Αλυσίδες που χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια του δουλεμπορίου. Μουσείο Σκλαβικών Κειμηλίων, Badagry. Εικόνα από Samuel Tobbytex007 , μέσω Wikimedia Commons ( CC BY-SA 4.0 ).

Η Αφρικανική Ένωση έχει χαρακτηρίσει το 2025 ως Έτος Αποζημιώσεων με θέμα «Οικοδόμηση ενός Ενωμένου Μετώπου για την Προώθηση της Δικαιοσύνης και την Καταβολή Αποζημιώσεων στους Αφρικανούς». Τι σημαίνουν όμως πραγματικά οι αποζημιώσεις και πώς ζητάς συγγνώμη για μερικά από τα χειρότερα και πιο παρατεταμένα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας;

Μετά την κατάργηση του διατλαντικού δουλεμπορίου, το οποίο διήρκεσε πάνω από 400 χρόνια, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συνέχισαν να διαμελίζουν την Αφρική σε μια διαδικασία γνωστή ως αποικιοκρατία. Οι Πορτογάλοι, οι πρώτοι που μετέφεραν σκλάβους πέρα ​​από τον Ατλαντικό, ολοκλήρωσαν το πρώτο τους διατλαντικό ταξίδι στη Βραζιλία το 1526. Άλλοι Ευρωπαίοι ακολούθησαν και θα συνέχιζαν να χτίζουν αποικιακές αυτοκρατορίες στο 80% του πλανήτη Γη, με την Πορτογαλία, τη Βρετανία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ολλανδία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δανία να βρίσκονται στην κορυφή του καταλόγου, όσον αφορά τον όγκο εμπορίου. Λεηλάτησαν και εξημέρωσαν τον πλούτο που εξορύχθηκε, συμπεριλαμβανομένης της εργασίας σκλάβων ανδρών και γυναικών, για εθνική οικονομική και κοινωνική ευημερία. 

Ο λεπτός ορισμός των αποζημιώσεων

Οι αποζημιώσεις συχνά νοούνται ως αποζημίωση για ιστορικές αδικίες. Για δύο αιώνες, οι χειραφετημένοι μαύροι ζητούν αποζημιώσεις για τα διαπραχθέντα εγκλήματα εναντίον τους. Ωστόσο, η κυρίαρχη γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε για την απόρριψη αυτών των ισχυρισμών ήταν ότι επρόκειτο για έναν τρόπο παθητικής απαίτησης για άδικες χρηματικές επιχορηγήσεις από τους λευκούς. 

Αλλά για να διαβάσουν αυτό το άρθρο, οι αναγνώστες πρέπει πρώτα να κατανοήσουν την επανορθωτική δικαιοσύνη σε παρόμοιες καταστάσεις όπως το Ολοκαύτωμα και ο εγκλεισμός Ιαπωνοαμερικανών. Η Γερμανία, προσπαθώντας να αντιμετωπίσει τον ρόλο της ως δράστης του Ολοκαυτώματος, έχει καταβάλει αποζημιώσεις με ποικίλους τρόπους: καταβάλλοντας στους επιζώντες του Ολοκαυτώματος και στους κληρονόμους τους δισεκατομμύρια δολάρια σε αποζημιώσεις: 100 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ σε ατομικές αποζημιώσεις που κατέβαλε η Δυτική Γερμανία σε διάστημα 14 ετών· μηνιαίες πληρωμές 290 δολαρίων ΗΠΑ ανά μήνα που εγκρίθηκαν το 1988 για το υπόλοιπο της ζωής των επιζώντων του Ολοκαυτώματος· και μια εφάπαξ πληρωμή, που ανακοινώθηκε το 2023 από τη γερμανική κυβέρνηση για την καταβολή στους επιζώντες περίπου 1,4 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ σε άμεση αποζημίωση και υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας. 

Ωστόσο, ενώ οι αποζημιώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν χρηματικές πληρωμές ή συμβολικές πράξεις απολογίας, σημαίνει κάτι βαθύτερο για την Αφρική: την αναγνώριση της βλάβης, την επανεγγραφή σβησμένων ιστοριών και την επανεξισορρόπηση των ανισοτήτων, που έχουν εδραιωθεί από την αποικιοκρατία.

Η συζήτηση για τις αποζημιώσεις

Η συζήτηση για τις αποζημιώσεις στην Αφρική δεν είναι καινούρια. Ωστόσο, η έκκληση για λογοδοσία σχετικά με τη δουλεία και τον αποικισμό έχει σε μεγάλο βαθμό αγνοηθεί ή απορριφθεί στην παγκόσμια πολιτική σκηνή. 

Τον Ιούνιο του 1992, ο Οργανισμός Αφρικανικής Ενότητας (OAU), ο οποίος σήμερα είναι γνωστός ως Αφρικανική Ένωση (AU), εγκαινίασε την δωδεκαμελή Ομάδα Εξεχόντων Προσώπων (GEP) σε συνάντηση στην Αμπούτζα της Νιγηρίας για να εξετάσει το ζήτημα των αποζημιώσεων σε σχέση με τη ζημιά που προκλήθηκε στην Αφρική και τη διασπορά της από το διατλαντικό δουλεμπόριο, τη δουλεία, τον αποικισμό και τον νεοαποικιισμό.

Το αποτέλεσμα αυτής της συνάντησης οδήγησε στη Διακήρυξη της Αμπούτζα για τις Αποζημιώσεις, μια κοινή θέση πρωτοφανή για την πολιτική ηγεσία της Αφρικής. Αυτή η διακήρυξη βασίζεται στην πραγματικότητα ότι οι άνθρωποι αφρικανικής καταγωγής δεν ήταν μόνο θύματα αυτών των απάνθρωπων πράξεων, αλλά εξακολουθούν να είναι θύματα των συνεπειών τους.

Το ιστορικό πλαίσιο αυτών των απαιτήσεων διατυπώνεται εύστοχα σε έργα όπως το «Πώς η Ευρώπη Υποανάπτυξε την Αφρική» του Walter Rodney. Η ανάλυση του Rodney αποκάλυψε πώς οι ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις εκμεταλλεύτηκαν τους πόρους και τους ανθρώπους της Αφρικής και πώς διαμόρφωσαν πολιτικές για να διατηρήσουν την ήπειρο υποανάπτυκτη. Σύμφωνα με τον Rodney, η αποικιοκρατία δεν αφορούσε μόνο την εξαγωγή πλούτου, αλλά ήταν μια σκόπιμη μηχανική ενός κύκλου εξάρτησης, που ανέκοψε την ανάπτυξη της Αφρικής πολύ μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας στα χαρτιά.

Για να κατανοήσετε πλήρως το βάθος της βλάβης που προκαλείται από τη δουλεία, ανατρέξτε στο «Βιβλίο των Νέγρων» (2007) του Lawrence Hill, ένα βαθιά συγκινητικό ιστορικό μυθιστόρημα, που επαναπροσδιορίζει τη ζωή ενός Αφρικανού σκλάβου στην Αμερική. Μέσα από αυτά τα βιβλία και πολλά άλλα που έχουν γραφτεί, οι αναγνώστες θυμούνται το βάρος της ιστορίας και τις συνέπειές της, οι οποίες εξακολουθούν να γίνονται αισθητές σήμερα σε όλη την αφρικανική ήπειρο και τη διασπορά.

Πολλοί επικριτές έχουν υποστηρίξει ότι κανένα άτομο από όσα ζουν σήμερα δεν ήταν υπεύθυνο για τη δουλεία και, ως εκ τούτου, δεν θα έπρεπε να την αποζημιώνει. Ωστόσο, η Αφρική συνεχίζει να αντιμετωπίζει τις συστημικές επιπτώσεις της δουλείας — η οποία έληξε μόλις πριν από περίπου 150 χρόνια, και της αποικιοκρατίας, η οποία εξαφανίστηκε από την ήπειρο μόλις πριν από 45 χρόνια.

Το 2019, ο Stuart E. Eizenstat, πρώην γερουσιαστής των ΗΠΑ, ο οποίος διετέλεσε επίσης ειδικός σύμβουλος για θέματα Ολοκαυτώματος, στο άρθρο του με τίτλο «Τι με δίδαξε η αποκατάσταση του Ολοκαυτώματος για τις επανορθώσεις δουλείας», εκτίμησε το πιθανό οικονομικό κόστος των επανορθώσεων για τους μακρινούς κληρονόμους σκλάβων να κυμαίνεται από περίπου 500 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ έως και 17 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ.  Ωστόσο, πολλές άλλες μελέτες, συμπεριλαμβανομένης της έκθεσης για τις επανορθώσεις για τη διατλαντική δουλεία κινητής περιουσίας στην Αμερική και την Καραϊβική, ανέβασαν το ποσό στα 131 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ (120 τρισεκατομμύρια ευρώ), τόσο για βλάβες που διαπράχθηκαν κατά την εποχή της δουλείας όσο και για ζημιές που προκλήθηκαν μετά την υποδούλωση.

Πόσα κλάπηκαν;

Οι ανθρώπινοι και υλικοί πόροι, που αφαιρέθηκαν από την Αφρική, συνέβαλαν στην καπιταλιστική ανάπτυξη και τον πλούτο της Ευρώπης και άλλων μερών του κόσμου. Περισσότεροι από 15 εκατομμύρια Αφρικανοί μεταφέρθηκαν βίαια στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, με περίπου 20% να χάνουν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του οδυνηρού ταξιδιού. Η δουλεία τροφοδότησε τη ναυπηγική, τις τράπεζες, τις ασφάλειες και πολλές άλλες βιομηχανίες θέτοντας τα θεμέλια για τεράστιο πλούτο στον Παγκόσμιο Βορρά. Χωρίς τους Αφρικανούς σκλάβους, υποστήριξε ο Sampie Terreblanche, η Ευρώπη δεν θα μπορούσε να είχε διεξάγει το κερδοφόρο εμπόριό της με την Ανατολή τον 16ο και 17ο αιώνα. 

Δώδεκα έως δεκαπέντε γενιές Αφρικανών έζησαν ως σκλάβοι στην Αμερική από το 1520 έως το 1888. Υπολογίζεται ότι επιπλέον 9,4 έως 14 εκατομμύρια Αφρικανοί υπήρξαν σκλάβοι στον αραβικό κόσμο. 

Τον Δεκέμβριο του 2024, ενώ γυρίζω ένα ντοκιμαντέρ για τις Αφρικανές στην προαποικιακή και αποικιακή ιστορία, επισκέφτηκα το Μουσείο του Παλατιού Manhyia στο Κουμάσι της Γκάνας και με οδήγησαν σε ένα από τα δωμάτια, που στέγαζαν αντικείμενα, που επαναπατρίστηκαν από το Ηνωμένο Βασίλειο. Ανάμεσά τους ήταν μερικά από τα πιο αγνά χρυσά αντικείμενα που κάποτε λεηλατήθηκαν από το Βασίλειο Ασάντε στη Χρυσή Ακτή (σημερινή Γκάνα), τα οποία επιστράφηκαν με εξαετές δάνειο. Πολλά περισσότερα τέτοια αντικείμενα και σπάνια πετράδια βρίσκονται διάσπαρτα σε μουσεία σε όλο τον κόσμο. Μέχρι σήμερα, η Ευρώπη κατέχει τη μεγαλύτερη συλλογή αρχαίων αφρικανικών αντικειμένων. 

Βασιλικό στολίδι σκαμπό των λαών Ασάντε, από το Κουμάσι της Γκάνας, στο Μουσείο Φάουλερ, Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια. Εικόνα από τον Daderot από το Wikimedia Commons ( CC BY-SA 4.0 ).

Παρόλο που συχνά λέγεται στην Αφρική να προχωρήσει, η κληρονομιά του αποικισμού συνεχίζει να διαμορφώνει τους αγώνες της με τις κρίσεις εξωτερικού χρέους, τις εξορυκτικές οικονομίες, την πολιτική αστάθεια και την πολιτιστική διαγραφή. Για παράδειγμα, η αναγκαστική συγχώνευση των βόρειων και νότιων προτεκτοράτων της Νιγηρίας από αποικιακές δυνάμεις αναφέρεται συχνά ως η βασική αιτία των προκλήσεων της χώρας. Ομοίως, οι συγκρούσεις μετά την ανεξαρτησία και οι εθνοτικές εντάσεις σε χώρες όπως η Σομαλία, το Καμερούν, το Σουδάν και η Ουγκάντα ​​αντικατοπτρίζουν τα αυθαίρετα σύνορα, που δημιούργησε ο αποικισμός.

Με την ανακήρυξη του 2025 ως Έτους Αποζημιώσεων από την Αφρικανική Ένωση, μένει να δούμε αν οι οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις του κόσμου θα αντιμετωπίσουν τελικά τον ρόλο τους στη διαιώνιση των δεινών της Αφρικής. Ή αν η αποκατάσταση θα ξεκινήσει εγχώρια, καθώς η Αφρική αντιμετωπίζει τον πλούτο που απομυζούν διεφθαρμένοι ηγέτες – μεγάλο μέρος του οποίου εξακολουθεί να γεμίζει τις τσέπες των οικογενειών τους.