Μια Αφγανή μητέρα και τα παιδιά της κάθονται γύρω από μια φωτιά σε μια παραγκούπολη στο Ισλαμαμπάντ για να ζεσταθούν. Φωτογραφία της συγγραφέως.

Στο Πακιστάν, οι Αφγανοί πρόσφυγες είναι παγιδευμένοι σε μια μετέωρη κατάσταση όπου, αν και νόμιμοι, δεν έχουν καμία προστασία. Σε ένα εξεταστικό κέντρο, όπου διεξαγόταν η Διεθνής Εξέταση της Αγγλικής Γλώσσας IELTS, η επιτυχία στην οποία παρέχει πιστοποιητικό εξαιρετικής γνώσης της γλώσσας στο Ισλαμαμπάντ, τα χέρια της Parisa Azimi έτρεμαν, καθώς προσάρμοζε τη μαντίλα, που της κάλυπτε το πρόσωπο. Πλάι της, ο Zabiullah απέφευγε την οπτική επαφή μέσα στο πλήθος. Ανησυχούσαν για πολύ περισσότερα από την αποτυχία τους στην εξέταση των αγγλικών: φοβούνταν μην τους δουν.

Σε μια χώρα σαν το Πακιστάν, όπου η αστυνομική καταστολή απέναντι στους Αφγανούς πρόσφυγες έχει κλιμακωθεί για ακόμη μία φορά, το να κρύβουν την ταυτότητά τους έχει γίνει ζήτημα επιβίωσης. «Η αστυνομία δεν διαφοροποιεί ανάμεσα στους πρόσφυγες που έχουν έγγραφα και εκείνους που δεν έχουν», λέει η δικηγόρος Moniza Kakar.

Τα αγγλικά δεν είναι η πρώτη τους γλώσσα, όμως το να περάσουν αυτή την εξέταση είναι η μόνη τους ελπίδα να γίνουν δεκτοί σε ξένα πανεπιστήμια πραγματοποιώντας τα όνειρά τους για μια καλύτερη ζωή. Το να περάσουν αυτή την εξέταση είναι μια ευκαιρία να αφήσουν πίσω μια ζωή, που την χαρακτηρίζει ο αδιάκοπος φόβος στο Πακιστάν, όπου η απέλαση καραδοκεί σαν μια πανταχού παρούσα σκιά. Όμως, η εναλλακτική — η επιστροφή στο Αφγανιστάν — καθόλου δεν αποτελεί επιλογή για γυναίκες σαν την Parisa, μιας και η απαγόρευση της εκπαίδευσης των γυναικών από τους Ταλιμπάν από το 2021 έχει σβήσει την πιθανότητα για μια καλύτερη ζωή.

«Δεν έχουμε σπίτι», είπε η Parisa στο Global Voices. «Στο Πακιστάν, αν και έχουμε έγκυρη βίζα και κάρτες αναγνώρισής μας ως πρόσφυγες (POR), μας μεταχειρίζονται σαν να είμαστε εγκληματίες. Στο Αφγανιστάν, δεν επιτρέπεται καν να ονειρευόμαστε».

Το Γραφείο του επιτρόπου Εφέσεων για τους Αφγανούς Πρόσφυγες (CCAR) αναφέρει ότι στο Πακιστάν κατοικούν περίπου 2,9 εκατομμύρια Αφγανοί πολίτες, τόσο με έγγραφα όσο και χωρίς.

Προθεσμία για μαζική απέλαση

Οι σχέσεις μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν έχουν καταρρεύσει από την πτώση της Καμπούλ το 2021. Η πρώτη προθεσμία, προκειμένου Αφγανοί χωρίς έγγραφα να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, τέθηκε την 1η Νοεμβρίου 2023. Σύμφωνα με έκθεση του Γραφείου για τον Συντονισμό Ανθρωπιστικών Υποθέσεων του ΟΗΕ (OCHA), γύρω στους 80.000 Αφγανούς πρόσφυγες χωρίς έγγραφα και πάνω από 52.000 με έγγραφα επέστρεψαν το 2024.

Ωστόσο, το Πακιστάν έχει για ακόμα μία φορά στενέψει τη θηλιά στους Αφγανούς πολίτες, που κατοικούν στο Πακιστάν. Ο Υπουργός Εσωτερικών του Πακιστάν, Mohsin Naqvi, ανακοίνωσε ότι, από τις 31 Δεκεμβρίου 2024, κανένας Αφγανός πολίτης δεν θα επιτρέπεται να μείνει στο Ισλαμαμπάντ χωρίς Πιστοποιητικό Μη Ένστασης (NOC), που να έχει εκδοθεί από το γραφείο του Αναπληρωτή Επιτρόπου.

Στην τελευταία εξέλιξη, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση του Πακιστάν έχει παρουσιάσει ένα σχέδιο για την μετεγκατάσταση των Αφγανών προσφύγων, που τώρα ζουν στο Ισλαμαμπάντ και το Ραβαλπίντι, σε άλλες περιοχές από τις 31 Μαρτίου πριν τον τελικό τους επαναπατρισμό στο Αφγανιστάν.

Από το τηγάνι στη φωτιά

Καθήμενη σε μια γωνιά στο εξεταστικό κέντρο του IELTS, η Parisa, μία 22χρονη Αφγανή προσφύγισσα μαθήτρια, μιλάει με την ηρεμία που της δίνει το γεγονός ότι αισθάνεται εξουθενωμένη. Ήρθε στο Πακιστάν το 2022 διαφεύγοντας από το Αφγανιστάν, όπου σε εκείνη και τις αδελφές της απαγορεύτηκε να πάνε σχολείο, και το μέλλον της σαν να εξαφανίστηκε εν μία νυκτί. Δύο χρόνια αργότερα, η αβεβαιότητα παραμένει, αλλά τώρα έρχεται από τη χώρα, που κάποτε της πρόσφερε καταφύγιο.

«Δεν ήταν ανθρώπινο όλο αυτό», λέει, ενώ θυμάται τον αγώνα για να επιβιώσει στο Πακιστάν. Η εύρεση δουλειάς, η εξασφάλιση της μόρφωσής της ή απλώς η μετακίνηση μέσα στην πόλη υπήρξε συνεχής πρόκληση. «Δεν μπορούσαμε να βρούμε δουλειές και, ακόμα κι αν το καταφέρνουμε, δεν παίρναμε βεβαιώσεις εργασίας. Εργάστηκα σε ένα ιατρικό κέντρο καταχωρώντας δεδομένα, αλλά δεν οδήγησε πουθενά», πρόσθεσε.

Η Parisa, που κατάγεται από το Μπαμιγιάν του Κεντρικού Αφγανιστάν, αλλά μεγάλωσε στην Καμπούλ, ήλπιζε να συνεχίσει την εκπαίδευσή της στο Πακιστάν. Ωστόσο, ως Αφγανή μαθήτρια, το μονοπάτι της έχει γεμίσει με εμπόδια. Τα Πανεπιστήμια αρνούνται τις εισαγωγές, στους τραπεζικούς λογαριασμούς δεν υπάρχει πρόσβαση, αν δεν έχεις Ηλεκτρονική Κάρτα Εθνικής Ταυτότητας (CNIC), και οι κυβερνητικές πολιτικές περιορίζουν την πρόσβασή της στην ανώτερη εκπαίδευση.

Ο φόβος της απέλασης δεσπόζει στην καθημερινή της ζωή. Η κυβερνητική καταστολή απέναντι στους Αφγανούς πρόσφυγες έχει ενταθεί και μαθήτριες όπως η Parisa αισθάνονται το βάρος της αβεβαιότητας. «Είναι εξοργιστικό», λέει. «Το κόστος για την έκδοση βίζας συνεχώς αυξάνεται και, όταν κάνουμε αίτηση, μας απορρίπτουν χωρίς αιτιολόγηση. Έχουμε κολλήσει».

Αλλά πέρα από τα γραφειοκρατικά εμπόδια, τα περισσότερα σημάδια έχουν αφήσει οι καθημερινές διακρίσεις.

«Στο Ραβαλπίντι, ο κόσμος μας παρενοχλεί σε δημόσιους χώρους», δηλώνει. «Μας κακομεταχειρίζονται στα παντζάμπι. Μπορούν να μας αναγνωρίσουν από τα πρόσωπά μας. Κάποια στιγμή μας χτύπησαν στο πάρκο και, όταν καλέσαμε την αστυνομία, έκλεισαν το τηλέφωνο αμέσως μόλις κατάλαβαν ότι ήμασταν Αφγανοί πρόσφυγες».

Η φωνή της Parisa χαμηλώνει, καθώς μιλά για τις τυχαίες αστυνομικές συλλήψεις και την παρενόχληση. «Αν έχεις χρήματα ή δύναμη, μπορείς να αποφύγεις τα προβλήματα. Αλλά αν δεν έχεις, τότε είναι μια άλλη ιστορία».

Παρά το φόβο, η Parisa αρνείται να σταματήσει να ονειρεύεται. Το πάθος της βρίσκεται στα μαθηματικά και τη φυσική και ελπίζει να σπουδάσει στον Καναδά, όπου πιστεύει ότι μπορεί τελικά να βρει σταθερότητα.

Ένα αβέβαιο μέλλον

«Είμαστε αβέβαιοι για το μέλλον μας εδώ», λέει. «Δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στο Αφγανιστάν, αλλά στον Καναδά μπορώ να συνεχίσω τις σπουδές μου. Θέλω να γίνω φυσικός», είπε.

Η αβεβαιότητα αυτή, όμως, την πνίγει. Η πρόσφατη κυβερνητική διαταγή περί σιωπηλής μετακίνησης των προσφύγων έξω από τις μεγάλες πόλεις έχει προσθέσει άλλο ένα επίπεδο φόβου. Πλέον ίσως να μην επιτραπεί στους Αφγανούς πρόσφυγες να μείνουν στο Ισλαμαμπάντ ή το Ραβαλπίντι μετά τις 31 Μαρτίου. «Είχα σχέδια να μείνω στο Ραβαλπίντι, αλλά τώρα ακόμα κι αυτό φαίνεται αβέβαιο. Δεν ξέρουμε τι θα γίνει αύριο».

Ο φόβος, η έλλειψη σταθερότητας και η έλλειψη ελέγχου του μέλλοντός της έχουν επιβαρύνει την κατάσταση. «Υπάρχει συνεχής πίεση», παραδέχεται. «Με πιάνουν πονοκέφαλοι από το άγχος. Προσπαθούμε να ξεχάσουμε, αλλά ο φόβος είναι πάντα εκεί».

Ωστόσο, παρά όλα όσα γίνονται, διατηρεί την ευγνωμοσύνη της. «Δεν μας συμπεριφέρονται όλοι οι Πακιστανοί άσχημα», λέει. «Πολλοί άνθρωποι είναι ευγενικοί. Δείχνουν ενσυναίσθηση και συμπεριφέρονται με σεβασμό». Πριν φύγει, η Parisa μοιράζεται ένα μήνυμα για την κυβέρνηση του Πακιστάν: «Για όλους έρχονται δύσκολοι καιροί. Λίγη κατανόηση μπορεί να κάνει πολλά. Μερικές φορές το χρήμα δεν είναι το παν. Η ανθρωπιά είναι πιο σημαντική».

Η φωνή της ήταν σταθερή, οι ελπίδες της εύθραυστες αλλά ακόμα ζωντανές. «Μια μέρα, τα πράγματα θα πάνε καλύτερα».

Το νομικό καθεστώς δεν έχει σημασία

Η Πακιστανή δικηγόρος Moniza Kakar, η οποία εργάζεται με Αφγανούς πρόσφυγες, είπε στο Global Voices κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης δια ζώσης ότι οι Αφγανοί πρόσφυγες στο Πακιστάν αντιμετωπίζουν μεταχείριση από τις Αρχές που δεν κάνει διαφοροποιήσεις, ασχέτως του νομικού τους καθεστώτος. «Η αστυνομία δεν διαφοροποιεί ανάμεσα σε πρόσφυγες με έγγραφα και χωρίς», τονίζοντας ότι υπήρξαν στιγμές στο Σιντ, όπου μέλη της εθνοτικής ομάδας των Παστού υπέστησαν παρενόχληση με την πρόφαση περί αναγνώρισης Αφγανών πολιτών. «Αξιωματούχοι απαιτούν δωροδοκίες. Εκείνοι που πληρώνουν τη γλυτώνουν, ενώ άλλοι αντιμετωπίζουν απέλαση. Σε κάποιες περιπτώσεις, η αστυνομία μέχρι που έσκισε έγκυρα έγγραφα, όταν κάποιοι πρόσφυγες δεν μπορούσαν να πληρώσουν».

Η Moniza είπε ότι η κυβέρνηση έχει προσπαθήσει να δικαιολογήσει τέτοιες ενέργειες επικαλούμενη την οικονομική αστάθεια της χώρας, την εγκληματικότητα στους δρόμους και υποτιθέμενη σύνδεση των Αφγανών προσφύγων με την τρομοκρατία. «Το αφήγημα αυτό δεν έχει καμία νομική στήριξη. Αν αυτοί οι πρόσφυγες όντως είχαν σχέση με τρομοκρατία, αυτό θα φαινόταν στις δίκες τους. Δεν έχω δει καμία υπόθεση τρομοκρατίας έναντι Αφγανού πρόσφυγα», ανέφερε.

Τόνισε επίσης τα δεινά των Αφγανών σπουδαστών. «Χιλιάδες μαθητές, κάποιοι ακόμα και μόλις εφτά χρονών, έχουν προσαχθεί στα δικαστήρια. Η κυβέρνηση έχει σταματήσει τις εισαγωγές μαθητών, έχει αρνηθεί την παράταση ισχύος βίζας και έχει σταματήσει τις προσπάθειες για τις νομιμοποιήσεις διαμονής. Αφγανές γυναίκες αντιμετωπίζουν εμπόδια στην εγγραφή τους στα κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης, ενώ και στο Αφγανιστάν δεν μπορούν να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους».

Η Moniza Kakar τόνισε ότι η απουσία ενός επίσημου νόμου για το προσφυγικό στο Πακιστάν χειροτερεύει αυτά τα ζητήματα. «Η έλλειψη νομικής προστασίας μετατρέπει τους πρόσφυγες σε εργαλεία προς πολιτική και οικονομική εκμετάλλευση. Ένα αποτελεσματικό νομικό πλαίσιο για τους πρόσφυγες θα διασφάλιζε δίκαιες διαδικασίες και αμοιβαία λογοδοσία ανάμεσα σε πρόσφυγες και κρατικούς φορείς».