ άλλων, ως αποδεικτικά στοιχεία για κατασκοπεία. Η Υπηρεσία Κρατικής Ασφαλείας ισχυρίστηκε επίσης ότι οι αντιπολεμικές δημοσιεύσεις του Σαμαντόφ και τα άρθρα γνώμης του κατά της επίσημης αφήγησης της κυβέρνησης του Αζερμπαϊτζάν σε διάφορα θέματα, συμπεριλαμβανομένης της σύγκρουσης του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, αποτελούσαν αποδεικτικά στοιχεία για την υποβοήθηση και την υποκίνηση της αρμενικής κρατικής ασφάλειας.

Ως εκ τούτου, η Υπηρεσία Κρατικής Ασφάλειας θεωρούσε τους Αρμένιους ακτιβιστές, με τους οποίους επικοινωνούσε ο Σαμαντόφ, ως επίσημους εκπροσώπους των αρμενικών ειδικών υπηρεσιών και τις ανταλλαγές τους ως οδηγίες, ελλείψει οποιωνδήποτε ουσιαστικών αποδεικτικών στοιχείων.

Ο Ραχιμλί, ο οποίος είναι εξοικειωμένος με την υπόθεση, δήλωσε ότι η ιδιωτική επικοινωνία που αναφέρεται στην υπόθεση, ως αποδεικτικό στοιχείο, δεν αποδεικνύει ότι ο Σαμαντόφ διέπραξε κατασκοπεία, δεδομένου ότι οι πληροφορίες που μοιράστηκε ήταν δημόσια διαθέσιμες. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως παραβίαση της εθνικής ασφάλειας δυνάμει του νόμου και ως εκ τούτου είναι παράλογη. Επιπλέον, ο Ραχιμλί επεσήμανε ότι η έννοια της έμμεσης κατασκοπείας — παροχής διαφόρων πληροφοριών, που βλάπτουν την εθνική ασφάλεια — είναι ασαφής και δεν υπάρχει νομολογία που να διευκρινίζει την έννοιά της. Με όλα αυτά, οι κατηγορίες για προδοσία που απαγγέλθηκαν εναντίον του Σαμαντόφ ήταν παράνομες και απαράδεκτες.

Ομοίως, στην περίπτωση του Ιγκμπάλ Αμπίλοφ, ο οποίος, εκτός από την κατηγορία της προδοσίας, κατηγορείται επίσης για δημόσιες εκκλήσεις σε βία κατά του κράτους και υποκίνηση σε εθνικό, φυλετικό, κοινωνικό ή θρησκευτικό μίσος και εχθρότητα, δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν αυτά τα εγκλήματα. Η Υπηρεσία Κρατικής Ασφάλειας ισχυρίζεται ότι ο Αμπίλοφ ενεργούσε κατόπιν εντολών αξιωματούχων του Κέντρου Μελετών Ταλίς στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Ερεβάν (τους οποίους η υπηρεσία ασφαλείας του Αζερμπαϊτζάν θεωρεί επίσης έμμεσους εκπροσώπους/αξιωματούχους των Ειδικών Υπηρεσιών της Αρμενίας) και της πρώην ή νυν ηγεσίας της μη αναγνωρισμένης εξόριστης κυβέρνησης των Ταλίς. Και ως εκ τούτου, οι υπηρεσίες ασφαλείας αναφέρονται στην ιδιωτική επικοινωνία του Αμπίλοφ με τους αξιωματούχους και στις δημοσιεύσεις του στο διαδίκτυο, συμπεριλαμβανομένων των αναρτήσεών του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ως απόδειξη. Σύμφωνα με τον Σαμέντ Ραχίμοφ, αυτή η ιδιωτική επικοινωνία δεν αποδεικνύει ότι ο Αμπίλοφ διέπραξε προδοσία και σχετικές κατηγορίες, επειδή, υπό την ιδιότητά του ως ακαδημαϊκού, που ερευνά ζητήματα εθνοτικών μειονοτήτων, η επικοινωνία του Αμπίλοφ με το Κέντρο Μελετών Ταλίς και την εξόριστη ομάδα δεν αποδεικνύει ότι ενεργούσε κατόπιν εντολών τους.

Και στις δύο περιπτώσεις του Αμπίλοφ και του Σαμαντόφ, οι δύο άνδρες αναγκάστηκαν να δώσουν τους κωδικούς πρόσβασής τους υπό την πίεση των συσκευών τους.

Σύμφωνα με τον Ραχίμλι, υπάρχουν πολύ μεγαλύτερες επιπτώσεις από τις κατηγορίες για προδοσία που απαγγέλθηκαν εναντίον του Σαμαντόφ και του Αμπίλοφ.

Εκτός από τις σοβαρές και αρνητικές συνέπειες για τους δύο ακαδημαϊκούς (αντιμετωπίζουν ελάχιστη ποινή φυλάκισης 12 ετών), οι κατηγορίες έχουν ανατριχιαστικό αντίκτυπο σε ολόκληρο το αντιπολεμικό κίνημα και τους ακτιβιστές των εθνοτικών μειονοτήτων, αλλά και σε γενικές γραμμές σε ολόκληρο τον αστικό χώρο.

Οι ταξιδιωτικές απαγορεύσεις που επιβλήθηκαν στον Σιχί και τον Αγά, μετά τη σύλληψη του Σαμαντόφ, το επιβεβαιώνουν αυτό. Και αυτές δεν είναι μεμονωμένες απαγορεύσεις, καθώς οι τοπικοί υπερασπιστές των δικαιωμάτων εκτιμούν ότι ο αριθμός των ταξιδιωτικών απαγορεύσεων είναι υψηλότερος από τους αριθμούς που είναι δημόσια γνωστοί.