Ο αγώνας του Κέντρου Μνήμης της Σρεμπρένιτσα κατά των αρνητών της γενοκτονίας
Εμίρ Σούλιαγκιτς. Φωτογραφία από το Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα μέσω του Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.
Αυτό το άρθρο της Erna Mačkić δημοσιεύτηκε αρχικά στις 17 Μαρτίου 2025 στο Balkan Diskurs, εγχείρημα του Κέντρου Μετασυγκρουσιακής Έρευνας (PCRC). Μια επεξεργασμένη έκδοση έχει αναδημοσιευτεί από το Global Voices βάσει συμφωνίας κοινής χρήσης περιεχομένου.
Το Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα πραγματοποίησε πρόσφατα παρουσίαση στο Σεράγεβο για να παρουσιάσει μια νομική ανάλυση και κατευθυντήριες γραμμές αναφοράς για το έγκλημα της άρνησης της γενοκτονίας. Στόχος ήταν να συμβάλει στην υπερνίκηση των νομικών, ακαδημαϊκών και θεσμικών προκλήσεων όσον αφορά την απόδοση ευθυνών σε όσα άτομα αρνούνται τη γενοκτονία.
Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 11 Μαρτίου στο Σεράγεβο λόγω απειλών για την ασφάλεια, που ανάγκασαν το Κέντρο Μνήμης να αναστείλει προσωρινά τις δραστηριότητές του στο Ποτοτσάρι.
Τον Ιούλιο του 1995, κατά τη διάρκεια του πολέμου της Βοσνίας, στο πλαίσιο μιας οργανωμένης και σχεδιασμένης επίθεσης του Στρατού της Σερβικής Δημοκρατίας στη Βοσνία, υπό τη στρατιωτική διοίκηση του εγκληματία πολέμου Ράτκο Μλάντιτς, με την πολιτική οδηγία του εγκληματία πολέμου Ράντοβαν Κάρατζιτς, με την υλικοτεχνική και στρατιωτικο-αστυνομική υποστήριξη του καθεστώτος στο Βελιγράδι, ο θύλακας της Σρεμπρένιτσα έπεσε στα χέρια του Στρατού της Σερβικής Δημοκρατίας στη Βοσνία. Τις επόμενες ημέρες, διαπράχθηκε γενοκτονία εναντίον περισσότερων από 8.000 Βόσνιων μουσουλμάνων, κυρίως ανδρών και αγοριών, κάτι που αποδείχθηκε από διεθνή δικαστήρια. Σήμερα, αυτό το έγκλημα συχνά το αρνούνται μέσω πολιτικών αφηγήσεων, αναθεωρητικών προσπαθειών και ρητορικής μίσους, με στόχο τη σχετικοποίηση του παρελθόντος, τη δικαιολόγηση του εγκλήματος και την αποτροπή της αντιμετώπισης της αλήθειας και της λογοδοσίας.
Ο Εμίρ Σούλιαγκιτς, διευθυντής του Κέντρου Μνήμης Σρεμπρένιτσα, δήλωσε ότι πριν από πέντε χρόνια άρχισαν να δημοσιεύουν ετήσιες εκθέσεις για την αντιμετώπιση της άρνησης της γενοκτονίας ως διαδικασίας, φαινομένου, πολιτικής και, τελικά, ως πιθανής εγκληματικής πράξης. Πρόσθεσε ότι, κατά κάποιο τρόπο, οι προσπάθειές τους ενισχύθηκαν από τις τροποποιήσεις του ποινικού κώδικα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης το 2021, που ποινικοποίησαν την άρνηση. Ο Σούλιαγκιτς δήλωσε:
Memorijalni centar radi na zagovaranju za kreiranje sistema u kojem možemo da podnesemo krivičnu prijavu za negiranje genocida i da računamo da će ta prijava imati veće ili najveće moguće izglede da bude prihvaćena. Ovako tapkamo u mraku. Da li tapkamo jer ne znamo podnijeti prijavu u što sumnjam, da li zbog nekih strukturalnih razloga o čemu možemo razgovarati ili zato što individualno tužioci ili Tužilaštvo BiH nemaju hrabrosti ili integriteta da procesuiraju ovakve predmete, i o tome možemo razgovarati.
Υποστηρίζουμε ένα σύστημα, στο οποίο μπορούμε να υποβάλουμε ποινική μήνυση για άρνηση γενοκτονίας, με την προσδοκία ότι αυτή η μήνυση θα έχει τις μεγαλύτερες πιθανότητες να γίνει δεκτή. Αυτό είναι απλώς ψάξιμο στο σκοτάδι. Ψάχνουμε μήπως, επειδή δεν ξέρουμε πώς να υποβάλουμε μήνυση — κάτι που αμφιβάλλω — ή λόγω κάποιων διαρθρωτικών λόγων που μπορούμε να συζητήσουμε, ή επειδή μεμονωμένοι εισαγγελείς ή η Εισαγγελία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης δεν έχουν το θάρρος ή την ακεραιότητα να ασκήσουν δίωξη σε τέτοιες υποθέσεις; Αυτό είναι προς συζήτηση.
Στην παρουσίαση παρευρέθηκαν εκπρόσωποι της ακαδημαϊκής κοινότητας, ιδρυμάτων, μη κυβερνητικών οργανώσεων, μητέρες από τη Σρεμπρένιτσα και εκπρόσωποι της διεθνούς κοινότητας στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Φωτογραφία: Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.
Εξέφρασε τη λύπη του που, για λόγους ασφαλείας, ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθεί αυτή η συζήτηση στο Κέντρο Μνήμης, προσθέτοντας:
Neprihvatljivo da ne znamo koji se zakoni na nas primjenjuju, koji je pravni okvir koji važi za Memorijalni centar, ili tražiti od nas da živimo pod vlašću režima koji učenje ezana nazivaju arlaukanjem, optužuje nas da ukopavamo životinjske kosti u mezarju u Potočarima…
Είναι απαράδεκτο να μην γνωρίζουμε ποιοι νόμοι ισχύουν για εμάς, ποιο νομικό πλαίσιο ισχύει για το Κέντρο Μνήμης. Είναι εξίσου απαράδεκτο να μας ζητούν να ζούμε υπό την κυριαρχία ενός καθεστώτος, που περιγράφει το κάλεσμα για προσευχή ως «θρήνο» και μας κατηγορεί ότι θάβουμε οστά ζώων στο νεκροταφείο στο Ποτοτσάρι…
Ο Τζούλιαν Ράιλι, πρέσβης του Ηνωμένου Βασιλείου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, τόνισε τη σημασία του έργου του Κέντρου Μνήμης της Σρεμπρένιτσα, ειδικά κατά τη διάρκεια αυτής της πολιτικής κρίσης.
Γνωρίζω τις ανησυχίες που υπάρχουν αυτές τις μέρες. Αντιμετωπίζουμε περίπλοκες στιγμές και μια κρίση, που απαιτεί αντίδραση από τους θεσμούς. Πιστεύω ότι οι θεσμοί αυτής της χώρας, με την υποστήριξη φίλων από τη διεθνή κοινότητα με ενιαία θέση, θα βρουν μια διέξοδο από την κρίση και θα στρέψουν την προσοχή τους στην εργασία προς όφελος όλων των πολιτών.
Τζούλιαν Ράιλι, Πρέσβης του Ηνωμένου Βασιλείου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Φωτογραφία: Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.
Τόνισε ότι η άρνηση της γενοκτονίας και των εγκλημάτων πολέμου έχει ανυπολόγιστες συνέπειες τόσο για τους επιζώντες όσο και για τις επόμενες γενιές. Η άρνηση της γενοκτονίας, σημείωσε, επιδεινώνει επώδυνες πληγές και εμποδίζει την κοινωνία να αποδεχτεί το παρελθόν και να κάνει βήματα προς την οικοδόμηση του μέλλοντος.
Λιγότεροι αρνητές της γενοκτονίας
Ο Έντιν Ικάνοβιτς από το Κέντρο Μνήμης της Σρεμπρένιτσα εξήγησε ότι τα τελευταία πέντε χρόνια παρακολουθούν την άρνηση της γενοκτονίας στα ΜΜΕ και καταγράφουν αυτά τα δεδομένα σε ετήσιες εκθέσεις. Ωστόσο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η τηλεόραση, όπου επίσης αρνείται κανείς τη γενοκτονία, δεν συμπεριλήφθηκαν.
Ο Ικάνοβιτς τόνισε ότι, πριν από τις νομοθετικές τροποποιήσεις, που ποινικοποιούσαν την άρνηση της γενοκτονίας, των εγκλημάτων πολέμου και των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, καταγράφηκαν περισσότερα περιστατικά άρνησης γενοκτονίας, καθώς και φορείς, που εμπλέκονταν στην άρνηση.
«Ο αριθμός των εμπλεκομένων έχει μειωθεί, αλλά οι μεγαλύτεροι αρνητές, οι οποίοι δεν έχουν κατηγορηθεί, παραμένουν», δήλωσε ο Ικάνοβιτς.
Ο καθηγητής Γκόραν Σίμιτς του Πανεπιστημίου του Βίτεζ δήλωσε ότι στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη βλέπουμε άρνηση όχι μόνο της γενοκτονίας, αλλά και των εκδικασμένων εγκλημάτων πολέμου. Είπε ότι περίπου 800 υποθέσεις εγκλημάτων πολέμου έχουν ολοκληρωθεί στη χώρα, με αποτέλεσμα πάνω από 1.200 διώξεις.
Γκόραν Σίμιτς, Καθηγητής της Νομικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο Βίτεζ. Φωτογραφία: Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.
«Το έργο του Κέντρου Μνήμης της Σρεμπρένιτσα είναι κρίσιμης αξίας», τόνισε ο Σίμιτς, προσθέτοντας ότι οι εμπειρίες των κοινωνιών μετά τις συγκρούσεις δείχνουν ότι μόνο με βάση την αλήθεια — δηλαδή, τα καθιερωμένα γεγονότα — μπορεί να οικοδομηθεί μια κοινωνία.
Ο Σίμιτς εξήγησε ότι το κρίσιμο πρόβλημα στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη είναι ότι η κοινωνία δεν έχει ωριμάσει στο σημείο να είναι σε θέση να αποδεχτεί δικαστικές ετυμηγορίες: να ενσωματώσει τα γεγονότα των σφαγών, των καύσεων, των ακρωτηριασμών, των κακοποιήσεων, των δολοφονιών, των εκταφών πτωμάτων κ.λπ., στο κοινωνικό πλαίσιο, στον κοινωνικό χώρο.
Ο Σίμιτς εξέφρασε την ελπίδα ότι στο μέλλον θα υπάρξουν αναφορές για την άρνηση όλων των εγκλημάτων πολέμου.
Ο Μουαμέρ Τζανάνοβιτς, διευθυντής του Ινστιτούτου για την Έρευνα Εγκλημάτων κατά της Ανθρωπότητας και του Διεθνούς Δικαίου και συντάκτης της Έκθεσης Άρνησης της Γενοκτονίας της Σρεμπρένιτσα του 2023, τόνισε επίσης τη σημασία του έργου του Κέντρου Μνήμης.
Το γεγονός είναι ότι το γενοκτονικό σχέδιο δεν έχει σταματήσει. Η άρνηση της γενοκτονίας κατά των Βοσνιάκων, που διαπράχθηκε τον Ιούλιο του 1995, ενορχηστρώθηκε στο υψηλότερο πολιτικό επίπεδο. Είναι επίσης γεγονός ότι αυτή η τελευταία φάση, η οποία ενορχηστρώνεται επίσης σε πολιτικό επίπεδο, συνεχίζεται.
Ο δικηγόρος Σέναντ Πετσάνιν, ο οποίος ασχολείται με τη δημοσιογραφία και την επιμέλεια εδώ και πολλά χρόνια, εξέφρασε τον θαυμασμό του για το έργο της ομάδας του Κέντρου Μνήμης με επικεφαλής τον Διευθυντή Σούλιαγκιτς.
Το βασικό ζήτημα που θέλω να επισημάνω είναι ότι η Εισαγγελία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, με επικεφαλής τον Καϊγκάνιτς, παραβιάζει τον νόμο, παραβιάζει τις νομικές της υποχρεώσεις, επειδή δεν εφαρμόζει τον Ποινικό Κώδικα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, ειδικά το μέρος που αναφέρεται στην απαγόρευση της άρνησης της γενοκτονίας και στις προβλεπόμενες κυρώσεις για όλους όσους εμπλέκονται σε αυτό.
Σέναντ Πετσάνιν, δικηγόρος. Φωτογραφία: Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.
Ο Πετσάνιν σημείωσε ότι έχουμε γίνει μάρτυρες δεκάδων ποινικών μηνύσεων που έχουν υποβληθεί από άτομα και οργανισμούς. Υπό το πρίσμα αυτό, λέει ότι είναι παρωδία το γεγονός ότι η Εισαγγελία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης δεν έχει επεξεργαστεί ούτε μία καταγγελία: ούτε έχει απορρίψει αυτές τις καταγγελίες ούτε έχει ξεκινήσει έρευνες, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε απαγγελία κατηγοριών. Ο Πετσάνιν πρόσθεσε ότι η αποτυχία του Ανώτατου Δικαστικού και Εισαγγελικού Συμβουλίου της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, μιας οντότητας κρίσιμης για τη διασφάλιση της λειτουργίας της δικαστικής εξουσίας, να ανταποκριθεί σε αυτό το γεγονός είναι βαθιά ανησυχητική.
Ερμηνεία νομικών διατάξεων
Ο καθηγητής Άλμιρ Μάλιεβιτς, ειδικός ποινικού δικαίου από το Πανεπιστήμιο του Σεράγεβο, ανέλυσε τις νομικές διατάξεις που διέπουν την άρνηση της γενοκτονίας, συμπεριλαμβανομένων των προβλεπόμενων ποινών, καθώς και λεπτομερών εξηγήσεων του αδικήματος και του τρόπου απόδειξής του, επικαλούμενος το γερμανικό νομικό προηγούμενο.
Ο Μάλιεβιτς δήλωσε ότι έχουν προκύψει προβλήματα, που σχετίζονται με διάφορα ζητήματα, όπως το ποιος μπορεί να θεωρηθεί δράστης άρνησης και η έννοια του χαρακτηρισμού της «δημόσιας» άρνησης γενοκτονίας. Επιπλέον, συνεχίζονται οι συζητήσεις σχετικά με το εάν είναι απαραίτητο να αποδειχθούν οι διακριτές, συγκεκριμένες συνέπειες της άρνησης ως εγκληματικής πράξης και εάν πρέπει να τεκμηριωθεί η δυνατότητα της άρνησης να υποκινήσει βία και μίσος.
Αυτά είναι όλα πολύ συγκεκριμένα ερωτήματα, στα οποία προσπαθήσαμε να απαντήσουμε μέσα από το πρίσμα του υφιστάμενου προηγούμενου που έχει αναπτυχθεί σε άλλες χώρες, κυρίως στη Γερμανία, και αναλύοντας τη μακροχρόνια δικαστική πρακτική της Γερμανίας, η οποία έχει ήδη προσφέρει απαντήσεις σε ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα.
Μουνίρα Σούμπασιτς, πρόεδρος του «Κινήματος Μητέρων των Θυλάκων Σρεμπρένιτσα και Ζέπα». Φωτογραφία: Κέντρο Μνήμης Σρεμπρένιτσα μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.
Στις ανοιχτές διαβουλεύσεις συμμετείχαν μέλη των Μητέρων της Σρεμπρένιτσα και της Ζέπα, καθώς και εκπρόσωποι της ακαδημαϊκής κοινότητας, δημόσιων ιδρυμάτων, μη κυβερνητικών οργανώσεων και της διεθνούς κοινότητας στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.
