Εικόνα από την Arzu Geybullayeva.

Η κοινωνία των πολιτών του Αζερμπαϊτζάν έχει συγκλονιστεί από μια σειρά στοχευμένων συλλήψεων, οι οποίες κορυφώθηκαν το 2023 και συνεχίστηκαν  καθ’ όλη τη διάρκεια του 2024. Οι Αρχές δεν έχουν κάνει πίσω παρά τις εκκλήσεις διεθνών οργανισμών και ξένων κυβερνήσεων για την απελευθέρωση όσων έχουν συλληφθεί και την άρση των ψευδών κατηγοριών, που έχουν απαγγελθεί εναντίον τους. Οι προσπάθειες υπεράσπισης με επικεφαλής διάφορους ενδιαφερόμενους φορείς ενόψει της διοργάνωσης της ετήσιας παγκόσμιας διάσκεψης για το κλίμα COP29 στο Αζερμπαϊτζάν πέρυσι έμειναν αναπάντητες, αφήνοντας δεκάδες δημοσιογράφους, πολιτικούς και ακτιβιστές της κοινωνίας των πολιτών και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε προφυλάκιση. Ήδη, αρκετοί από αυτούς έχουν φυλακιστεί με μακροχρόνιες ποινές φυλάκισης, που επιβλήθηκαν τον Δεκέμβριο του 2024 και τον πρώτο μήνα του νέου έτους.

Ποινές φυλάκισης

Από τον Δεκέμβριο του 2024, τα δικαστήρια στο Μπακού εξέδωσαν τουλάχιστον πέντε ποινές φυλάκισης. Μεταξύ αυτών που έχουν καταδικαστεί είναι ο υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Ιλχαμίζ Γκουλίγιεφ (τρία χρόνια), ο δημοσιογράφος Τεϊμούρ Καρίμοφ (οκτώ χρόνια), οι ακτιβιστές Ράιλ Αμπάσοφ (έξι χρόνια και έξι μήνες) και Μπαχτιγιάρ Χατζίγιεφ (δέκα χρόνια) και ο ακτιβιστής για τα εργατικά δικαιώματα Αφιαντίν Μαμάντοφ (οκτώ χρόνια). Ένα δικαστήριο στο Μπακού καταδίκασε επίσης έναν Γερμανό πολίτη αζερικής καταγωγής, τον Χάμζα Μαμαντλί, σε έξι χρόνια φυλάκισης στις 6 Ιανουαρίου 2025. Ο Μαμαντλί κρίθηκε ένοχος για δύο κατηγορίες: για εκκλήσεις για τρομοκρατία και εκκλήσεις κατά του κράτους. Ο Μαμαντλί έλαβε άσυλο στη Γερμανία το 2015 και γερμανική υπηκοότητα το 2022. Ταξίδεψε στο Αζερμπαϊτζάν το 2023 για τον γάμο του και συνελήφθη στο αεροδρόμιο.

Επιπλέον, οι προδικαστικές κρατήσεις δημοσιογράφων και συνεργατών του Toplum TV παρατάθηκαν κατά τρεις ακόμη μήνες τον Δεκέμβριο του 2024. Κατά τη διάρκεια των ακροάσεών τους τον Ιανουάριο, κανένας δεν αφέθηκε ελεύθερος με κατ’ οίκον περιορισμό, παρά την απουσία αποδεικτικών στοιχείων, που να δικαιολογούν τη συνεχιζόμενη κράτησή του. Τα τοπικά δικαστήρια αρνήθηκαν επίσης να μεταφέρουν δημοσιογράφους του Meydan TV σε κατ’ οίκον περιορισμό και λογοκρίνουν δημοσιογράφους της Abzas Media στην αίθουσα του δικαστηρίου κατά τη διάρκεια της δίκης τους, σύμφωνα με δηλώσεις δικηγόρων, που εκπροσωπούν τους δημοσιογράφους.

Οι ταξιδιωτικές απαγορεύσεις, που επιβλήθηκαν εν αγνοία ακτιβιστών, δημοσιογράφων και μελών των οικογενειών όσων βρίσκονται υπό κράτηση συνεχίστηκαν. Η πιο πρόσφατη ταξιδιωτική απαγόρευση επιβλήθηκε στη δημοσιογράφο Ουλβίγια Αλί, η οποία ανακρίθηκε από την αστυνομία στις 16 Ιανουαρίου στο πλαίσιο της ποινικής έρευνας, που ξεκίνησε κατά του Meydan TV. Μια άλλη δημοσιογράφος, η Χανίμ Μουσταφάγιεβα, βρισκόταν καθ’ οδόν προς την Τουρκία, όπου εδρεύει, όταν ενημερώθηκε ότι της επιβλήθηκε ταξιδιωτική απαγόρευση στις 11 Ιανουαρίου.  Η Μουσταφάγιεβα δήλωσε στο Meydan TV ότι επισκεπτόταν την οικογένειά της για τις διακοπές και επέστρεφε, όταν τη σταμάτησε η συνοριακή αστυνομία στο αεροδρόμιο και την ενημέρωσε για την ταξιδιωτική απαγόρευση.

Επίσης, στις 4 Ιανουαρίου τέθηκε απαγόρευση εισόδου στη μητέρα του συλληφθέντος υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Ρουφάτ Σαφάροφ, Ταχίρα Ταχιρκιτζί. Πήγαινε τον σύζυγό της για ιατρικές εξετάσεις στην Τουρκία, όταν και οι δύο σταμάτησαν στο αεροδρόμιο και ενημερώθηκε ότι είχε απαγόρευση εισόδου. Η Ταχιρκιτζί κλήθηκε στη συνέχεια για ανάκριση στις 6 Ιανουαρίου στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης έρευνας που ξεκίνησε εναντίον του γιου της, Ρουφάτ Σαφάροφ. Ο Σαφάροφ συνελήφθη τον Δεκέμβριο του 2024 και τέθηκε σε τετράμηνη προφυλάκιση με κατηγορίες ψευδούς απάτης και χουλιγκανισμού.

Εκστρατεία δυσφήμισης και μαζική δυσφήμιση

Τα αζερικά ΜΜΕ που συνδέονται με την κυβέρνηση είναι πολύ έμπειρα σε  στοχευμένες εκστρατείες κατά της φήμης ατόμων και οργανισμών. Πριν από τις συλλήψεις δημοσιογράφων από τα Abzas Media και Toplum TV, στοχοποιήθηκαν από φιλοκυβερνητικούς διαδικτυακούς ειδησεογραφικούς ιστότοπους, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι τα Toplum TV, Abzas και άλλα χρηματοδοτούνταν από δυτικές κυβερνήσεις, και συγκεκριμένα από τις Ηνωμένες Πολιτείες, για να διαδίδουν αντιαζερικά αφηγήματα.

Ως εκ τούτου, δεν ήταν έκπληξη το γεγονός ότι μετά τις συλλήψεις των δημοσιογράφων του Meydan TV δημοσιεύτηκε κύμα «ερευνών», οι οποίες απηχούσαν την επίσημη αφήγηση ότι οι δημοσιογράφοι του Meydan TV εμπλέκονταν σε «ξέπλυμα χρήματος» και «σκοτεινές δραστηριότητες».

Μια πλατφόρμα επαλήθευσης γεγονότων, η Fakt Yoxla, κατέληξε στην ανάλυσή της σχετικά με αυτές τις στοχευμένες εκστρατείες δυσφήμισης ότι το περιεχόμενο του διαδεδομένου υλικού υπονόμευε το τεκμήριο αθωότητας των συλληφθέντων δημοσιογράφων και παραβίαζε τα δικαιώματά τους στην ιδιωτικότητα και την οικογενειακή ζωή. «Το περιεχόμενο αυτού του υλικού περιείχε κατηγορίες εναντίον των φυλακισμένων δημοσιογράφων, όπως «λαθρεμπόριο», «συμμετοχή σε ξέπλυμα χρήματος» και κοινοποιούσε την προσωπική τους αλληλογραφία, που αποκτήθηκε από συσκευές δημοσιογράφων, που βρίσκονταν εκτός ποινικής έρευνας, συμπεριλαμβανομένων φωνητικών ηχογραφήσεων στο WhatsApp, επικοινωνίας στο Slack, καθώς και πληροφοριών για τους συγγενείς και την προσωπική τους ζωή», έγραψε το Toplum TV.

Γράμματα από τη φυλακή

Παρά την σκόπιμη φίμωση δημοσιογράφων, που ερευνούν την κυβέρνηση και τους αξιωματούχους της και, ως εκ τούτου, έχουν αποκαλύψει σχέδια διαφθοράς και νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, οι συλληφθέντες δημοσιογράφοι συνεχίζουν να δημοσιεύουν ρεπορτάζ ακόμη και στη φυλακή.

Τον Αύγουστο του 2024, ο διευθυντής της Abzas Media, Ούλβι Χασανλί, έγραψε για περιστατικά βασανιστηρίων εντός των φυλακών όπου κρατείται αυτή τη στιγμή.

Τον Ιανουάριο του 2025, η δημοσιογράφος του Abzas Media, Ελνάρα Γκασίμοβα, έγραψε για τις παραβιάσεις δικαιωμάτων και τις άδικες συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι κρατούμενοι στη φυλακή, όπου κρατείται η ίδια η δημοσιογράφος. Από τη σωματική και ψυχολογική βία έως την απάνθρωπη μεταχείριση και τις κακές συνθήκες του κέντρου κράτησης, η Γκασίμοβα έγραψε για την εμπειρία της και τον τρόπο με τον οποίο έχει αντιμετωπιστεί από τη σύλληψή της τον Νοέμβριο του 2023. Οι υπάλληλοι του κέντρου κράτησης επιδίδονται σε συμπεριφορές, που παραβιάζουν τον Νόμο για τη Διασφάλιση των Δικαιωμάτων και των Ελευθεριών των Κρατουμένων σε Χώρους Κράτησης, και όμως, δεν υπάρχει εποπτεία, έγραψε η Γκασίμοβα.

Ενώ οι φυλακές μένουν χωρίς εποπτεία, ένα μέρος όπου οι Αρχές ασκούν επιμελή παρακολούθηση είναι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Εκτός από τον Γερμανό πολίτη που συνελήφθη και αργότερα καταδικάστηκε για ένα σχόλιο που άφησε σε μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης, οι Αρχές εξέδωσαν εντάλματα σύλληψης εναντίον περίπου δέκα χρηστών του TikTok στο Αζερμπαϊτζάν τον Δεκέμβριο του 2024. Μερικοί συνελήφθησαν για κατοχή ναρκωτικών, άλλοι για τυχερά παιχνίδια. Το Υπουργείο Εσωτερικών κατηγόρησε τους TikTokers ότι προωθούν την ανηθικότητα.

Ελλείψει ανεξάρτητων ΜΜΕ, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και τα κοινωνικά δίκτυα έχουν γίνει ο νέος στόχος στα χέρια των Αρχών, δήλωσε σε συνέντευξή του στο Meydan TV ο βετεράνος δημοσιογράφος Μεχμάν Αλίγιεφ, επικεφαλής του πρακτορείου ειδήσεων Turan. Μιλώντας για το κύμα συλλήψεων που στοχεύουν τους TikTokers, ο Αλίγιεφ συνέδεσε τις συλλήψεις με τον νόμο για τα ΜΜΕ, που θεσπίστηκε το 2022. «Όταν ψηφίστηκε ο νόμος Περί Μέσων Ενημέρωσης, είπα και έγραψα επανειλημμένα ότι αυτός ο νόμος δεν ήταν νόμος για τα ΜΜΕ, αλλά απευθυνόταν στα κοινωνικά δίκτυα. Η κύρια εξουσία βρίσκεται στα κοινωνικά δίκτυα. Επομένως, η πολιτική πίεσης κατά των κοινωνικών δικτύων θα συνεχιστεί», δήλωσε ο Αλίγιεφ στο Meydan TV.

Σε συνέντευξή του στο Meydan TV, ο δικηγόρος Σαμάντ Ραχιμλί δήλωσε ότι οι συλλήψεις παραβίασαν την εσωτερική νομοθεσία, δεδομένης της έλλειψης σαφούς νομικής διατύπωσης στους ισχύοντες κανονισμούς για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Η νομική ποιότητα αυτής της νομοθεσίας βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Η πρακτική εφαρμογή αυτής της νομοθεσίας δημιουργεί επίσης συνθήκες για τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου να ενεργούν αυθαίρετα. Σε μια τέτοια περίπτωση, η κράτηση των TikTokers ως ύποπτων για διάπραξη ενός ή περισσότερων διοικητικών αδικημάτων κατά της δημόσιας τάξης και της δημόσιας ηθικής και τα πιθανά μέτρα που ελήφθησαν εναντίον τους αντιβαίνουν τόσο στη νομοθεσία του Αζερμπαϊτζάν όσο και στα πρότυπα ελευθερίας της έκφρασης, που ορίζονται από το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στο οποίο το Αζερμπαϊτζάν είναι συμβαλλόμενο μέρος», δήλωσε ο Ραχιμλί.

Αυτό το μοτίβο συλλήψεων και διώξεων αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη στρατηγική των Αρχών του Αζερμπαϊτζάν για την καταστολή της διαφωνίας, τον περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης και τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος φόβου, επειδή οι Αρχές δεν έχουν τίποτα άλλο να δώσουν στους πολίτες του Αζερμπαϊτζάν, δήλωσε ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Αλί Καριμλί σε συνέντευξή του στο Meydan TV. 

Στην ετήσια έκθεσή της, η Διεθνής Ομοσπονδία Δημοσιογράφων (IFJ) κατέταξε το Αζερμπαϊτζάν μεταξύ των πέντε κορυφαίων χωρών στην Ευρώπη όπου οι δημοσιογράφοι στοχοποιούνται περισσότερο. Σύμφωνα με έγγραφα που τεκμηριώνουν οι οργανώσεις υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του Αζερμπαϊτζάν, υπάρχουν πάνω από 300 πολιτικοί κρατούμενοι στη χώρα.