Εικόνα από την Arzu Geybullayeva, δημιουργήθηκε μέσω CanvaPro.

Μόλις τον Μάιο, σχεδόν έξι μήνες μετά τη μοιραία συντριβή του αεροσκάφους των Αζερικών Αερογραμμών (AZAL) κοντά στην πόλη Ακτάου στο Καζακστάν, οι εντάσεις μεταξύ Ρωσίας και Αζερμπαϊτζάν φάνηκαν να βρίσκονται στο αποκορύφωμά τους, με τις Αρχές στο Μπακού να κατηγορούν τους Ρώσους ομολόγους τους ότι καθυστερούν να κοινοποιήσουν τα αποτελέσματα της έρευνας. Αλλά από τότε που δύο αδέρφια από το Αζερμπαϊτζάν, ο Χουσεΐν και ο Ζιγιαντίν Σαφάροφ, σκοτώθηκαν μετά από επιδρομές στη ρωσική πόλη Αικατερινούπολη στις 27 Ιουνίου, οι σχέσεις έχουν επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο.

Εκπρόσωποι διπλωματικών αποστολών κλήθηκαν στις αντίστοιχες χώρες τους, ακόμη και όταν η εισαγγελία του Αζερμπαϊτζάν ξεκίνησε ποινική έρευνα για τους θανάτους των αδελφών. Βίντεο που δείχνει μια γυναίκα αζερικής καταγωγής να δέχεται επίθεση από έναν Ρώσο πολίτη στην Αικατερινούπολη την 1η Ιουλίου και – την ίδια ημέρα – τον επικεφαλής της κοινότητας της αζερικής διασποράς, Σαχίν Σιχλίνσκι, να σύρεται έξω από το αυτοκίνητό του και να ξυλοκοπείται από Ρώσους στρατιώτες, κλιμάκωσε περαιτέρω την κατάσταση. Οι εντάσεις συνέχισαν να κλιμακώνονται τις επόμενες ημέρες, καθώς και οι δύο χώρες ανέλαβαν αμοιβαία δράση σε μια επίδειξη ισχύος.

Η σκανδάλη

Αφού οι σοροί των αδελφών στάλθηκαν στο Μπακού, η ιατροδικαστική εξέταση έδειξε σημάδια σοβαρού ξυλοδαρμού, συμπεριλαμβανομένων πολλαπλών καταγμάτων, σπασμένων πλευρών και σημαδιών αιμορραγίας. Όλα τα όργανά τους είχαν αφαιρεθεί κατά τη διάρκεια της νεκροψίας στη Ρωσία, γεγονός που εγείρει περαιτέρω υποψίες για την πραγματική αιτία θανάτου και ώθησε τον επικεφαλής της ιατροδικαστικής εξέτασης στο Υπουργείο Υγείας του Αζερμπαϊτζάν να κατηγορήσει τις ρωσικές αρχές ότι ψεύδονται.

Στις 2 Ιουλίου, ο Παρβίζ Τζαλίλοφ του Τμήματος Ερευνών του Γραφείου του Γενικού Εισαγγελέα του Αζερμπαϊτζάν δήλωσε σε συνέντευξη Τύπου ότι ένα βίντεο που τραβήχτηκε κατά τη διάρκεια της σύλληψης των αδελφών έδειχνε τον Ζιγιαντίν χωρίς σωματικά τραύματα και να φαίνεται υγιής. Αυτό τον οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ο Σαφάροφ «πέθανε ως αποτέλεσμα βασανιστηρίων».

Εν τω μεταξύ, ο Ραμίλ Σαφάροφ, ο οποίος επέζησε του ξυλοδαρμού, αφηγήθηκε στους δημοσιογράφους τι συνέβη την ημέρα της επιδρομής: «Έσπασαν την πόρτα και λεηλάτησαν το σπίτι. Με χτύπησαν, καθώς ήμουν ξαπλωμένος στο έδαφος. Είμαι γεμάτος μώλωπες. Με χτυπούσαν στο ένα δωμάτιο και τον πατέρα μου στο άλλο. Απείλησαν ότι θα με σκοτώσουν αν δεν ενοχοποιούσα τον πατέρα μου για κάτι που δεν έκανε».

Ο Βούγκαρ Σαφάροφ, ένας άλλος επιζών, πρόσθεσε τη δική του μαρτυρία: «Στην αρχή, δεν άνοιξα την πόρτα. Αλλά όταν είδα ότι την έσπασαν, την άνοιξα μόνος μου. Όλοι ήταν μασκοφόροι. Ήταν αξιωματικοί της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB) της Ρωσίας. Υπήρχαν επίσης δύο παιδιά στο σπίτι. Μας χτύπησαν χωρίς να μας κάνουν ερωτήσεις. Λεηλάτησαν το σπίτι και μας χτύπησαν για μια ώρα. Μας χτύπησαν τα κεφάλια στο έδαφος. Μας χτύπησαν στο κεφάλι με καρέκλες. Κατά την κράτησή μας, μας προσέβαλαν, μας χτύπησαν στο κεφάλι και μας βασάνισαν με ηλεκτροσόκ».

Ο πατέρας του, που συνελήφθη μαζί του, υπέστη επίσης βασανιστήρια. «Άκουγα τις κραυγές του», θυμήθηκε ο Σαφάροφ. «Παρόλο που ο πατέρας μου τους είπε ότι είχε ένα stent στην καρδιά του, εξακολουθούσαν να βασανίζουν αυτό το μέρος του σώματός του με ηλεκτροσόκ. Τον χτυπούσαν για 10 ώρες και στο τέλος ούρλιαζε: «Πεθαίνω», οπότε τελικά κάλεσαν ασθενοφόρο. Όταν τον πήγαν στο νοσοκομείο, μου είπε: «Γιε μου, θέλουν να μου τα βάλουν όλα. Όλα μου τα πλευρά είναι σπασμένα»».

Σύμφωνα με το ανεξάρτητο ρωσικό μέσο ενημέρωσης Meduza, έξι από τους συλληφθέντες τέθηκαν υπό κράτηση την 1η Ιουλίου. Σε αντίποινα, το Αζερμπαϊτζάν ακύρωσε όλες τις ρωσικές πολιτιστικές εκδηλώσεις, ανέστειλε διμερείς συναντήσεις υψηλού επιπέδου – συμπεριλαμβανομένης της επερχόμενης επίσκεψης του Ρώσου αναπληρωτή πρωθυπουργού Αλεξέι Οβερτσούκ, πραγματοποίησε έφοδο στα γραφεία του ρωσικού προπαγανδιστικού μέσου Sputnik, συλλαμβάνοντας επτά δημοσιογράφους και κρατώντας πάνω από δώδεκα Ρώσους πολίτες ως ύποπτους για διακίνηση ναρκωτικών και κυβερνοέγκλημα.

Την ίδια ημέρα, το Minval, ένα φιλοκυβερνητικό ΜΜΕ του Αζερμπαϊτζάν, δημοσίευσε αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι ηχητικά ηχογραφήσεις και μια επιστολή που στάλθηκε στον Ρώσο αξιωματικό Ντμίτρι Παλιντούτσουκ, στην οποία φέρεται να έλαβε εντολές από το ρωσικό Υπουργείο Άμυνας να ανοίξει πυρ στην επιβατική πτήση AZAL.

Μέχρι τις 2 Ιουλίου, άρχισαν να κυκλοφορούν εικόνες και βίντεο Ρώσων πολιτών, που συλλαμβάνονταν για διακίνηση ναρκωτικών από το Ιράν, διαδικτυακό εμπόριο απαγορευμένων ουσιών και κυβερνοαπάτη, να οδηγούνται στο δικαστήριο στο Μπακού, δείχνοντας σημάδια ξυλοδαρμού. Τα ρωσικά ΜΜΕ ανέφεραν ότι μεταξύ των συλληφθέντων, τέσσερις ήταν ειδικοί πληροφορικής, ένας ήταν φοιτητής από την Αγία Πετρούπολη και ένας άλλος, ψυχολόγος. Σύμφωνα με το κρατικό ειδησεογραφικό πρακτορείο του Αζερμπαϊτζάν APA, ο Ρώσος Γενικός Πρόξενος στο Μπακού μπόρεσε να συναντηθεί με τους κρατούμενους στις 3 Ιουλίου, αλλά δεν έχουν δημοσιοποιηθεί λεπτομέρειες σχετικά με το αποτέλεσμα αυτής της συνάντησης.

Προηγούμενες εντάσεις

Τον Φεβρουάριο, οι Αρχές του Αζερμπαϊτζάν έκλεισαν το Russia House, ένα τοπικό παράρτημα του ρωσικού κρατικού οργανισμού πολιτιστικής διπλωματίας Rossotrudnichestvo, ενός βασικού φορέα στην προώθηση της ήπιας ισχύος της χώρας. Ο επίσημος λόγος που δόθηκε ήταν το καθεστώς του ως μη καταχωρημένης οντότητας.

Τις επόμενες εβδομάδες, οι Αρχές του Αζερμπαϊτζάν διέταξαν επίσης το κλείσιμο του αζερικού παραρτήματος του Russia Today, ενός ρωσικού κρατικού ειδησεογραφικού πρακτορείου θυγατρικού του πρακτορείου ειδήσεων Sputnik. Η πιο πρόσφατη επιδρομή στο Sputnik δικαιολογήθηκε στο πλαίσιο προηγούμενων ισχυρισμών, που είχαν διατυπωθεί κατά της παρουσίας των ρωσικών κρατικά χρηματοδοτούμενων ΜΜΕ στο Αζερμπαϊτζάν – ως «παράνομη χρηματοδότηση».

Από τους επτά κρατούμενους δημοσιογράφους, ο επικεφαλής του συντακτικού γραφείου του Sputnik Azerbaijan, Ίγκορ Καρτάβιτς, και ο αρχισυντάκτης Εβγκένι Μπελούσοφ καταδικάστηκαν σε τετράμηνη προφυλάκιση με την κατηγορία της απάτης, της παράνομης επιχειρηματικότητας και της νομιμοποίησης περιουσίας που αποκτήθηκε με εγκληματικά μέσα. Σύμφωνα με τα τελευταία ρεπορτάζ, οι υπόλοιποι αφέθηκαν ελεύθεροι με προειδοποίηση να μην εγκαταλείψουν τη χώρα.

Και τα δύο υπουργεία Εξωτερικών αντάλλαξαν ρηματικές διακοινώσεις, με τη Ρωσία να χαρακτηρίζει την επιδρομή στον Sputnik «μη φιλική» και «σκόπιμη προσπάθεια διατάραξης των διμερών σχέσεων», ενώ το Αζερμπαϊτζάν δήλωσε ότι ανησυχεί για τα βασανιστήρια και την εξευτελιστική μεταχείριση των Αζερμπαϊτζάνων, καθώς και για κρούσματα εθνοτικής μισαλλοδοξίας.

Τέτοιες εξελίξεις έχουν κάνει το τραύμα της αεροπορικής τραγωδίας της 25ης Δεκεμβρίου 2024 ακόμη βαθύτερο. Το αεροσκάφος του Αζερμπαϊτζάν καταρρίφθηκε αφού χτυπήθηκε από «εξωτερικά αντικείμενα», κάτι που βίντεο και μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων αποδίδουν σε ρωσικό πύραυλο. Οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών βρίσκονται έκτοτε σε ελεύθερη πτώση.

Πιο πρόσφατα, στις 2 Ιουλίου, υπήρξαν αναφορές ότι πολλά ρωσικά ΜΜΕ δημοσίευσαν είδηση σχετικά με τον γιο του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, ο οποίος οφείλει περίπου ένα εκατομμύριο ρωσικά ρούβλια (10 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ) σε φορολογικά χρέη. Ομοίως, σύμφωνα με το Gazeta.ru, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Δικαστικών Επιμελητών (FBS) της Ρωσικής Ομοσπονδίας κίνησε διαδικασίες εκτέλεσης κατά του Αζέρου επιχειρηματία Αράζ Αγκαλάροφ, ενός γνωστού Αζέρου επιχειρηματία που ζει στη Ρωσία, του οποίου ο γιος είναι επίσης πρώην γαμπρός της κόρης του Προέδρου Αλίγιεφ.

Σε ξεχωριστό ρεπορτάζ του Meydan TV, έγινε γνωστό ότι ο Αχμέντ Χατζίγιεφ, επικεφαλής του Ομίλου Εταιρειών Lukoil, ενός παραγωγού πετρελαίου και φυσικού αερίου που δραστηριοποιείται στα Ουράλια, συνελήφθη στη Ρωσία, επίσης στις 2 Ιουλίου. Ο επιχειρηματίας Γιουσίφ Χαλίλοφ συνελήφθη, αλλά αργότερα αφέθηκε ελεύθερος, και ο Βαγκίφ Σουλεϊμάνοφ, ένας άλλος Αζέρος που ζει στη Ρωσία, γνωστός ως «κλέφτης του νόμου», συνελήφθη για να απελαθεί στο Αζερμπαϊτζάν σε τρεις μήνες.

Τα ΜΜΕ και στις δύο χώρες έχουν δεχθεί κριτική από τότε που επιδεινώθηκαν οι διπλωματικές σχέσεις. Τα πιο πρόσφατα ρεπορτάζ αναφέρουν ότι η Ρωσία έχει μπλοκάρει την πρόσβαση σε ιστότοπους, που είναι εγγεγραμμένοι στο domain .az, και έχει απελάσει τουλάχιστον δύο οικογένειες Αζέρων. Η υπηρεσία του Αζερμπαϊτζάν του Radio Liberty δημοσίευσε μια έκθεση σχετικά με τις ανησυχίες των Αζέρων, που ζουν στη Ρωσία. Όλοι οι ερωτηθέντες ανώνυμα έδωσαν τα ονόματά τους. Σύμφωνα με ανεπίσημες εκτιμήσεις, υπάρχουν περίπου δύο εκατομμύρια Αζέροι, που διαμένουν στη Ρωσία.