Εικόνα από την Arzu Geybullayeva που δημιουργήθηκε μέσω του Canva Pro

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο OC Media. Μια επεξεργασμένη έκδοση αναδημοσιεύεται εδώ βάσει συμφωνίας συνεργασίας περιεχομένου. 

Μία ημέρα αφότου τα φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ του Αζερμπαϊτζάν ισχυρίστηκαν ότι η Αρμενία ετοιμαζόταν να ξεκινήσει στρατιωτική επίθεση εναντίον του Αζερμπαϊτζάν, οι δύο χώρες ανακοίνωσαν στις 13 Μαρτίου ότι είχαν συμφωνήσει στους όρους μιας ειρηνευτικής συμφωνίας.

Και οι δύο χώρες έχουν εμπλακεί σε διαπραγματεύσεις και αμέτρητες συναντήσεις με τη μεσολάβηση διεθνών φορέων από τον Β’ Πόλεμο του Καραμπάχ το 2020, με επίκεντρο την επίτευξη τελικής διμερούς συμφωνίας και την επίλυση των εναπομενουσών διαφωνιών τους. Καθώς, όμως, περνούσαν οι μέρες, κατέστη σαφές ότι ήταν πολύ νωρίς για να σηματοδοτηθεί το τέλος μιας σύγκρουσης δεκαετιών μεταξύ των δύο εθνών.

Ένα βήμα προς την ειρήνη

Η ανακοίνωση έγινε και από τα δύο υπουργεία Εξωτερικών στις 13 Μαρτίου, με τον Υπουργό Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν, Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, να ενημερώνει τους δημοσιογράφους ότι οι διαπραγματεύσεις για το κείμενο της ειρηνευτικής συμφωνίας είχαν ολοκληρωθεί. Αργότερα, το Υπουργείο Εξωτερικών της Αρμενίας επιβεβαίωσε ότι είχε συμφωνήσει με τις τελευταίες προτάσεις του Αζερμπαϊτζάν και ότι η συμφωνία «για την Εγκαθίδρυση Ειρήνης και Διακρατικών Σχέσεων μεταξύ της Δημοκρατίας της Αρμενίας και της Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν» ήταν έτοιμη προς υπογραφή.

Καθώς οι δυτικοί εμπλεκόμενοι φορείς έσπευσαν να συγχαρούν τις δύο πλευρές για μια ιστορική πρόοδο, οι επακόλουθες εξελίξεις έδειξαν ότι η πορεία προς την ομαλοποίηση μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν είναι τόσο μακριά όσο ήταν πριν από την ανακοίνωση.

Η συμφωνία δεν έρχεται χωρίς συμβιβασμούς, όπως δήλωσε ο πρωθυπουργός της Αρμενίας, Νικόλ Πασινιάν, ο οποίος είπε ότι απαιτούνται συμβιβασμοί για οποιαδήποτε τέτοια ειρηνευτική συμφωνία.

Το κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί, έχει κοινοποιηθεί μόνο σε λίγα άτομα. Σύμφωνα με έναν ανώνυμο Δυτικό αξιωματούχο με γνώση του θέματος, που μίλησε στο OC Media, η συμφωνία περιελάμβανε σημαντικές παραχωρήσεις από την Αρμενία, συμπεριλαμβανομένης της απομάκρυνσης των παρατηρητών της ΕΕ από τα σύνορα και της απόσυρσης αγωγών σε διεθνή δικαστήρια όπως το Διεθνές Δικαστήριο.

Το Αζερμπαϊτζάν έχει ασκήσει κριτική στους παρατηρητές της ΕΕ από την άφιξή τους στα σύνορα Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν τον Οκτώβριο του 2022 κατηγορώντας τους ότι «δημιουργούν στρατιωτική και μυστική κάλυψη για την αρμενική πλευρά». Η απόφαση για την ανάπτυξη της αποστολής ήρθε ένα μήνα, αφότου το Αζερμπαϊτζάν ξεκίνησε επίθεση εντός της Αρμενίας τον Σεπτέμβριο του 2022.

Τον Δεκέμβριο του 2022, η Αρμενία ζήτησε μια ακόμη αποστολή, με την ελπίδα ότι η παρουσία της κατά μήκος των αρμενοαζερικών συνόρων θα απέτρεπε περαιτέρω στρατιωτικές κλιμακώσεις.

Τον Φεβρουάριο του 2023, η ΕΕ ανέπτυξε την πολιτική αποστολή της ΕΕ στην Αρμενία (EUMA) με διετή εντολή. Τον Δεκέμβριο του 2023, ανακοίνωσε ότι αύξανε την παρουσία της επί τόπου από 138 σε 209 μέλη προσωπικού. Τόσο η Ρωσία όσο και το Αζερμπαϊτζάν επέκριναν την ανάπτυξη της δεύτερης αποστολής. Στις δηλώσεις τους, αξιωματούχοι και των δύο χωρών αμφισβήτησαν τον σκοπό της αποστολής. Μιλώντας σε συνέντευξη Τύπου στην πρωτεύουσα του Αζερμπαϊτζάν, Μπακού, ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ δήλωσε ότι ο σκοπός της αποστολής ήταν αμφίβολος «όσον αφορά τη νομιμότητα, τις λειτουργίες, την εντολή και τη διάρκειά της» επαναλαμβάνοντας τους προηγούμενους ισχυρισμούς του ότι οι παρατηρητές της ΕΕ «μπορούν μόνο να φέρουν γεωπολιτική αντιπαράθεση στην περιοχή» και κατηγόρησε την ΕΕ ότι απώθησε «τις προσπάθειες διαμεσολάβησης της Ρωσίας με κάθε κόστος».

Η νέα συμφωνία αποτελείται από 17 άρθρα σύμφωνα με αναλύσεις και αναφορές, που δημοσιεύθηκαν μετά την ανακοίνωση.

Το Αζερμπαϊτζάν απαιτεί επίσης από την Αρμενία να αλλάξει το σύνταγμά της αφαιρώντας τυχόν εδαφικές αξιώσεις προς το Αζερμπαϊτζάν, που περιέχονται στο προοίμιο. Ο Δυτικός αξιωματούχος που μίλησε στο OC Media δήλωσε ότι το τελευταίο παραλείφθηκε, καθώς και το ζήτημα των θυλάκων στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν, τους οποίους έχει καταλάβει η άλλη πλευρά από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.

Ο Μπαϊράμοφ, υπουργός Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν, επιβεβαίωσε ότι οι αλλαγές στο σύνταγμα παραλείφθηκαν, αλλά δήλωσε ότι θα γίνουν «στην επόμενη φάση».

Τον Αύγουστο του 2024, η Αρμενία ανακοίνωσε σχέδια για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την έγκριση νέου συντάγματος το 2027. Τον Φεβρουάριο του 2025, ο Πασινιάν τάχθηκε και πάλι υπέρ της υιοθέτησης νέου συντάγματος μέσω εθνικού δημοψηφίσματος.

Η απαίτηση του Αζερμπαϊτζάν για έναν διάδρομο μέσω της Αρμενίας, που θα συνδέει το Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακά του, το Ναχτσιβάν, που βρίσκεται ανάμεσα στην Αρμενία, την Τουρκία και το Ιράν, ο διάδρομος Ζανγκεζούρ, φαίνεται επίσης να αναβάλλεται. Οι προηγούμενες εδαφικές απαιτήσεις του Αζερμπαϊτζάν για την περιοχή, που η Αρμενία αναφέρει ως Σιουνίκ (την οποία το Αζερμπαϊτζάν αναφέρει ως Ζανγκεζούρ), έχουν τροφοδοτήσει τους αρμενικούς φόβους ότι το Αζερμπαϊτζάν σχεδιάζει εισβολή στο Σιουνίκ, από όπου διέρχεται η διαδρομή.

Η κρατική αφήγηση του Αζερμπαϊτζάν σχετικά με τον διάδρομο ενέτεινε αυτούς τους φόβους. Το 2021, ο Πρόεδρος Αλίγιεφ δήλωσε: «Υλοποιούμε τον διάδρομο Ζανγκεζούρ είτε το θέλει η Αρμενία είτε όχι. Αν το κάνουν, θα είναι πιο εύκολο για εμάς να τον εφαρμόσουμε. Αν όχι, θα τον επιβάλουμε. Όπως και πριν και κατά τη διάρκεια του πολέμου, είπα ότι [η Αρμενία] πρέπει να φύγει από τα εδάφη της, αλλιώς θα τους εκδιώξουμε με τη βία. Και έτσι έγινε. Το ίδιο θα ισχύει και για τον διάδρομο Ζανγκεζούρ».

Η γλώσσα της βίας και των απειλών συνέχισε να κυριαρχεί στην κρατική αφήγηση. Τον Ιανουάριο του 2025, ο Πρόεδρος Αλίγιεφ απείλησε να καταστρέψει τον «αρμενικό φασισμό». Την ίδια ημέρα που οι δύο χώρες ανακοίνωσαν συμφωνία επί του κειμένου της ειρηνευτικής συμφωνίας, ο Πρόεδρος Αλίγιεφ δήλωσε ότι δεν εμπιστεύεται την Αρμενία.

Οι αξιωματούχοι του Αζερμπαϊτζάν επιμένουν επίσης στη διάλυση της Ομάδας Μινσκ του ΟΑΣΕ. Η Ομάδα Μινσκ, με επικεφαλής τους συμπροέδρους Γαλλία, Ρωσία και Ηνωμένες Πολιτείες, ήταν ο κύριος χώρος διαπραγματεύσεων μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν πριν από τον Β’ Πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020. Μετά τη νίκη του Αζερμπαϊτζάν σε αυτόν τον πόλεμο, εμφανίστηκαν αρκετές ανταγωνιστικές μορφές διαπραγμάτευσης, με τη Ρωσία και την ΕΕ να αγωνίζονται για τη μεσολάβηση μιας συμφωνίας. Το Αζερμπαϊτζάν πίεσε για άμεσες διμερείς διαπραγματεύσεις.

Για την Αρμενία, η διάλυση της Ομάδας του Μινσκ βασίζεται στην ομαλοποίηση των σχέσεων και την υπογραφή της τελικής συμφωνίας. Μόνο τότε, η Αρμενία «θα θεωρήσει ότι θεσμικά η σύγκρουση πλησιάζει στο τέλος της και εκείνη τη στιγμή θα μπορέσουμε να πούμε ότι δεν υπάρχει ανάγκη για δραστηριότητες της Ομάδας του Μινσκ», δήλωσε ο Υπουργός Εξωτερικών της Αρμενίας, Αραράτ Μιρζογιάν. Ομοίως, ο Μιρζογιάν δήλωσε ότι το Γερεβάν θα συζητήσει «αποδεκτές και αμοιβαία επωφελείς συμφωνίες» με την ΕΕ σχετικά με τις δραστηριότητες της EUMA μετά την υπογραφή και την επακόλουθη επικύρωση της ειρηνευτικής συνθήκης με το Αζερμπαϊτζάν.

Συνολικά, από τις 13 Μαρτίου, η ηγεσία του Αζερμπαϊτζάν επιμένει ότι η υπογραφή ειρηνευτικής συμφωνίας απαιτεί την τροποποίηση του αρμενικού συντάγματος και τη διάλυση της Ομάδας Μινσκ του ΟΑΣΕ. Το Υπουργείο Εξωτερικών της Αρμενίας εξέφρασε αντιρρήσεις για αυτούς τους όρους στις 19 Μαρτίου.

Ανανεωμένες στρατιωτικές εντάσεις

Στις 20 Μαρτίου, ο πρωθυπουργός της Αρμενίας, Πασινιάν, κάλεσε τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν, Αλίγιεφ, να ξεκινήσει «κοινές διαβουλεύσεις» για την υπογραφή του σχεδίου συμφωνίας. Προσφέρθηκε να υπογράψει ο ίδιος τη συμφωνία αμέσως, καθώς το Αζερμπαϊτζάν κατηγόρησε την Αρμενία ότι παραβίασε την κατάπαυση του πυρός μεταξύ 16 και 18 Μαρτίου. Η Αρμενία διέψευσε τους ισχυρισμούς. Εν μέσω αυξανόμενων εντάσεων, η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα, κάλεσε και τις δύο πλευρές «να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση και να αποφύγουν οποιεσδήποτε ενέργειες που θα μπορούσαν να κλιμακώσουν την κατάσταση». Στις 21 Μαρτίου, ο Πασινιάν δήλωσε ότι η Αρμενία εξετάζει το ενδεχόμενο να προσφύγει στον ΟΑΣΕ για τη διάλυση της Ομάδας του Μινσκ. Στις 24 Μαρτίου, ο υφυπουργός Εξωτερικών της Αρμενίας, Παρούιρ Χοβαννισιάν, δήλωσε ότι το Αζερμπαϊτζάν δεν έχει ακόμη απαντήσει στην προσφορά της Αρμενίας να υπογράψει τη συμφωνία παρά τις παραχωρήσεις.

Η περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ βρίσκεται υπό τον έλεγχο του αρμενικού πληθυσμού της ως αυτοανακηρυχθέν κράτος από τον πόλεμο, που διεξήχθη στις αρχές της δεκαετίας του '90, ο οποίος έληξε με κατάπαυση του πυρός και στρατιωτική νίκη της Αρμενίας το 1994. Μετά τον πρώτο πόλεμο, ιδρύθηκε μια νέα, διεθνώς μη αναγνωρισμένη, de facto Δημοκρατία του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Επτά γειτονικές περιοχές καταλήφθηκαν από τις αρμενικές δυνάμεις. Ως αποτέλεσμα αυτού του πολέμου, «περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους: οι Αζέροι εγκατέλειψαν την Αρμενία, το Ναγκόρνο-Καραμπάχ και τα γειτονικά εδάφη, ενώ οι Αρμένιοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους στο Αζερμπαϊτζάν», σύμφωνα με την Διεθνή Ομάδα Κρίσεων.

Οι εντάσεις παρέμειναν τις επόμενες δεκαετίες, με αποκορύφωμα τον Β’ πόλεμο του Καραμπάχ το 2020 και την στρατιωτική επιχείρηση τον Σεπτέμβριο του 2023. Η τελευταία άνοιξε το δρόμο για να ανακτήσει το Αζερμπαϊτζάν τον πλήρη έλεγχο του Καραμπάχ.