Στις 23 Ιουνίου, το Δικαστήριο Βαρέων Εγκλημάτων του Μπακού καταδίκασε σε 15 χρόνια φυλάκιση τον Bahruz Samadov, ειρηνικό αντιφρονούντα, η περίπτωση του οποίου καταδεικνύει τη στάση του καθεστώτος απέναντι στην αντιπολίτευση. O Samadov συνελήφθη στις 21 Αυγούστου 2024. Δύο ημέρες αργότερα, κατηγορούμενος για συνωμοσία κατά του κράτους μέσω επικοινωνίας με Αρμένιους υπηκόους στο WhatsApp, τέθηκε υπό τετράμηνη προφυλάκιση, με την υπόθεση να εμπίπτει στο αδίκημα της προδοσίας. Από την ημέρα της σύλληψής του, ο ακαδημαϊκός χαρακτήρισε τις κατηγορίες «ψευδείς», λέγοντας ότι συνδέονται άμεσα με την ειρηνική ακτιβιστική του δράση και την κριτική που ασκεί στην κυβέρνηση, τόσο κατά τον Δεύτερο Πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ όσο και μετά από αυτόν.

Τα τελευταία χρόνια, ο Samadov – ο οποίος εκπονούσε το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Τσεχία – έγραψε επίσης μια σειρά άρθρων γνώμης για το Αζερμπαϊτζάν, σε διάφορα διεθνή και τοπικά ΜΜΕ. Προ της σύλληψής του, είχε στοχοποιηθεί λόγω των ανοιχτών εκκλήσεών του για ειρήνη.

Στις 30 Ιουνίου, το Abzas Media – ένα ανεξάρτητο μέσο ερευνητικής δημοσιογραφίας, η ομάδα του οποίου στο Μπακού καταδικάστηκε στις 20 Ιουνίου σε πολυετή φυλάκιση, δημοσίευσε συνέντευξη με τον Samadov. Η συνεντεύκτριά του, Ulviyya Ali, συγκαταλέγεται ανάμεσα σε δημοσιογράφους, που έχουν συλληφθεί στο Αζερμπαϊτζάν και που αναμένουν προφυλακισμένοι/ες εν αναμονή δίκης με κατασκευασμένες κατηγορίες.

Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Μονάδα Ιατρικής Φροντίδας του Κέντρου Προδικαστικής Κράτησης του Μπακού, ο Samadov μίλησε χωρίς υπεκφυγές για τα βιώματα και την ψυχική του κατάσταση ακολούθως της ανακοίνωσης της ποινής του, επιβεβαιώνοντας ότι αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει. «Θεώρησα ότι, με τον θάνατό μου, θα έστελνα ένα μήνυμα στο κράτος για την κατάσταση της χώρας», είπε στην Ali, προσθέτοντας πως «δεν θα ξεχάσει ποτέ το τραύμα» – το πώς τον αντιμετώπισαν «σαν τρομοκράτη» και τον φίμωσαν για την «ειρηνική του στάση».

Λίγο μετά τη σύλληψη του Samadov, αρκετά φιλικά του πρόσωπα κλήθηκαν για να καταθέσουν ως μάρτυρες. Ο Samad Shikhi, νεαρός συγγραφέας, ετοιμαζόταν να επιβιβαστεί σε πτήση, όταν δύο άνδρες τον προσέγγισαν, λέγοντάς του ότι προέκυψε πρόβλημα με τη βαλίτσα του στον έλεγχο. «Αντιλήφθηκα εκείνη τη στιγμή τι ακριβώς συνέβαινε», είπε πρόσφατα ο Shikhi σε συνέντευξή του στη Global Voices.

Ο Shikhi ανακρίθηκε υπό πίεση και σε σκληρές συνθήκες, αλλά αφέθηκε τελικά ελεύθερος. Ωστόσο, του επιβλήθηκε απαγόρευση εξόδου από τη χώρα, ενώ τον υποχρέωσαν σε αποσιώπηση και σε καθολικό περιορισμό αναρτήσεων στους λογαριασμούς του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πριν από περίπου έναν μήνα, έπειτα από εννέα μήνες συνεχούς αγωνίας για την ασφάλειά του, ο Shikhi κατάφερε να φύγει από το Αζερμπαϊτζάν. Το τραύμα, όμως, παραμένει έντονο: «Δεν έχω καταφέρει να γράψω ούτε μία λέξη», είπε στη Global Voices. «Προς το παρόν, επικεντρώνομαι στο να ξεκουραστώ και, αργότερα, θα αρχίσω να σκέφτομαι τα επόμενα βήματά μου.»

Η Global Voices μίλησε επίσης με τον Cavid Agha, ανεξάρτητο ερευνητή από το Αζερμπαϊτζάν, ο οποίος ταξίδευε προς τη Λιθουανία για να συνεχίσει τις σπουδές του, όταν τον σταμάτησαν οι Αρχές στο αεροδρόμιο στο πλαίσιο της έρευνας για τις κατηγορίες κατά του Samadov. «Με ανέκριναν και ένα από τα πράγματα που μου είπαν ήταν: “Βρίσκεσαι εδώ, γιατί ανήκεις στον στενό κύκλο του Bahruz”. Έμεινα άφωνος, καθώς ο Bahruz δεν διέθετε τον αριθμό του κινητού μου. Κατάλαβα, όμως, αμέσως τι συνέβαινε: ήξερα ότι το κινητό του ήταν πιθανώς υπό παρακολούθηση ακόμη και πριν από τη σύλληψή του. Ανέφεραν πως βρήκαν μια φωτογραφία μας στη συσκευή του. Δεν την είχα δει, αλλά ήξερα επακριβώς σε ποια αναφέρονταν — είχε ληφθεί κατά τη σύντομη επανασύνδεσή μας», περιέγραψε ο Agha.

Όπως συνέβη και με τον Shikhi, ο Agha ανακρίθηκε από την Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας. Στη δική του περίπτωση, όμως, οι ανακριτές δεν προχώρησαν σε κακομεταχείριση. Περιγράφοντας τη διαδικασία ως ένα «ψυχολογικό σκακιστικό παιχνίδι», ο Agha παρέμεινε ψύχραιμος καθ’ όλη της διάρκεια της 12ωρης εξέτασης: «Συνήθως, οι άνθρωποι αρχίζουν να τρέμουν από τον φόβο όταν κάθονται απέναντί μου, αλλά εσύ είσαι πολύ ήρεμος» – στο οποίο απάντησε: «Δεν υπάρχει λόγος να φοβηθώ». Όπως και στην περίπτωση του Shikhi, ο Agha τέθηκε υπό απαγόρευση εξόδου η οποία αργότερα άρθηκε, επιτρέποντάς του να φύγει, αλλά αναγκαζόμενος να αναβάλλει τα ακαδημαϊκά του σχέδια.

Σχολιάζοντας το ευρύτερο πλαίσιο, ο Agha τόνισε ότι η μεταπολεμική περίοδος στο Αζερμπαϊτζάν οδήγησε σε επιδείνωση του κλίματος δυσπιστίας αντί μιας εθνικής ανανέωσης. Παρά την καθεστωτική ρητορική για αποκατεστημένη εθνική υπερηφάνεια μετά τη νίκη της χώρας, οι εσωτερικές μεταρρυθμίσεις αποδείχθηκαν κενές περιεχομένου. Περιοριστικές νομικές τροπολογίες – όπως οι νέοι νόμοι για τα ΜΜΕ και τα πολιτικά κόμματα ή η καταστολή διαδηλώσεων βετεράνων πολέμου – έφεραν στο φως τη βαθιά κοινωνική κόπωση και την απογοήτευση από την πατριωτική αφήγηση του κράτους.

Η ιδέα της ενότητας που πολλοί υποστηρικτές του πολέμου οραματίζονταν μετά τη νίκη της χώρας δεν εκπληρώθηκε. Αντιθέτως, το καθεστώς πρόεβη σε περαιτέρω παρακολούθηση και καταστολή. Ο Agha ανέδειξε ομοιότητες μεταξύ της μεταπολεμικής πορείας και άλλων περιπτώσεων ιστορικά, όπου συχνά η νίκη δεν οδηγούσε σε ειρήνη, αλλά σε βαθύτερο αυταρχισμό. Δεκάδες ακτιβιστές bloggers που ζουν στο εξωτερικό, για παράδειγμα, έχουν βρεθεί στο στόχαστρο ποινικών διώξεων. Σύμφωνα με τον Agha, το γεγονός αυτό μαρτυρά την εντεινόμενη καχυποψία της κυβέρνησης απέναντι στις φωνές της αντιπολίτευσης στην εξορία.

Η καταδίκη του Samadov σε 15 έτη φυλάκισης δεν αποτελεί, επομένως, μεμονωμένη περίπτωση, αλλά εκφράζει την ολοένα και αυξανόμενη ευαλωτότητα της κυβέρνησης στην αντιγνωμία — όπως φαίνεται από την υπεργενικευμένη ερμηνεία της «προδοσίας», την επέμβαση στις ιδιωτικές μορφές επικοινωνίας, την επιβολή των απαγορεύσεων εξόδου από τη χώρα, καθώς και τις διώξεις με διακρατική εμβέλεια.

Καθώς το Αζερμπαϊτζάν διαμορφώνει τη μεταπολεμική του ταυτότητα, η τύχη νέων στοχαστών όπως ο Samadov υποδηλώνει ότι η νίκη στο πεδίο της μάχης δεν μετουσιώθηκε σε δημοκρατική αυτοπεποίθηση, αλλά αντίθετα, σε αυξανόμενη καταστολή. Ακαδημαϊκοί, συγγραφείς και ερευνητές, εντός και εκτός της χώρας, αντιλαμβάνονται πως οι διώξεις δεν αποσκοπούν απλώς σε παραδειγματικές τιμωρίες, αλλά στην εξάλειψη κάθε εναλλακτικής αφήγησης για το μέλλον.