Την δεκαετία του '80, κάποιοι Γιουγκοσλάβοι rockers έγραψαν τραγούδια για τον ομοφυλοφιλικό έρωτα
Συμμετέχων του Pride 2025 στα Σκόπια κρατά πινακίδα, που γράφει: «Η αγάπη είναι πολύ ωραία για να κρυφτεί». Φωτογραφία του Vančo Džambaski, CC BY-NC.
Καθώς η κυρίαρχη κοινωνία της Γιουγκοσλαβίας μετατρεπόταν ολοένα σε πιο πατριαρχική κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '80, κάποια από τα ροκ συγκροτήματα παρουσίαζαν τακτικά τραγούδια, που μιλούσαν για την αγάπη μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου. Ο Βόσνιος ροκ σταρ Sejo Sexon, ηγέτης του θρυλικού συγκροτήματος από το Σαράγεβο Zabranjeno pušenje, πρόσφατα το θύμισε στους λάτρεις της μουσικής, εξηγώντας πως η επιτυχία του 1989 «Javi mi» («Ενημέρωσέ με») είχε να κάνει με την αγάπη μεταξύ δύο ανδρών.
Σε μια συνέντευξη με τον μουσικό δημοσιογράφο Boro Kontić, δημοσιευμένη στο βιβλίο «Pamtim to kao da je bilo danas» («Το θυμάμαι σα να ήταν σήμερα»), ο Sexon εξήγησε:
To je obrada. U originalu je ‘Turn on me.’ Album ‘New sensations,’ Loua Reeda. To je ljubavna pesma dva muškarca. Ono što je u New Yorku normalno tih godina. Ili u Parizu, Londonu, Berlinu… Ali kod nas oko LGBT još uvijek ima taj moment konspiracije, tajnovitosti, straha da se ne otkriju. Naši se gejevi ne smiju javno pokazati. Za razliku od Loua Reeda koji to otvoreno opisuje. Njegova pjesma je ista kao muško-ženska pjesma, samo što je muško-muška. Tamo je brate, i jedno i drugo, normalno. Zato su ljubavne pjesme jednako lijepe kao i one o ženama. Naša ima conspiracy. Skrivenost…
Αυτή είναι μια διασκευή. Το πρωτότυπο είναι το «Turn on me» από το άλμπουμ του 1984 «New Sensations» του Lou Reed. Είναι ένα ερωτικό τραγούδι για δύο άνδρες. Κάτι που ήταν φυσιολογικό στη Νέα Υόρκη τον καιρό εκείνο. Ή στο Παρίσι, το Λονδίνο, το Βερολίνο… Μα εδώ, το να είσαι ΛΟΑΤΚΙ+ ακόμη κουβαλάει το στοιχείο της συνομωσίας, της μυστικοπάθειας, του φόβου να σε ανακαλύψουν. Οι ομοφυλόφιλοί μας δεν επιτρέπεται να εκδηλώνονται. Σε αντίθεση με τον Lou Reed, που το περιγράφει ανοιχτά. Το τραγούδι του είναι ακριβώς σαν ένα ανδρικό-γυναικείο τραγούδι, μόνο που είναι ανάμεσα σε δύο άνδρες. Εκεί, και οι δύο είναι φυσιολογικοί, φίλε. Γι’ αυτό τέτοια τραγούδια είναι όσο όμορφα όσο εκείνα που γράφονται για γυναίκες. Ωστόσο, το τραγούδι μας έχει το στοιχείο της συνωμοσίας. Της απόκρυψης…
Το βιβλίο «Pamtim to kao da je bilo danas» («Το θυμάμαι σα να ήταν σήμερα») του Boro Kontić και Sejo Sexon, και το περιοδικό Rock 82. Φωτογραφία από Global Voices, χρησιμοποιείται με άδεια.
Το κείμενο της βοσνιακής εκδοχής είναι παρόμοιο με τους στίχους του Lou Reed, με τη μορφή μηνύματος μεταξύ δύο αποξενωμένων ανδρών. Παρόλ’ αυτά, συμπεριλαμβάνει την ιδέα οτι ο δεύτερος άνδρας ζει σε έναν ψεύτικο γάμο καμουφλάροντας τη σεξουαλικότητά του υπό την υποψία των γειτόνων:
A žena kad te pita, ‘Pa dobro, šta mi fali?Zašto nikad ne radimo one stvari?’Kad ode da se isplače sama, kad vrata zalupiZnaj, ja te još uvijek volim, mene vazda možeš nazvatiJavi mi, javi mi, ja ću čekati
Και όταν η γυναίκα σου σε ρωτήσει «Λοιπόν, τι πάει λάθος μαζί μου;
Γιατί δεν κάνουμε ποτέ έρωτα;»
Όταν φύγει για να κλάψει μόνη της, όταν κλείσει με δύναμη την πόρτα
Να ξέρεις πως ακόμη σ'αγαπώ, μπορείς πάντα να με καλέσεις
Ενημέρωσέ με, ενημέρωσέ με, θα περιμένω
«Απόδειξη της δύναμης της αγάπης»
Ο Sexon σημείωσε ότι – για περισσότερα από 30 χρόνια – κανείς δε φαίνεται να έχει προσέξει ότι το τραγούδι αφορά δύο άνδρες, το οποίο αποκαλεί «απόδειξη της δύναμης της αγάπης». Δεδομένου ότι το συναισθηματικό στοιχείο είναι καθολικό, τέτοιες αποχρώσεις έχουν παραβλεφθεί από πολλά μέλη του κοινού τους.
Παρόλο που το αυταρχικό σύστημα του Γιουγκοσλάβικου Κομμουνιστικού Κόμματος ήταν λιγότερο καταπιεστικό από τον ολοκληρωτισμό του Σοβιετικού Μπλοκ στην άλλη πλευρά του Σιδηρού Παραπετάσματος, για το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξής του, το κράτος ποινικοποίησε επίσημα τις ομοφυλικές σχέσεις. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του '70 και του '80, ωστόσο, υπήρξε ένα αυξανόμενο κίνημα προς μεγαλύτερες ελευθερίες, συμπεριλαμβανομένων και των δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ+ – πιο έντονα εκδηλωμένο στη Σλοβενία.
Ενώ εξακολουθούσε να αποφεύγεται στα mainstream, η ομοφυλοφιλία δεν ήταν θέμα ταμπού στη μουσική σφαίρα. Ξένα μουσικά βίντεο με θέμα την κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ+, όπως το βίντεο “Smalltown Boy” του Bronski Beat τακτικά παρουσίαζε σε μουσικές εκπομπές στη δημόσια τηλεόραση.
Αναφορές στην υποτιθέμενη ομοφυλοφιλία ή αμφιφυλοφιλία ξένων δημοσιοτήτων όπως ο Freddie Mercury ή ο David Bowie ήταν επίσης κοινές στον μουσικό τύπο. Ορισμένες φορές, τέτοια άρθρα είχαν μια δόση ειρωνείας. Την πρώτη Δεκεμβρίου του 1982, για παράδειγμα, το τεύχος No.80 του εβδομαδαιαίου μουσικού περιοδικού Rock 82, που εκδιδόταν στο Βελιγράδι, ανέφερε:
Elton Džon ima velike probleme oko distribucije svoj videa, ‘Elton's Song’ jer priča je o školskom dečku koji…hmm…simpatiše svog starijeg druga.
Ο Elton John έχει μεγάλα προβλήματα όσον αφορά τη διανομή του νέου του μουσικού βίντεο ‘Elton's song’ επειδή έχει να κάνει με έναν μαθητή που…χμμ…δείχνει συμπάθεια για έναν μεγαλύτερο άνδρα φίλο.
«Ελεύθερη ανδρική αγάπη»
Στο βιβλίο τους, οι Sexon και Kontić εξήγησαν ότι, ενώ το «Javi mi» μπορεί να ήταν η πρώτη βοσνιακή ωδή στην ομοφυλοφιλική αγάπη, δεν ήταν το πρώτο γιουγκοσλαβικό ροκ τραγούδι για αυτήν. Αυτή η τιμή φαίνεται να πηγαίνει στο τραγούδι του 1979 «Neki dječaci» («Κάποια Αγόρια») από το κροατικό συγκρότημα Prljavo Kazalište. Χαρακτηριστικό της πανκ φάσης του συγκροτήματος, το τραγούδι περιγράφει τη σχέση μεταξύ δύο νεαρών ανδρών, ο ένας εκ των οποίων είναι ένας εραστής, που περιστασιακά απορρίπτεται. Το τραγούδι ήταν διάσημο για το ρεφραίν «Ja sam za slobodnu mušku ljubav» («Είμαι υπέρ του ελεύθερου ανδρικού έρωτα»):
Znam da me praviš ljubomornim
Jer koliko si mi puta
Na klupi u parku znao reći
(Refren)
Ja sam za slobodnu mušku ljubav
Ξέρω πως προσπαθείς να με κάνεις να ζηλέψω
Γιατί πόσες φορές
μου έχεις πει στα παγκάκια στο πάρκο
(Ρεφραίν)
Είμαι υπέρ του ελεύθερου ανδρικού έρωτα…
Λίγο αργότερα, το 1980, το Σέρβικο συγκρότημα Idoli παρήγαγε το πιθανώς πιο διάσημο γιουγκοσλαβικό τραγούδι, που αναφέρεται στην ομοφυλοφιλία, το «Retko te viđam sa devojkama» («Σπάνια σε βλέπω με κορίτσια»). Οι στίχοι παίρνουν τη μορφή διαλόγου ανάμεσα σε δύο φίλους, που αναφέρονται στην ανάγκη να κρύψει κανείς τον σεξουαλικό του προσανατολισμό:
Retko te viđam sa devojkama
A viđam te svaki dan
Retko te viđam sa devojkama
Ipak nikad nisi samOko tebe su dečaci
Fini su, al’ ipak znaj
Glasine se brzo šire
A kad puknu tu je kraj
Σπάνια σε βλέπω με κορίτσια
Μα σε βλέπω κάθε μέρα
Σπάνια σε βλέπω με κορίτσια
Μα δεν είσαι ποτέ μόνοςΑγόρια είναι πάντα γύρω σου
Είναι ωραία, ωστόσο πρέπει να ξέρεις
Οι φήμες εξαπλώνονται ταχύτατα
Και μόλις βγουν στη φόρα, είναι το τέλος
Οι γυναίκες δεν είναι ξεχασμένες
Κάποια τραγούδια επίσης αναφέρονταν και στην αγάπη μεταξύ γυναικών. Το τραγούδι «Ana», που βγήκε το 1984 από το Σλοβενικό συγκρότημα Videosex, αναφέρει τους κοινωνικούς περιορισμούς και νομικές διατάξεις, που κάποτε καταδίκαζαν τις ομοφυλοφιλικές σχέσεις στη Γιουγκοσλαβία, νομοθεσία που σταδιακά καταργήθηκε από τη δεκαετία του '70 και μετά:
Ana, ti dobro znaš
To što mi radiš je zabranjeno kod nas
Ti dobro znaš
To što mi radiš je zabranjeno za nasPrvi put, ženska toaleta
Stvarno nisam to htjela
Kamena je tajna dobila slobodu
Άνα, ξέρεις πολύ καλά πως
Αυτό που μου κάνεις απαγορεύεται εδώ
Ξέρεις πολύ καλά πως
Αυτό που μου κάνεις απαγορεύεται για μαςΤην πρώτη φορά, στις γυναικείες τουαλέτες
Δεν ήθελα πραγματικά
Αυτό το μυστικό λαξευμένο από πέτρα να απελευθερωθεί
Ακόμη ένα τραγούδι για την λεσβιακή αγάπη, που κυκλοφόρησε το 1983, είναι το «Moja prijateljica» («Η φίλη μου») από το κροατικό συγκρότημα Xenia:
Ona je tako lijepa, moja prijateljica…
Ja sam tako ponosna, ona je tako lijepa…Muškarci bi da je diraju
Muškarci bi da je skrivaju od mene, od mene
Muškarci bi da sa njom sanjaju
Muškarci bi da sa njom spavaju, bez mene, bez mene
Είναι τόσο όμορφη, φίλε μου…
Είμαι τόσο περήφανη, είναι τόσο όμορφη…Οι άνδρες θα ήθελαν να την αγγίξουν
Οι άνδρες θα ήθελαν να την κρύψουν από μένα, από μένα
Οι άνδρες θα ήθελαν να ονειρευτούν μαζί της
Οι άνδρες θα ήθελαν να κοιμηθούν μαζί της, χωρίς εμένα, χωρίς εμένα
Το εκκρεμές ταλαντεύεται
Παρά τα progressive συγκροτήματα στη Γιουγκοσλαβία της δεκαετίας του '80, που τραγουδούσαν τραγούδια για τον ομοφυλοφιλικό έρωτα, η νέα δεκαετία είδε ένα είδος αντιστροφής. Καθώς η Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας διαλύθηκε, οι μουσικές βιομηχανίες των προσφάτως ανεξαρτητοποιημένων πρώην Γιουγκοσλαβικών χωρών γύρισαν σε turbo-folk και άλλα είδη εμπορικής παραγωγής, που ήταν συμβατά με τον αναδυόμενο εθνικισμό και λαϊκισμό, προάγωντας κοινωνικό συντηρητισμό κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90.
Τα τραγούδια της περιόδου εκείνης προωθούσαν συχνά την ομοφοβία κάτω από το πρόσχημα του χιούμορ. Το ρεφραίν της τοπικής επιτυχίας του 1994 «Mala, mala» («Μικρό, μικρό») από το σέρβικο συγκρότημα Familija, συμπεριλαμβάνει τον στίχο «Μικρή ομάδα πούστηδων μας ενοχλούσε καιρό πολύ».
Το τραγούδι «Pedro» του 1994 από τους Risto Bombata i Kučeška Tenija, ένα συγκρότημα της Βόρειας Μακεδονίας, χλεύαζε τους ομοφυλόφιλους με στίχους, που άγγιζαν τα όρια της χυδαιότητας, μαζί με ένα μουσικό βίντεο με έναν απο τους πιο δημοφιλείς κωμικούς της εποχής. Το Ισπανικό όνομα του τίτλου του τραγουδιού παραπέμπει στον υποτιμητικό όρο «faggot» – «peder» (πούστης) – με το ρεφραίν να καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο Pedro πρέπει να «φύγει μακριά μας».
Διάφορες πηγές στο διαδίκτυο έχουν έκτοτε εκφράσει την άποψη πως πολλά άλλα πασίγνωστα τραγούδια από τη Γιουγκοσλαβία είχαν θεματολογία ΛΟΑΤΚΙ+ κάνοντας λίστες τραγουδιών βάσει συμπερασμάτων, ατομικών αντιλήψεων και ερμηνειών. Πολλά από εκείνα περιλαμβάνουν τραγούδια για φίλους του ίδιου φύλου, που δεν αναφέρονται ρητά στην σεξουαλικότητα και δεν έχουν το πλεονέκτημα να αποκαλυφθεί περί τίνος πρόκειται πραγματικά από τους δημιουργούς τους, όπως έκανε ο Sejo Sexon.
