Ιατρική συνοδεία στην περιοχή Κεμισέτ στο βόρειο Μαρόκο. Πηγή: σελίδα sada.lmaghrib στο Facebook, χρησιμοποιείται με άδεια.

Του Khalid Bencherif

Ενώ έπαιζε στο χωριό της στο νοτιοανατολικό Μαρόκο, η μικρή Idia υπέστη πτώση. Η οικογένειά της την μετέφερε εσπευσμένα στο πλησιέστερο νοσοκομείο, όπου απλά διαπίστωσαν ότι δεν υπήρχε ένας απαραίτητος ιατρικός σαρωτής. Απελπισμένοι, την πήγαν 100 χιλιόμετρα μακριά για εξετάσεις, αλλά η διάγνωση ήταν ανακριβής. Στη συνέχεια, ξεκίνησαν ένα ταξίδι 330 χιλιομέτρων προς τη Φεζ, όπου η Idia απεβίωσε. 

Αυτό το τραγικό περιστατικό είναι ένα από τα πολλά που προκαλούνται από τις σοβαρές ανισότητες στην υγειονομική περίθαλψη στο Μαρόκο.

Οι αγροτικές περιοχές της χώρας αντιμετωπίζουν σημαντικές προκλήσεις στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης. Πάνω από τους μισούς γιατρούς είναι συγκεντρωμένοι σε αστικές περιοχές αφήνοντας τεράστιες αγροτικές περιοχές υποεξυπηρετούμενες. Σχεδόν ο μισός πληθυσμός πρέπει να ταξιδέψει πάνω από δέκα χιλιόμετρα για υγειονομική περίθαλψη, κάτι που συχνά παρεμποδίζεται από το ανώμαλο έδαφος, τις μη συχνές μεταφορές και τις οικονομικές δυσκολίες. Το Μαρόκο υποφέρει επίσης από έλλειψη γιατρών, με μόνο 7,8 ανά 10.000 άτομα το 2018, πολύ κάτω από τους 23 που συνιστά ο ΠΟΥ.

«Έλλειψη ιατρικού προσωπικού στο Μαρόκο». Εικονογράφηση από τον Khalid Bencherif, χρησιμοποιείται με άδεια.

Για να γεφυρώσει αυτό το κενό, το Μαρόκο έχει υιοθετήσει την κινητή ιατρική και την τηλεϊατρική, οι οποίες αξιοποιούν τις νέες τεχνολογίες επικοινωνίας για την παροχή υγειονομικής περίθαλψης σε άτομα από απόσταση. 

Τέτοιες κινητές ιατρικές μονάδες και πλατφόρμες τηλεϊατρικής φέρνουν υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης σε απομακρυσμένα χωριά μειώνοντας την ανάγκη για μεγάλα ταξίδια και διασφαλίζοντας την πρόσβαση σε εξειδικευμένη φροντίδα. Η πανδημία COVID-19 τόνισε περαιτέρω τη σημασία της τηλεϊατρικής, καθιστώντας την ζωτικό εργαλείο για την παροχή υγειονομικής περίθαλψης σε απομονωμένες κοινότητες.

Η κινητή υγειονομική περίθαλψη στο Μαρόκο λαμβάνει διάφορες μορφές, όπως ιατρικές συνοδείες, που οργανώνονται από ομάδες της κοινωνίας των πολιτών, κινητές μονάδες υποστηριζόμενες από την κυβέρνηση και σταθμούς τηλεϊατρικής, που συνδέουν ασθενείς από απόσταση με ειδικούς μέσω βίντεο. 

Μονάδες τηλεϊατρικής λειτουργούν ήδη σε μέρη όπως το Σεφσαουέν στα βορειοδυτικά βουνά Ριφ του Μαρόκου, με 19 πολιτικές εκστρατείες και πάνω από 900 κινητές ιατρικές επισκέψεις μόνο το 2023, σύμφωνα με τον Jawad Dib, επίσημο πάροχο υπηρεσιών υγείας. 

Από την πιλοτική εφαρμογή του το 2015, το πρόγραμμα τηλεϊατρικής του Μαρόκου έχει επεκταθεί και έχει φτάσει σε 40 αγροτικές κοινότητες και αναμένεται να εξυπηρετήσει 120 έως το 2025.

Ανακούφιση υγείας

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μου στο Μπαμπ Μπερντ στο Σεφσαουέν, συνάντησα αρκετούς κατοίκους, που είχαν επωφεληθεί από μία από τις κινητές ιατρικές εκστρατείες. Ανάμεσά τους ήταν και ο 63χρονος Mohamed, ο οποίος υπέφερε από πολλαπλά προβλήματα υγείας, όπως υψηλή αρτηριακή πίεση και πόνο στο στομάχι. 

«Δεν είχα την οικονομική δυνατότητα να ταξιδέψω στην πόλη για θεραπεία λόγω του κόστους και της απόστασης», εξηγεί, «αλλά όταν η ιατρική εκστρατεία έφτασε στο χωριό μας, μπόρεσα να λάβω τις απαραίτητες εξετάσεις και θεραπεία δωρεάν. Τώρα, δόξα τω Θεώ, νιώθω πολύ καλύτερα και αυτό έχει φέρει τεράστια ανακούφιση στην φτωχή οικογένειά μου».

Συνάντησα επίσης τη Maryam, ένα νεαρό κορίτσι που αντιμετώπιζε ένα επίμονο οδοντικό πρόβλημα. Χωρίς οδοντίατρο στην περιοχή, η Maryam υπέμεινε μήνες πόνου. Όταν έφτασε η κινητή ιατρική ομάδα, κατάφεραν να αντιμετωπίσουν την κατάστασή της και τελικά να της προσφέρουν ανακούφιση.

«Η Maryam πονούσε τόσο πολύ τη νύχτα και δεν ξέραμε τι να κάνουμε», θυμάται η μητέρα της. «Η ιατρική εκστρατεία ήρθε ακριβώς την κατάλληλη στιγμή και είμαστε βαθιά ευγνώμονες στους γιατρούς που τη βοήθησαν».

Χρειάζονται περισσότερα

Το ταξίδι μου με οδήγησε στη συνέχεια στην πόλη Ριτς, στο νοτιοανατολικό Μαρόκο, μια περιοχή που εδώ και καιρό υποφέρει από παραμέληση. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, οργανώθηκε μια ιατρική εκστρατεία για τους κατοίκους της περιοχής και τα γύρω χωριά, η οποία φιλοξενήθηκε από το ανεπαρκώς εξοπλισμένο νοσοκομείο της πόλης.

Αρκετοί κάτοικοι του χωριού μοιράστηκαν τις θετικές τους εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένης της Fatima, μιας γυναίκας περίπου πενήντα ετών, η οποία εξήγησε τον σημαντικό αντίκτυπο που είχε η εκστρατεία στην κοινότητά της: «Μας βοήθησε πάρα πολύ, αλλά χρειαζόμαστε ακόμα ένα μόνιμο, πλήρως εξοπλισμένο νοσοκομείο εδώ στην πόλη», είπε. 

Η Fatima τόνισε πώς η εκστρατεία αποτέλεσε σανίδα σωτηρίας για πολλούς ανθρώπους που προηγουμένως δεν είχαν πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη. «Αυτές οι πομπές έρχονται μερικές φορές μόνο μία φορά το χρόνο και χρειαζόμαστε πολύ περισσότερα από αυτό», πρόσθεσε.

Φάρμακο για τους φτωχούς

Στην πραγματικότητα, η κινητή ιατρική — είτε μέσω κινητών ιατρικών μονάδων είτε μέσω τηλεϊατρικής — έχει αποδειχθεί αποτελεσματική όχι μόνο στη βελτίωση της υγειονομικής περίθαλψης, αλλά και ως εργαλείο για την προώθηση της αγροτικής ανάπτυξης. 

Όταν οι κάτοικοι του χωριού έχουν αξιόπιστη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη, είναι σε θέση να συμμετέχουν σε καλύτερες οικονομικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες, κάτι που βελτιώνει την ποιότητα ζωής τους και τους βοηθά να σπάσουν τον κύκλο της φτώχειας.

Επιπλέον, η κινητή ιατρική παρέχει μια πολύτιμη ευκαιρία για τη μείωση του χάσματος στην υγειονομική περίθαλψη μεταξύ αγροτικών και αστικών περιοχών και την προώθηση της ισότητας στην υγεία. 

Ο Tayeb Hamdi, Μαροκινός γιατρός και ερευνητής σε πολιτικές και συστήματα υγείας, εξηγεί: «Οι μονάδες τηλεϊατρικής είναι ζωτικής σημασίας, όταν δεν υπάρχουν εξειδικευμένοι γιατροί επί τόπου. Χάρη στα ψηφιακά διαγνωστικά εργαλεία και την προηγμένη τεχνολογία επικοινωνίας, οι ιατρικές υπηρεσίες μπορούν πλέον να παρέχονται εξ αποστάσεως. Αυτό βοηθά στη διασφάλιση της ισότιμης πρόσβασης στη θεραπεία και συμβάλλει στον εκδημοκρατισμό της υγειονομικής περίθαλψης». 

Επισημαίνει περαιτέρω: «Συχνά υποθέτουμε ότι η τηλεϊατρική προορίζεται για πλούσιες χώρες, αλλά στην πραγματικότητα, εξυπηρετεί ακόμη περισσότερο τα φτωχότερα έθνη. Είναι σαν τη μετάβαση από τα σταθερά τηλέφωνα στα κινητά τηλέφωνα. Αν είχαμε παραμείνει εξαρτημένοι από τα σταθερά τηλέφωνα, οι φτωχοί δεν θα μπορούσαν να τα αντέξουν οικονομικά».

Ο Tayeb είναι αισιόδοξος για τις δυνατότητες της τηλεϊατρικής. «Το μέλλον της ιατρικής βρίσκεται έξω από τα νοσοκομεία, όχι μέσα», εξηγεί. «Ακόμα και στις πόλεις, καθίσταται δυνατή η λήψη θεραπείας στο σπίτι, ειδικά για παθήσεις που δεν απαιτούν νοσηλεία». Τονίζει την ανάγκη συμμετοχής του ιδιωτικού τομέα, για επενδύσεις σε αυτόν τον τομέα και για αλλαγές στη νομοθεσία για τη διασφάλιση της ποιότητας και την προώθηση της υγειονομικής κάλυψης που συνδέεται με την τηλεϊατρική.

Χάρτης των περιοχών που επωφελήθηκαν από πολιτικές ιατρικές εκστρατείες κατά το πρώτο εξάμηνο του 2024. Συλλέχθηκαν δεδομένα και σχεδιάστηκε ο χάρτης από τον Khalid Bencherif και χρησιμοποιήθηκε με άδεια.

Πραγματικές προκλήσεις

Ενώ η κινητή ιατρική προσφέρει σημαντικά οφέλη στις αγροτικές περιοχές του Μαρόκου, αντιμετωπίζει αρκετές προκλήσεις. Από υλικοτεχνικής άποψης, μια σημαντική πρόκληση είναι το τραχύ έδαφος, το οποίο καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την πρόσβαση σε ορισμένες απομακρυσμένες περιοχές. «Το τραχύ τοπίο και η απομόνωση ορισμένων περιοχών αποτελούν σημαντικά εμπόδια στην παροχή υπηρεσιών υγειονομικής περίθαλψης», λέει ο Habib Kroum, εκπρόσωπος του Μαροκινού Συνδέσμου Νοσηλευτών. 

Τονίζει επίσης την έλλειψη ανθρώπινων, υλικοτεχνικών και οικονομικών πόρων, η οποία περιπλέκει περαιτέρω τις προσπάθειες για την κάλυψη των αναγκών υγειονομικής περίθαλψης αυτών των πληθυσμών.

Ο Jawad Dib, επίσημος συντονιστής υπηρεσιών υγείας, σημειώνει ότι ορισμένα άτομα ή ομάδες διεξάγουν εκστρατείες χωρίς να συντονίζονται σωστά με τις τοπικές υγειονομικές αρχές, γεγονός που οδηγεί σε διπλές προσπάθειες ή υπηρεσίες που δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της κοινότητας. «Κάποιοι εκμεταλλεύονται αυτές τις εκστρατείες για κέρδος, κάτι που είναι απαράδεκτο σε αυτόν τον τομέα», λέει ο Dib.

Οι ερευνητές προειδοποιούν επίσης για πιθανούς κινδύνους. Η τηλεϊατρική θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί λανθασμένα ως εργαλείο μείωσης του κόστους από ορισμένες χώρες, ιδίως σε αγροτικές περιοχές, όπου οι προϋπολογισμοί υγειονομικής περίθαλψης είναι ήδη πιεσμένοι. 

Οι ειδικοί επιμένουν ότι η τηλεϊατρική δεν πρέπει να υποκαταστήσει την ορθή παροχή υγειονομικής περίθαλψης με φυσική παρουσία. Αντίθετα, θα πρέπει να χρησιμοποιείται για να συμπληρώνει τις υπάρχουσες υπηρεσίες διασφαλίζοντας ότι οι κλινικοί γιατροί μπορούν να παρέχουν την καλύτερη φροντίδα στους ασθενείς τους.

Αυτό ήταν ορατό κατά τη διάρκεια των επιτόπιων επισκέψεών μου, όπου οι άνθρωποι επέκριναν τις ιατρικές εκστρατείες ως, σε ορισμένες περιπτώσεις, απλώς μια προσπάθεια αντιστάθμισης της έλλειψης άρτια εξοπλισμένων νοσοκομείων στις αγροτικές περιοχές. Πολλοί κάτοικοι εξέφρασαν την επιθυμία τους για μόνιμα νοσοκομεία με αξιόπιστο ιατρικό προσωπικό. 

Το πρόγραμμα Solutions Journalism Accelerator του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δημοσιογραφίας χρηματοδότησε αυτό το ερευνητικό έργο και το άρθρο με την υποστήριξη του Ιδρύματος Bill & Melinda Gates.