Γυναικεία κοινότητα εργαζομένων υγείας κατά τη διάρκεια εκπαιδευτικών συνεδριών στην Ντανκπέν, στην περιφέρεια Καρά του βόρειου Τόγκο. Φωτογραφία: Émile Bobozi. Χρήση με άδεια.

Από την Emile Bobozig

Στις υπαίθριες κοινότητες του Τόγκο, οι γυναίκες αναλαμβάνουν τις περισσότερες οικογενειακές υποχρεώσεις. Ωστόσο, παραμένουν αφοσιωμένες στην ανάπτυξη των κοινοτήτων τους παρά τις κοινωνικοπολιτισμικές πιέσεις.

Αρκετές υπαίθριες περιοχές στην περιφέρεια Καρά του βόρειου Τόγκο διαθέτουν ανεπαρκή υποδομή επηρεάζοντας τις κοινότητες στην Μπασάρ και τους λαούς Καμπιέ, Λαμπά και Κόνκομπα. Οι δρόμοι είναι συχνά αδιάβατοι και τα υδάτινα κανάλια εμποδίζουν την πρόσβαση στα νοσοκομεία προκαλώντας σημαντικές αντιξοότητες σε ό,τι αφορά την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Οι κοινοτικές εργαζόμενες στον τομέα της υγείας απαιτείται να συνδυάζουν τις επαγγελματικές και οικογενειακές τους υποχρεώσεις, ώστε να προσφέρουν την απαραίτητη φροντίδα για τις κοινότητές τους.

Στο Τόγκο, ο γυναικείος πληθυσμός υπολογίζεται μεγαλύτερος από 51,3%, σε γενικό πληθυσμό που ξεπερνά τα εννέα εκατομμύρια. Ο δείκτης αναλφαβητισμού τείνει προς το 33% για τους άνδρες και είναι σχεδόν διπλάσιος για τις γυναίκες.

Καθαρά γυναικείες προκλήσεις στις αγροτικές κοινότητες

Στον παραδοσιακό τογκολέζικο πολιτισμό, τα έμφυλα στερεότυπα είναι ακόμη διαδεδομένα εμποδίζοντας συχνά τις γυναίκες να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους και να λαμβάνουν ανεξάρτητες αποφάσεις.

Η γεωργία αποτελεί το πρωταρχικό είδος βιομηχανίας στις αγροτικές περιοχές. Απασχολεί το 80% του γυναικείου εργαζόμενου πληθυσμού στη γεωργία επιβίωσης βοηθώντας τες να παρέχουν τα προς το ζην για τις οικογένειές τους και να ικανοποιούν τις καθημερινές τους ανάγκες. Ωστόσο, μόνο το 15% κατέχει τίτλους ιδιοκτησίας γης. Αυτή η περιορισμένη πρόσβαση στην ιδιοκτησία γης και τα αγροτικά δάνεια τις καθιστά εξαρτώμενες από τους άνδρες για πόρους και λήψη αποφάσεων. Αρκετές γυναίκες συχνά βιώνουν διακρίσεις και οικονομική βία, η οποία, σύμφωνα με δημογραφική μελέτη, πολλές φορές συνοδεύεται και από σωματική βία. Αναφορές υποδεικνύουν ότι ως και 32% των Τογκολέζων γυναικών έχουν υπάρξει θύματα σωματικής ή σεξουαλικής κακοποίησης από την ηλικία των 15 ετών.

Για τις γυναίκες που εργάζονται σε φάρμες ή σε υπαίθριες περιοχές, η κακομεταχείριση μπορεί να λάβει διάφορες μορφές. Για παράδειγμα, όταν μένουν χήρες, οι γυναίκες μερικές φορές βλέπουν τους κουνιάδους τους να αρπάζουν τις σοδειές τους αφήνοντάς τες άπορες. Άλλες καταπιάνονται σε βαριά εργασία όπως το χειροποίητο ξεφλούδισμα και το κουβάλημα νερού αμισθί. Σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ για τις γυναίκες, το 42% των αγροτισσών καταγγέλλουν κακοποίηση σε απομονωμένα αγροκτήματα. Ακόμη, αντιμετωπίζουν σεξουαλικό εκβιασμό στην πρόσβασή τους σε λιπάσματα και επιδόματα.

Εικόνα με γυναίκες που παρακολουθούν σεμινάριο για την ευαισθητοποίηση στην έμφυλη βία στο Μπασάρ. Φωτογραφία: Émile Bobozi, χρήση με άδεια.

Άνδρες ενοχλημένοι από την επιτυχία των συζύγων τους

Μητέρα τριών παιδιών, η Sarakawahalou Awilia είναι μια εργαζόμενη στην κοινοτική υγεία, εκπρόσωπος στο καντόνι Μάνγκα της νομαρχίας Μπασάρ στην Καρά, 490 χιλιόμετρα βόρεια από το Λόμε, πρωτεύουσα του Τόγκο. Είναι άμεσα υπεύθυνη για το κοινοτικό προσωπικό στον τομέα της υγείας στο καντόνι της καλύπτοντας περισσότερα από 450 νοικοκυριά στα πέντε χωριά υπό τη φροντίδα της. Η εργασία της αποτελεί ένδειξη του επαγγελματισμού της: δεν έχουν καταγραφεί θάνατοι παιδιών κάτω των πέντε ετών ούτε γέννες στο σπίτι.

Από το 2018, έχει αγωνιστεί για να βελτιώσει την πρόσβαση στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη στη κοινότητά της. Παρόλ’ αυτά, πίσω από την επαγγελματική της επιτυχία κρύβεται μια προσωπική αλήθεια γεμάτη προκλήσεις. Αντιμετωπίζει ενδοοικογενειακή πίεση από τον σύζυγό της, ο οποίος αποζητά πλήρη έλεγχο του μισθού της και την απειλεί με οικιακή κακοποίηση.

Η Sarakawahalou είναι μία από τις 195 γυναίκες που εργάζονται ως κοινοτικοί επαγγελματίες υγείας με την ΜΚΟ Integrate Health. Περίπου το 35% αυτών των γυναικών έχουν ήδη αντιμετωπίσει έμφυλη βία. Παντρεμένη από το 2010, οι συνθήκες για την Sarakawahalou επιδεινώθηκαν, όταν ο μισθός της ως Κοινοτική Εργαζόμενη Υγείας προκάλεσε ένταση στη σχέση με τον σύντροφό της. Ο ίδιος απαιτεί ένα ουσιαστικό μερίδιο από το εισόδημά της και, αν αυτή αρνηθεί, ο σύζυγος καταφεύγει σε βία.

Παρά την παρέμβαση της ΜΚΟ της και των τοπικών Αρχών, η Sarawahalou υπέκυψε στις απαιτήσεις του συντρόφου της για να διατηρηθεί η τάξη. Ανακαλεί τα λεγόμενα του συντρόφου της:

Tu vas quitter ma maison si tu ne me donnes pas 25.000 FCFA (44 dollars américains) ce mois, d’ailleurs c'est grâce à moi que tu as été recrutée, si je ne t’avais pas épousée tu n’aurais pas ce travail.

Αν δε μου δώσεις 25.000 κεντροαφρικανικά φράγκα (περίπου 44 δολάρια) αυτό τον μήνα, έξω από το σπίτι μου. Άλλωστε, χάρις σε εμένα απέκτησες αυτή τη δουλειά. Αν δε σε είχα παντρευτεί, δε θα την έπαιρνες.

Σε απάντηση στις απειλές του συντρόφου της, είπε:

C’est dans mon salaire que je fais la cuisine et prends soins des enfants. Combien de fois as tu dépensé pour les soins de santé des enfants? Moi je pense qu’on doit s’entendre au lieu de me menacer.

Το μαγείρεμα και η φροντίδα των παιδιών προέρχονται από τον μισθό μου. Πόσα έχεις ξοδέψει για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των παιδιών; Αντί να με απειλείς, θεωρώ ότι χρειάζεται να καταλάβουμε ο ένας τον άλλο.

Σήμερα, η Sarakawahalou ζει ακόμη με τον σύντροφό της χάρις τη στήριξη που δέχθηκε για την επίλυση αυτού του προβλήματος. Ελπίζει ότι πρόσθετες ενέργειες ευαισθητοποίησης θα συνδράμουν στο να αναγνωρίσει ο σύντροφός της την αξία της δουλειάς της.

Τι λέει ο νόμος για την προστασία των γυναικών στο Τόγκο;

Το Τόγκο έχει υιοθετήσει αρκετούς νόμους για να προστατέψει τα δικαιώματα των γυναικών και να πολεμήσει τις προκαταλήψεις και την έμφυλη βία. Όσο αφορά τα συζυγικά δικαιώματα των γυναικών, το άρθρο 391 του Κώδικα Προσώπων και Οικογένειας ορίζει:

Les femmes ont les mêmes droits que les hommes en matière de mariage, de divorce, de succession et de gestion des biens familiaux.

Οι γυναίκες έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους άνδρες στον γάμο, στο διαζύγιο, στην κληρονομιά και στη διαχείριση της οικογενειακής ιδιοκτησίας.

Τα άρθρα 232 με 237 του Νέου Ποινικού Κώδικα ,που εφαρμόστηκε τον Νοέμβριο του 2015, αποσκοπούν στο να προστατέψουν τις γυναίκες από τη φυσική, ηθική και οικονομική παρενόχληση. Εστιάζοντας στις ποινές που επιβάλλονται για ιδιαιτέρως σοβαρές πράξεις, όπως βία κατά εγκύων γυναικών ή ταπεινωτική μεταχείριση, αυτές πρέπει να αποτελούν αποτρεπτικό παράγοντα για τους δράστες αυτής της βίας. Το άρθρο 234 ορίζει:   

Toute personne coupable des violences physiques ou psychologiques sur une femme enceinte est punie d'une peine de cinq (05) à dix (10) ans de réclusion criminelle et d'une amende de 500.000 FCFA (885 dollars américains) à 2.000.000 FCFA (3538 dollars américains) ou de l'une de ces deux peines.
La peine est de cinq (05) à dix (10) ans de réclusion criminelle si ces violences ont entraîné la mort de la victime.

Όποιο άτομο έχει κατηγορηθεί για σωματική ή ψυχολογική κακοποίηση κατά εγκύου γυναίκας θα καταδικάζεται σε πέντε έως δέκα χρόνια φυλάκισης και θα χρεώνεται 500.000 (885 δολάρια) έως 2.000.000 κεντροαφρικανικά φράγκα (3.538 δολάρια) ή μια από αυτές τις δύο ποινές. Η ποινή είναι πέντε έως δέκα χρόνια φυλάκιση, αν η βία επιφέρει θάνατο του θύματος.

Ομοίως, ο Εργατικός Κώδικας ενισχύει τη προστασία της γυναικείας απασχόλησης, ειδικά κατά την εγκυμοσύνη και την άδεια μητρότητας.  Το άρθρο 148 προβλέπει:

Une femme enceinte peut quitter son travail sans préavis ni indemnité de rupture. Elle a droit à un congé de maternité de 14 semaines, dont 6 semaines après l'accouchement, prolongeable en cas de complications ou de grossesse multiple.

Μία έγκυος μπορεί να πάρει άδεια εργασίας χωρίς προηγούμενη ειδοποίηση ή ποινή. Δικαιούται 14 εβδομάδες μητρικής άδειας, συμπεριλαμβανομένων έξι εβδομάδων μετά τη γέννα, με την πιθανότητα να την παρατείνει σε περίπτωση δυσκολιών και πολλαπλών τοκετών.

Το άρθρο 158 προσθέτει:

“les périodes de repos des femmes en couche, prévues à l’article 148 du présent code, ni dans la limite de six (06) mois, les absences pour maladie dûment constatée par un médecin agréé”

Οι υπόλοιπες περίοδοι, που προβλέπονται για τις εγκύους στο άρθρο 148 αυτού του Κώδικα, και οι απουσίες λόγω ασθενειών με ιατρική γνωμάτευση εγκεκριμένων ιατρών δεν πρέπει να αφαιρούνται από τη διάρκεια της κανονικής άδειας.

Πέρα από αυτούς τους νόμους που προστατεύουν τις Τογκολέζες, οι οργανισμοί για τα δικαιώματα των γυναικών έχουν αγωνιστεί για ενισχυμένη προστασία στη πράξη.

Η οργάνωση “Γυναίκες στο Δίκαιο και την Ανάπτυξη στην Αφρική – Τόγκο (WILDAF-Togo) είναι ο εκπρόσωπος των δικαιωμάτων των γυναικών, συντονίζει κέντρα παροχής βοήθειας και ευαισθητοποιεί για τα αναπαραγωγικά δικαιώματα στις υπαίθριες περιοχές. Ο Σύνδεσμος Τογκολέζων Γυναικών για τα Ηνωμένα Έθνη (AFTNU) βοηθά τις γυναίκες της περιοχής Καρά να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητες με το να τους παρέχουν άτοκα μικροδάνεια και εκπαίδευση στη πολιτική ηγεσία. Χάρη στην πρωτοβουλία “Zéro mariage d’enfants” (Κατά των Παιδικών Γάμων), 200 ευάλωτα κορίτσια μπόρεσαν να παρακολουθήσουν σχολικά μαθήματα και 87 παιδικοί γάμοι έχουν  ακυρωθεί.

Ωστόσο, η εφαρμογή των νόμων, που στοχεύουν στη προστασία των γυναικών, παραμένει μία σημαντική πρόκληση. Αρκετές γυναίκες δεν είναι ενημερωμένες για τα δικαιώματά τους και στερούνται πρόσβασης στις απαραίτητες υποστηρικτικές δομές. Πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης και εκπαίδευσης είναι καίριες για την διασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής αυτών των νόμων, ώστε να επωφεληθούν οι γυναίκες.