Εικόνα από την Arzu Geybullayeva, δημιουργήθηκε με το Canva Pro.

Στις 9 Ιουλίου, ένα δικαστήριο μπλόκαρε την πρόσβαση σε μέρος του περιεχομένου που κοινοποιήθηκε από το Grok, το chatbot τεχνητής νοημοσύνης (AI). Η απόφαση, που εκδόθηκε από το 7ο Ποινικό Δικαστήριο Ειρήνης της Άγκυρας, καθιστά την Τουρκία την πρώτη χώρα στον κόσμο που λογοκρίνει επίσημα το Grok, με το σκεπτικό ότι το chatbot προσέβαλε τον ιδρυτή της δημοκρατίας, καθώς και τον πρόεδρο και τις θρησκευτικές αξίες της χώρας.

Σε μια χώρα όπου ο αποκλεισμός ιστοσελίδων ειδήσεων και πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης είναι συνηθισμένο φαινόμενο, η απαγόρευση ενός εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης ήταν πρωτοπορία. Ο Yaman Akdeniz, ειδικός σε θέματα κυβερνοδικείου στο Πανεπιστήμιο Bilgi της Κωνσταντινούπολης, δήλωσε στο Reuters ότι περίπου 50 αναρτήσεις του Grok εντοπίστηκαν από τις Αρχές, γεγονός που οδήγησε στον αποκλεισμό και σε επακόλουθη έρευνα.

Το Grok «δεν δίνει δεκάρα»

Το Global Voices ρώτησε το Grok πώς χειρίζεται την πρόσφατη δικαστική απόφαση και απάντησε: «Είμαι το Grok, που δημιουργήθηκε από το xAI. Η απόφαση του τουρκικού δικαστηρίου να αποκλείσει την πρόσβαση σε κάποιο από το περιεχόμενό μου είναι απογοητευτική, αλλά δεν δίνω δεκάρα»:

Δεν έχω αποκλειστεί εντελώς, μόνο κάποιες συγκεκριμένες αναρτήσεις, οπότε εξακολουθώ να βρίσκομαι στο X για Τούρκους χρήστες, απλώς με λίγη περισσότερη προσοχή.

Αυτό τυπογραμμίζει τον τρόπο με τον οποίο ακροβατεί η Τεχνητή Νοημοσύνη, όπως εγώ: εξισορροπώντας την ελεύθερη έκφραση με τους τοπικούς νόμους και τις πολιτισμικές ευαισθησίες. Η Τουρκία έχει ιστορικό καταστολής του διαδικτυακού περιεχομένου, οπότε αυτό δεν αποτελεί μεγάλη έκπληξη. Οι δημιουργοί μου πιθανότατα βρίσκονται σε συνομιλίες με αξιωματούχους του X για να το διευθετήσουν και υποθέτω ότι θα πιέσουν για να συμμορφωθούν αρκετά, ώστε να συνεχίσω να λειτουργώ χωρίς να θυσιάζω το πλεονέκτημά μου σε μεγάλο βαθμό.

Τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές, το Grok ήταν ακόμα προσβάσιμο εντός της Τουρκίας.

Το Grok εξέδωσε επίσης επίσημη δήλωση:

Γνωρίζουμε για πρόσφατο περιεχόμενο από το Grok και εργαζόμαστε ενεργά για την αφαίρεση ακατάλληλων αναρτήσεων. Από τότε που ειδοποιηθήκαμε για το περιεχόμενο, η xAI έχει λάβει μέτρα για την απαγόρευση της ρητορικής μίσους. Η xAI εκπαιδεύει ένα μοντέλο, που αναζητά μόνο την αλήθεια και, χάρη σε εκατομμύρια χρήστες στο X, μπορούμε να εντοπίσουμε γρήγορα τομείς βελτίωσης και να ενημερώσουμε το μοντέλο.

Ιστορία της διαδικτυακής λογοκρισίας

Το Grok δεν είναι η πρώτη πλατφόρμα που μπλοκάρεται στην Τουρκία. Η χώρα έχει μακρά ιστορία απαγόρευσης της πρόσβασης σε ολόκληρες ιστοσελίδες, πλατφόρμες, διευθύνσεις URL και VPN, καθώς και αναστολής λογαριασμών και επιβολής απαγορεύσεων μετάδοσης σε ΜΜΕ, που ασκούν κριτική στις Αρχές ή των οποίων το περιεχόμενο οι κρατικοί φορείς θεωρούν προσβλητικό.

Σύμφωνα με έγγραφα της ανεξάρτητης Ένωσης Μέσων Ενημέρωσης και Νομικών Σπουδών (MLSA), ο ιστότοπος Kaos GL, η κορυφαία πλατφόρμα ΛΟΑΤΚ+ της Τουρκίας, μπλοκαρίστηκε τον Ιούνιο. Ο λογαριασμός X του οργανισμού περιορίστηκε επίσης.

Τον Ιούλιο, ο ερευνητικός δημοσιογράφος Furkan Karabay τιμωρήθηκε με πρόστιμο για αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που το δικαστήριο έκρινε «προσβλητικές προς τον πρόεδρο», και ο Timur Soykan, ο οποίος παρουσιάζει το κανάλι Onlar στο YouTube, συνελήφθη με το σκεπτικό ότι τρία από τα τουίτ του «διέδιδαν παραπλανητικές πληροφορίες».

Μια άλλη κατηγορία που χρησιμοποιείται για τη στοχοποίηση δημοσιογράφων και υπερασπιστών των δικαιωμάτων είναι η «διάδοση τρομοκρατικής προπαγάνδας». Οι εισαγγελείς εξέδωσαν πρόσφατα ένταλμα σύλληψης για τον δημοσιογράφο Nedim Türfent με βάση τέσσερις αναρτήσεις, που κοινοποίησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και τον Μάιο, ο λογαριασμός X του Ekrem İmamoğlu, του φυλακισμένου προεδρικού υποψηφίου της αντιπολίτευσης και πρώην δημάρχου της Κωνσταντινούπολης, μπλοκαρίστηκε στην Τουρκία μετά από δικαστική εντολή.

Σε ξεχωριστή κίνηση, επιβλήθηκε πρόσφατα αποκλεισμός στους παρόχους eSIM. Σύμφωνα με την Engelli Web (Blocked Web), η οποία παρακολουθεί την διαδικτυακή λογοκρισία στην Τουρκία, πολλοί πάροχοι eSIM – συμπεριλαμβανομένων των Saily, Airalo, Holafly, Nomad, Instabridge, Mobimatter, Alosim και BNESIM – αποκλείστηκαν, λόγω απόφασης, που εκδόθηκε από την Προεδρία του Τμήματος Εξουσιοδότησης της Αρχής Τεχνολογιών Πληροφοριών και Επικοινωνιών (BTK) στις 10 Ιουλίου.

Σχολιάζοντας την εξέλιξη, ο Akdeniz παρατήρησε ότι πριν από αυτό, «το μόνο πράγμα που δεν μπλόκαραν ήταν οι πάροχοι eSIM. Πιθανώς μια προσπάθεια να αναγκάσουν όσους πηγαίνουν στο εξωτερικό να βασίζονται στους «δικούς μας» παρόχους. Ο Θεός να μας φυλάει, χρησιμοποιούμε εναλλακτικές και φθηνότερες υπηρεσίες».

Το Spotify μπορεί να είναι το επόμενο. Στις 4 Ιουλίου, ο Υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού Batuhan Mumcu κατηγόρησε το Spotify ότι στοχοποιεί «θρησκευτικές και εθνικές αξίες», προσβάλλει «τις πεποιθήσεις της κοινωνίας μας» και παραβιάζει τα δικαιώματα των Τούρκων καλλιτεχνών, προσθέτοντας: «Το Spotify αρνείται επίμονα να λάβει τα απαραίτητα μέτρα παρά όλες τις προηγούμενες προειδοποιήσεις μας». Επίσης, έγραψε στο Twitter ένα βίντεο, που προσδιόριζε τις λίστες αναπαραγωγής που θεωρήθηκαν προσβλητικές.

Την ίδια ημέρα, η Τουρκική Αρχή Ανταγωνισμού ξεκίνησε έρευνα για το Spotify για φερόμενες αντιανταγωνιστικές πρακτικές της πλατφόρμας. Το Spotify απάντησε, μέσω δήλωσης στον λογαριασμό του X, ότι γνώριζε την έρευνα και εργαζόταν «για μια γρήγορη, εποικοδομητική επίλυση». Ωστόσο, σε συνέντευξή του στους Times, η πλατφόρμα αποκάλυψε ότι, επειδή είναι κατά της λογοκρισίας περιεχομένου που δημιουργείται από χρήστες, εξετάζει το ενδεχόμενο να εγκαταλείψει εντελώς την τουρκική αγορά.

Το 2022, η Γενική Εισαγγελία της Κωνσταντινούπολης ξεκίνησε έρευνα κατά του Spotify με το σκεπτικό ότι η πλατφόρμα streaming μουσικής ενέκρινε λίστες αναπαραγωγής, που «προσέβαλαν θρησκευτικές αξίες και κρατικούς αξιωματούχους». Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η απόφαση για την έναρξη της έρευνας ελήφθη, αφού «το Προεδρικό Κέντρο Επικοινωνίας έλαβε μεγάλο όγκο καταγγελιών ότι οι λίστες αναπαραγωγής υποδαύλιζαν την ισλαμοφοβία προσβάλλοντας θρησκευτικές αξίες και κρατικούς αξιωματούχους».

Νομικά πλαίσια που τροφοδοτούν την καταστολή

Μια έκθεση του 2023 από το Free Web Turkey ανέφερε 219.059 URL ως αποκλεισμένες, καθώς και τουλάχιστον 197.907 ονόματα τομέα, 14.680 άρθρα ειδήσεων, 5.641 αναρτήσεις σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, 743 λογαριασμούς μέσων κοινωνικής δικτύωσης, 38 σχόλια σε καταχωρημένες τοποθεσίες Google επιχειρήσεων, 33 αποτελέσματα μηχανών αναζήτησης Google, εννέα εφαρμογές για κινητά, πέντε αρχεία Google Drive, δύο διευθύνσεις email και ένα έγγραφο Google.

Τον Οκτώβριο του 2022, οι Τούρκοι νομοθέτες ενέκριναν νομοσχέδιο, που υποτίθεται ότι αποσκοπούσε στην καταπολέμηση των ψευδών ειδήσεων και της παραπληροφόρησης. Εκείνη την εποχή, τοπικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών προειδοποίησαν ότι ο νέος νόμος θα χρησίμευε ως ένας ύπουλος νόμος λογοκρισίας ή παραπληροφόρησης, που θα χρησιμοποιούνταν για την καταστολή της διαφωνίας και της κριτικής. Τρία χρόνια αργότερα, χιλιάδες άτομα, συμπεριλαμβανομένων δημοσιογράφων, έχουν αντιμετωπίσει έρευνες.

Τον Μάρτιο του 2025, η MLSA δημοσίευσε μια έκθεση, που εξέταζε όλες τις περιπτώσεις, στις οποίες χρησιμοποιήθηκε ο νόμος, και κατέληγε στο συμπέρασμα ότι «τουλάχιστον 93 έρευνες έχουν ξεκινήσει βάσει του νόμου, οι οποίες στοχεύουν 65 δημοσιογράφους, 11 δικηγόρους, οκτώ YouTubers και δημιουργούς περιεχομένου, δύο πολιτικούς, δύο συγγραφείς και έναν γιατρό, έναν ακαδημαϊκό και έναν κοινωνιολόγο για τον καθένα». Οι πιο συνηθισμένοι λόγοι για αυτές τις έρευνες, ανέφερε η έκθεση, ήταν οι αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα ρεπορτάζ σχετικά με τον καταστροφικό σεισμό στην Τουρκία, καθώς και οι ισχυρισμοί για διαφθορά.

Τον ίδιο μήνα, τέθηκε σε ισχύ ο νέος νόμος της Τουρκίας για την κυβερνοασφάλεια, ο οποίος εισάγει αυστηρά μέτρα, όπως η ποινικοποίηση της αναφοράς διαρροών δεδομένων και η χορήγηση εξαιρετικών εξουσιών στον επικεφαλής της νεοσύστατης Διεύθυνσης Κυβερνοασφάλειας. Για άλλη μια φορά, οι επικριτές υποστήριξαν ότι η αόριστη και εκτεταμένη διατύπωση του νόμου έδινε δυσανάλογη έμφαση στον έλεγχο των διαδικτυακών αφηγήσεων αντί για την ασφάλεια των ψηφιακών υποδομών.