Φωτογραφία από τον Agus Dietrich στο Unsplash. Χρησιμοποιείται με άδεια Unsplash.

Αυτό το άρθρο της Alina Mikhalkina δημοσιεύτηκε αρχικά από το NewsMaker στις 28 Σεπτεμβρίου 2024. Μια επεξεργασμένη και μεταφρασμένη έκδοση αναδημοσιεύεται στο Global Voices ως μέρος συμφωνίας συνεργασίας περιεχομένου.

Οι κρίσεις που συγκλονίζουν τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης οδηγούν σε αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων, που χάνουν την υπηκοότητά τους. Ενώ μπορεί να φαίνεται ότι όλοι έχουν υπηκοότητα, καθώς διαμένουν εντός των συνόρων κάποιου κράτους, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Μέχρι το τέλος του 2023, υπήρχαν 4,4 εκατομμύρια ανιθαγενείς παγκοσμίως: άτομα χωρίς υπηκοότητα ή με απροσδιόριστη υπηκοότητα. Αυτά τα άτομα αντιμετωπίζουν σημαντικές προκλήσεις, όπως δυσκολίες στον γάμο, άνοιγμα τραπεζικών λογαριασμών ή καταχώρηση περιουσίας. Ουσιαστικά εξαφανίζονται από τα επίσημα «ραντάρ» και στερούνται πολλών θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Χωρίς διαβατήριο στη Μολδαβία

Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, το 2014, περισσότερα από είκοσι χρόνια μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, πάνω από 600.000 άνθρωποι σε ολόκληρο τον μετασοβιετικό χώρο παρέμεναν ανιθαγενείς. Μία από αυτούς ήταν η Έλενα Ντεργκούνοφ, κάτοικος του Κισινάου.

«Στην περιοχή της Υπερδνειστερίας, απέκτησα διαβατήριο της Δημοκρατίας της Μολδαβίας. Με αυτό, μπόρεσα να πάω στο Ισραήλ, όπου εργάστηκα για αρκετά χρόνια. Όταν επέστρεψα στη Μολδαβία, όμως, το έγγραφό μου κατασχέθηκε στα σύνορα. Είπαν ότι το διαβατήριο ήταν άκυρο», θυμάται η γυναίκα.

Το 1954, οι χώρες του ΟΗΕ ανέπτυξαν τη Σύμβαση σχετικά με το Καθεστώς των Ανιθαγενών. Σύμφωνα με το έγγραφο, ανιθαγενής είναι κάποιος που «δεν θεωρείται υπήκοος από κανένα κράτος βάσει της νομοθεσίας του». Μέχρι το 2024, 98 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Μολδαβίας, είχαν υπογράψει τη σύμβαση.

Η Ντεργκούνοφ λέει:

Έζησα χωρίς έγγραφα για 12 χρόνια. Το μόνο που είχα ήταν ένα αντίγραφο αυτού του άκυρου μολδαβικού διαβατηρίου. Έγραψα τον μεσαίο μου γιο στο νοσοκομείο χρησιμοποιώντας αυτό το αντίγραφο. Κατάφερα να αποκτήσω πιστοποιητικό γέννησης για τον μικρότερο γιο μου, όταν ήταν πεντέμισι ετών.

Όταν δεν υπάρχει προστασία

Το να είσαι ανιθαγενής συχνά σημαίνει ότι δεν μπορείς να ανοίξεις τραπεζικό λογαριασμό, να καταχωρήσεις περιουσία, να παντρευτείς, να γράψεις ένα παιδί στο σχολείο, να βρεις δουλειά ή ακόμα και να δεις έναν οικογενειακό γιατρό. Η Έλενα παραδέχεται ότι ο πρώην σύζυγός της την απειλούσε συνεχώς λέγοντας ότι «θα υπέβαλε καταγγελία και θα μου έπαιρναν τα παιδιά». Για όλα αυτά τα χρόνια, δεν μπορούσε επίσημα να βρει δουλειά ή να λάβει κανένα επίδομα κοινωνικής πρόνοιας.

Σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ, ένα άτομο μπορεί να καταστεί ανιθαγενές λόγω διαφόρων περιστάσεων, όπως διακρίσεις λόγω εθνικότητας, θρησκείας ή συμμετοχής σε άλλες μειονοτικές ομάδες. Μια άλλη σημαντική αιτία ανιθαγένειας είναι οι διακρίσεις λόγω φύλου.

Επιπλέον, η ανιθαγένεια μπορεί να προκύψει κατά τη διάρκεια της «διαδοχής κρατών», όταν σχηματίζεται μια νέα χώρα ή διαλύεται μια παλιά.

«Από το 2005, έκανα αιτήσεις σε διάφορους φορείς, αλλά παντού με απέρριπταν. Δεν ήμουν πολίτης της Ουκρανίας ούτε της Μολδαβίας. Αργότερα, απέκτησα καθεστώς άπατρι και τώρα έχω ταυτότητα και ξένο διαβατήριο. Για πρώτη φορά, μπόρεσα να βρω επίσημα δουλειά», λέει η Έλενα.

Σύμφωνα με τον Όλεγκ Πάλι, επικεφαλής του Νομικού Κέντρου Συνηγόρων, η διαφορά μεταξύ των αναγνωρισμένων απάτριδων και εκείνων με απροσδιόριστο νομικό καθεστώς είναι ότι οι τελευταίοι είναι σχεδόν αόρατοι στις κρατικές δομές: «Ένα άτομο χωρίς έγγραφα δεν έχει κοινωνικά δικαιώματα, επειδή αυτοί οι άνθρωποι πρακτικά δεν υπάρχουν, είναι αόρατοι στους κυβερνητικούς θεσμούς».

Λευκορώσοι χωρίς δικαιώματα

Στις 5 Ιανουαρίου 2023, ο Αλεξάντερ Λουκασένκο υπέγραψε νόμο, που επιτρέπει την ανάκληση της λευκορωσικής υπηκοότητας για όσα άτομα εγκατέλειψαν τη χώρα για πολιτικούς λόγους. Η επίσημη βάση για αυτό το μέτρο είναι η «απώλεια νομικών δεσμών με το κράτος». Νωρίτερα, το 2022, το καθεστώς του Λουκασένκο εισήγαγε έναν κατασταλτικό μηχανισμό, που επέτρεπε τη δίωξη προσώπων της αντιπολίτευσης ερήμην. Αυτή η λεγόμενη «ειδική διαδικασία» όχι μόνο παρέχει στις Αρχές μια επίσημη δικαιολογία για την ανάκληση της υπηκοότητας, αλλά τους επιτρέπει επίσης να κατάσχουν ελεύθερα την περιουσία που άφησαν πίσω τους αυτά τα ανιθαγενή άτομα.

Το Ενωμένο Μεταβατικό Υπουργικό Συμβούλιο της Λευκορωσίας, που δημιουργήθηκε από την ηγέτιδα της αντιπολίτευσης Σβιατλάνα Τσιχανόφσκαγια, έχει υποσχεθεί να ξεκινήσει μια πρωτοφανή πρωτοβουλία: ένα διαβατήριο για τη Νέα Λευκορωσία. Ωστόσο, προς το παρόν, ο αριθμός των απάτριδων Λευκορώσων, οι οποίοι έχουν βρεθεί σε ξένες χώρες λόγω των συνθηκών, συνεχίζει να αυξάνεται.