«Ingat», ανθολογία των οικιακών βοηθών του Χονγκ Κονγκ. Φωτογραφία: Kyle Lam/HKFP. Χρήση με άδεια.

Το παρόν άρθρο γράφτηκε από τη  Hillary Leung και δημοσιεύτηκε αρχικά στο  Hong Kong Free Press (HKFP) στις 9 Μαρτίου 2024. Ακολουθεί η επεξεργασμένη έκδοση στο πλαίσιο συμφωνίας συνεργασίας περιεχομένου με το HKFP.

Η Maria Editha Garma-Respicio θυμάται με στοργή την εφηβεία που πέρασε γράφοντας για την εφημερίδα του σχολείου, διαβάζοντας στη βιβλιοθήκη και συνθέτοντας ερωτικά ποιήματα. Μεγαλωμένη στο Τουγκουεγκαράο, μια πόλη βόρεια των Φιλιππινών, όταν όλα γύρω της φαίνονταν να καταρρέουν, έβρισκε παρηγοριά στη γραφή.

«Έγραφα για πάρα πολλά πράγματα», διηγείται η Respicio, όπως ζητούσε να την αποκαλούν. «Μιλούσα για τα συναισθήματά μου, για τον έρωτα, για όλα».

Η γραφή, ύστερα από δεκαετίες, παραμένει ακόμα βασικός πυλώνας στη ζωή της Respicio. Σήμερα, στα 45 της χρόνια, εργάζεται ως οικιακή βοηθός στο Χόνγκ Κονγκ  και γράφει ποιήματα για τη ζωή της ως μετανάστρια, για τα δύο παιδιά της στην πατρίδα της και για ό,τι την εμπνέει εκείνη τη στιγμή.

«Το να γράφεις, για μένα, είναι μια μορφή θεραπείας», εκμυστηρεύεται στο HKFP. «Με θεραπεύει».

Τα ποιήματα της Respicio έχουν δημοσιευτεί σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά. Πιο πρόσφατα δύο από τα ποιήματά της συμπεριλήφθηκαν στο «Ingat», μια νέα ανθολογία από ποήματα, φωτογραφίες και σχέδια εργαζόμενων μεταναστριών της πόλης.

Το «Ingat» («Φρόντισε τον εαυτό σου» στη γλώσσα ταγκάλογκ) είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας μεταξύ των Μεταναστριών Συγγραφέων του Χονγκ Κονγκ, της μη κερδοσκοπικής φωτογραφικής ένωσης Lensational και του ανεξάρτητου εκδοτικού οίκου Small Tune Press. Συγκεντρώνει τις μαρτυρίες δεκάδων οικιακών βοηθών για ιστορίες οικογένειας, δυσκολιών, αγάπης και θυσίας.

‘Ολα τα έργα του βιβλίου υποστηρίζονται από κινεζική μετάφραση καθιστώντας τα πιο προσιτά στους ντόπιους αναγνώστες. Το εξώφυλλο της ανθολογίας είναι ένας φόρος τιμής για τους balikbayan, δηλαδή τα μεγάλα χάρτινα κουτιά γεμάτα με τρόφιμα, ρούχα και άλλα αγαθά, που στέλνουν οι οικιακές βοηθοί στις οικογένειές τους, που έχουν μείνει στην πατρίδα.

Οι 340.000 οικιακές βοηθοί της πόλης, με καταγωγή κυρίως από της Φιλιππίνες και την Ινδονησία, αποτελούν τη ραχοκοκαλιά πολλών οικογενειών του Χονγκ Κονγκ. Οι έρευνες έχουν δείξει ότι οι οικιακές βοηθοί συμβάλλουν σημαντικά στην οικονομία της πόλης ελαφρύνοντας τους γονείς από τη φροντίδα των παιδιών και άλλων υποχρεώσεων και επιτρέποντάς τους να εισέλθουν στην αγορά εργασίας.

Όπως μαρτυρούν οι περιπτώσεις των οικιακών βοηθών, που τους αρνούνται ρεπό, φαγητό και μισθό, η εκστρατεία για τα δικαιώματα των εργαζόμενων μεταναστριών βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και αρκετό καιρό.

Για την ανθολογία, η Respicio έχει συνθέσει δύο ποιήματα: το «Diaspora Spirit» και το «Adios». Στο πρώτο αποτίει φόρο τιμής στους εργαζόμενους μετανάστες, ενώ στο δεύτερο περιγράφει έναν οδυνηρό αποχαιρετισμό στην οικογένειά της στις Φιλιππίνες:

Goodbye’s a torture, my tears shedding / I’ll no longer witness my baby’s milestone / Others children I will be caring / Making me numb like an ice stone

Βασανιστήριο ο αποχαιρετισμός, τρέχουν τα δάκρυά μου / Δε θα βιώνω πια τις σημαντικές στιγμές του μωρού μου / Άλλων μωρά θα φροντίζω / Με μουδιάζει σαν πέτρα από πάγο

Η Christine Vicera, μια από τις υπέυθυνες του εγχειρήματος και συνιδρύτρια του be/longing, μιας πρωτοβουλίας υποστήριξης των εθνικών μειονοτήτων, δήλωσε ότι ο τόμος έχει ως στόχο να δώσει χώρο σε έργα «συχνά ξεχασμένα ή όχι πολύ ορατά» στη δημιουργική σκηνή του Χονγκ Κονγκ.

Γεννημένη στις Φιλιππίνες, αλλά έχοντας μετακομίσει στην πόλη σε πολύ μικρή ηλικία, η Vicera, συν-συντάκτρια στην ανθολογία, ευχόταν πάντα για μια ποικιλομορφία στη λογοτεχνική σκηνή:

Growing up, I’ve always wanted to see works by people in our communities on bookshelves. People from Hong Kong, people who are Filipino and of course, people who are migrant domestic workers.

Μεγάλωσα με την επιθυμία να δω έργα εκπροσώπων της κοινότητάς μας στα ράφια των βιβλιοπωλείων. Κάτοικων του Χονγκ Κονγκ, Φιλιππινέζων και, φυσικά, μεταναστριών οικιακών βοηθών.

«Μια ιστορία με μεγάλο αντίκτυπο»

Η οργάνωση Μετανάστριες Συγγραφείς του Χονγκ Κονγκ, που ιδρύθηκε το 2021, φέρνει σε επαφή οικιακές βοηθούς με κοινό πάθος για τη συγγραφή. Ο όμιλος συνεργάζεται με τα Πανεπιστήμια για να οργανώνει εργαστήρια συγγραφής, εκθέσεις ποιημάτων και καλλιτεχνικών γεγονότων κάθε Κυριακή, μοναδική ελεύθερη μέρα για το μεγαλύτερο μέρος των εργαζομένων.

Η Maria Nemy Lou Rocio έχει συνιδρύσει τον όμιλο εμπνευσμένη από τον αντίστοιχο της Σιγκαπούρης. Διαπιστώνοντας την απουσία μιας τέτοιας κοινότητας εδώ, η 42χρονη αποφάσισε να δημιουργήσει έναν ασφαλή και χωρίς αποκλεισμούς χώρο για τις οικιακές βοηθούς του Χονγκ Κονγκ, ώστε να μοιράζονται τις συνθέσεις τους και να τελειοποιούν την τέχνη τους. Η Rocio, μετανάστρια εργάτρια στο Χονγκ Κονγκ εδώ και έξι χρόνια, ανέφερε στο HKFP:

Migrant workers are very talented. Every poem they write is a very powerful story.

Οι εργαζόμενες μετανάστριες έχουν μεγάλο ταλέντο. Κάθε ποιήμα που γράφουν είναι μια ιστορία με μεγάλο αντίκτυπο.

Λίγο μετά την ίδρυση των Μεταναστριών Συγγραφέων του Χονγκ Κονγκ, η Rocio εξέφρασε στη Vicera την επιθυμία της παραγωγής της ανθολογίας για να παρακινήσει τις εργαζόμενες μετάναστριες στη συγγραφή. Σύντομα η ιδέα επεκτάθηκε για να αναδείξει όχι μόνο λογοτεχνικά έργα, αλλά και φωτογραφίες, έργα τέχνης και άλλες μορφές έκφρασης.

Η συνεισφορά της Kristine Andaya Ventura στο «Ingat» είναι ένα σχέδιο, που απεικονίζει ένα ζευγάρι σε μια βάρκα κωπηλασίας υπό το φως της πανσελήνου. Η 36χρονη Φιλιππινέζα εργάζεται στο εξωτερικό ως οικιακή βοηθός από όταν ήταν 19 ετών, πρώτα στο Λίβανο και μετά στη Σαουδική Αραβία, στο Ντουμπάι και στη Μαλαισία. Ήρθε στο Χονγκ Κονγκ στα τέλη του 2022:

[My sketch] is about two hearts saying goodbye. No matter how happy they are today, tomorrow they need to say goodbye to separate, to have a good future.

[Το σχέδιο μου] απεικονίζει δυο καρδιές που αποχωρίζονται. Δεν έχει σημασία πόσο ευτυχισμένοι είναι σήμερα, αύριο θα πρέπει να αποχαιρετήσουν ο ένας τον άλλον για να έχουν ένα καλό μέλλον.

Η Ventura είναι τόσο συγγραφέας όσο και καλλιτέχνις, έχοντας συγγράψει δεκάδες ποιήματα όλα αυτά τα χρόνια. Το 2021 δημοσίευσε μια συλλογή ποιημάτων με τίτλο «She is a Lioness», στο οποίο αφηγείται τις αντιξοότητες ενός αποτυχημένου γάμου, τη μάχη κατά της κατάθλιψης και τη ζωή ως οικιακή βοηθός σε μια ξένη χώρα.

Κύρια πηγή έμπνευσης για τη συγγραφή είναι οι δύο γιοι της, ηλικίας 8 και 17 ετών:

I want to dedicate [my poems] to them [to show] how I love them and miss them,” Ventura said. “When I miss them, I will express that I need to work outside the country for them… to give them financial support… Writing also helps me ease the pain.

Θέλω να αφιερώσω [τα ποιήματα μου] σε εκείνους [για να δείξω] πόσο τους αγαπώ και μου λείπουν. Όταν μου λείπουν, επαναλαμβάνω στον εαυτό μου ότι χρειάζεται να δουλεύω στο εξωτερικό για εκείνους… για να τους παρέχω οικονομική υποστήριξη… Το να γράφω με βοηθάει επίσης να απαλύνω τον πόνο.

Ένα ποιήμα που αφιέρωσε η Kristine Andaya Ventura στην κόρη της με τίτλο «Please Let Me». Φωτογραφία: Kyle Lam/HKFP. Χρήση με άδεια.

Εκτός από τα ποιήματα, το «Ingat» παρουσιάζει επίσης περίπου δεκάδες φωτογραφίες, που τραβήχτηκαν από μέλη του Lensational, ενός μη κερδοσκοπικού συλλόγου που στηρίζει τις οικιακές βοηθούς, που ενδιαφέρονται για τη φωτογραφία.

Η Felicia Xu, μια εθελόντρια του Lensational που επέβλεψε τις προτεινόμενες φωτογραφίες, υπογράμμισε πόσο ισχυρό είναι το εργαλείο της φωτογραφίας για τις εργαζόμενες μετανάστριες, καθώς ξεπερνά τα γλωσσικά εμπόδια.

Η Xu διηγείται ότι, χρόνια πριν, διοργάνωσε στο Lensational μια εκδήλωση για να προσκαλέσει τις οικιακές βοηθούς και τους εργοδότες τους να δουν το έργο τους. Η Xu πρόσθεσε ότι ορισμένοι από τους τελευταίους συγκινούνταν, όταν απευθύνονταν σε υπαλλήλους τους:

When [one of the employers] saw the photo, it raised her interest and she started asking questions. She got to know the struggles of the domestic worker that she basically spends every minute with, but she didn’t know anything about her emotions… and that photo broke the ice.

Βλέποντας αυτή τη φωτογραφία [μια από τις εργοδότριες] της προκάλεσε το ενδιαφέρον και άρχισε να κάνει ερωτήσεις. Έμαθε για τις δυσκολίες της οικιακής βοηθού, με την οποία περνά σχεδόν κάθε λεπτό, αλλά δε γνώριζε τίποτα για τα συναισθήματά της…Και αυτή η φωτογραφία έσπασε τον πάγο.

Αντιμετωπίζοντας τα στερεότυπα

Η συγγραφή ποιημάτων και η λήψη φωτογραφών είναι, για τις εργαζόμενες μετανάστριες που έχουν συμβάλλει στην ανθολογία, ένας τρόπος να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και να ωθήσουν την κοινωνία να αναζητήσει νέες προοπτικές.

Μια μελέτη που διεξήχθη πέρυσι από ερευνητές του Πανεπιστημίου Λινγκνάν διαπίστωσε ότι οι οικιακές βοηθοί εκπροσωπούνται ανεπαρκώς από τον Τύπο της πόλης. Αναλύοντας σχεδόν 400 ρεπορτάζ σχετικά με την κακομεταχείριση των οικιακών βοηθών, που δημοσιεύτηκαν στα κινεζόφωνα ΜΜΕ, διαπιστώθηκε ότι τα ΜΜΕ έτειναν να χρησιμοποιούν γλώσσα, που τόνιζε κυρίως τα «θετικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας» των εργοδοτών.

Η εκτόξευση της ανθολογίας συμπίπτει με τη συνεχή καταστολή από την πλευρά της κυβέρνησης του λεγόμενου «job-hopping» των οικιακών βοηθών, δηλαδή της πρόωρης διακοπής των συμβάσεων, προκειμένου να αλλάξουν εργοδότη. Η κυβέρνηση αναμένεται να ανακοινώσει νέες ρυθμίσεις, που θα μπορούσαν να καταστήσουν πιο δύσκολη την αλλαγή εργοδότη.

Σύμφωνα με τη Vicera η άσκηση επιρροής στη διαδικασία λήψης αποφάσεων είναι πιο δύσκολη σήμερα, δεδομένου ότι δεν υπάρχουν εκπρόσωποι στο νομοθετικό σώμα, που να υπερασπίζονται τα δικαιώματα των οικιακών βοηθών.

Από το 2021, δηλαδή από τότε που οι Αρχές αναθεώρησαν το εκλογικό σύστημα, μόνο όσοι θεωρούνται «πατριώτες» από την κυβέρνηση μπορούν να κατέβουν στις εκλογές για την ανάδειξη ηγεσίας. Κατά τη διάρκεια προηγούμενων βουλευτικών περιόδων, όταν υπήρχε ακόμη αποτελεσματική αντιπολίτευση, οι φιλοδημοκρατικοί νομοθέτες συνεργάζονταν με ΜΚΟ και ακτιβιστές για να ασκήσουν πιέσεις για τα συμφέροντα των οικιακών βοηθών.

Δεδομένων των περιστάσεων, η ορατότητα μέσω έργων όπως το «Ingat» είναι πιο σημαντική από ποτέ.