Μια νοσοκόμα ετοιμάζεται να χορηγήσει δόση εμβολίου στην Γκάνα, το 2021. Εικόνα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, CC BY-SA 3.0 IGO, μέσω του Wikimedia Commons .

Η Αφρική καταναλώνει σχεδόν το 25% όλων των εμβολίων που παράγονται παγκοσμίως. Ετησίως, στην ήπειρο σημειώνονται περισσότερα από 100 μεγάλα κρούσματα ασθενειών, κάτι που αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στη χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη σε συνδυασμό με τα αδύναμα συστήματα υγείας και επιτήρησης.

Παρά το γεγονός ότι φιλοξενεί περισσότερους από 1,4 δισεκατομμύρια ανθρώπους, που αποτελούν περίπου το 18,83% του παγκόσμιου πληθυσμού, η Αφρική εισάγει το 99% των εμβολίων της και το 90% των ιατρικών εφοδίων της. Αυτή η εξάρτηση αποδείχθηκε καταστροφική κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, καθώς οι χώρες συσσώρευσαν δόσεις και ενίσχυσαν τους ελέγχους των εξαγωγών αφήνοντας την Αφρική στο περιθώριο, ακόμη και όταν οι πιο ευάλωτες κοινότητές της υπέστησαν το κύριο βάρος του ιού και των κοινωνικοοικονομικών μετασεισμών του.

Παραγωγή εμβολίων στην Αφρική

Πριν από δεκαετίες, η παρασκευή εμβολίων δεν αποτελούσε ξένη έννοια στην Αφρική. Η Νιγηρία, για παράδειγμα, κάποτε διέθετε έναν από τους πιο δυναμικούς κόμβους παραγωγής της ηπείρου. Αυτό το εργαστήριο συνέβαλε σημαντικά στην εξάλειψη της ευλογιάς από τη Δυτική Αφρική, η οποία σήμερα παραμένει η μόνη ανθρώπινη μολυσματική ασθένεια που έχει εξαλειφθεί παγκοσμίως. Ωστόσο, η μονάδα παραγωγής έκλεισε το 1991 από την κυβέρνηση της Νιγηρίας και δεν έχει ακόμη ξεκινήσει την παραγωγή εμβολίων τρεις δεκαετίες αργότερα.

Σε άλλα μέρη της ηπείρου, όπως η Σενεγάλη, η παραγωγή εμβολίων κατά του κίτρινου πυρετού είχε ξεκινήσει ήδη από το 1937 στο Ινστιτούτο Παστέρ του Ντακάρ (IPD), το οποίο παραμένει ένας από τους τέσσερις μόνο κατασκευαστές, που έχουν προεγκριθεί από τον ΠΟΥ παγκοσμίως. Η παραγωγή εμβολίων στη Νότια Αφρική χρονολογείται επίσης από τις αρχές του 1900 μέσω του Νοτιοαφρικανικού Ινστιτούτου Ιατρικής Έρευνας.

Αυτές οι ιστορικές προσπάθειες ήταν απόδειξη ότι οι αφρικανικές χώρες κάποτε συνέβαλαν ενεργά στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού εμβολίων, μέχρι που η εξάρτηση από την ξένη βοήθεια, οι υποεπενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη, η κακή μεταφορά γνώσης και η μετανάστευση άρτια εκπαιδευμένων επαγγελματιών διέβρωσαν μεγάλο μέρος αυτής της ικανότητας. Η ετήσια ζημία για τον αφρικανικό τομέα υγείας από τη διαρροή εγκεφάλων επαγγελματιών υγείας εκτιμάται σε 2 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ.

Σήμερα, η ανισορροπία είναι έντονη. Από το 2022, η Ασία παρήγαγε το 43% των παγκόσμιων εμβολίων, συμπεριλαμβανομένων των εμβολίων κατά της COVID-19, ενώ η Βόρεια Αμερική και η Ευρώπη αντιπροσώπευαν το 35% και το 20% αντίστοιχα. Αντίθετα, η Αφρική καλύπτει μόνο το 0,2% των δικών της αναγκών σε εμβόλια μέσω εγχώριας παραγωγής.

Αναγνωρίζοντας αυτό το επείγον κενό, οι αρχηγοί κρατών της Αφρικής συμφώνησαν το 2021 στην πρωτοβουλία «Διάσωση Ζωών και Μέσων Διαβίωσης» (SLL) , μια φιλόδοξη στρατηγική ύψους 1,5 δισεκατομμυρίου δολαρίων ΗΠΑ για τον εμβολιασμό τουλάχιστον του 70% του πληθυσμού της ηπείρου και την πυροδότηση μιας εγχώριας επανάστασης στην ασφάλεια της υγείας. 

Υπό την ηγεσία των Αφρικανικών Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (Africa CDC) και χρηματοδότηση από το Ίδρυμα Mastercard, η πρώτη φάση της SLL βοήθησε στην παράδοση περίπου 35 εκατομμυρίων δόσεων εμβολίου κατά του COVID-19, προμήθευσε 6 εκατομμύρια μονάδες ατομικού προστατευτικού εξοπλισμού (PPE) σε 12 χώρες και διευκόλυνε την επέκταση των εργαστηρίων γονιδιωματικής αλληλούχισης από μόλις δύο πριν από την πανδημία σε σαράντα σε ολόκληρη την ήπειρο.

Πέρα από την αντιμετώπιση της πανδημίας, η SLL στοχεύει επίσης να θέσει τα θεμέλια για ένα βιώσιμο οικοσύστημα παραγωγής εμβολίων μέσω της Σύμπραξης για την Αφρικανική Παραγωγή Εμβολίων (PAVM). Στο πλαίσιο αυτού του οράματος, οι Αφρικανοί ηγέτες έχουν δεσμευτεί να επιτύχουν την κυριαρχία στον τομέα των εμβολίων παράγοντας το 60% των εμβολίων της ηπείρου έως το 2040 στην Αφρική.

Κλινικές δοκιμές εμβολίων στην Αφρική

Αν και η Αφρική φέρει το 25% του παγκόσμιου φορτίου ασθενειών, συμπεριλαμβανομένης της ελονοσίας, του κίτρινου πυρετού και της χολέρας, παραμένει ένας περιθωριακός παράγοντας στην επιστήμη των εμβολίων. Λιγότερο από το 3% των παγκόσμιων κλινικών δοκιμών λαμβάνουν χώρα στην ήπειρο. Ως αποτέλεσμα, τα περισσότερα φάρμακα αναπτύσσονται μέσω κλινικών δοκιμών, που διεξάγονται εκτός Αφρικής, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι επιπτώσεις της χρήσης τους σε Αφρικανούς/ές ασθενείς ή εντός των αφρικανικών συστημάτων υγείας.

Αντιμετωπίζοντας μια κοινή παρανόηση κατά τη διάρκεια ενός δημοσιογραφικού εργαστηρίου που διοργάνωσε το Αφρικανικό CDC τον Ιούνιο του 2025, ο Δρ. Alemayehu Duga, ειδικός φαρμακοεπαγρύπνησης στο Αφρικανικό CDC, δήλωσε:

Οι κλινικές δοκιμές δεν αφορούν τη χρήση της Αφρικής ως πεδίου δοκιμών. Αφορούν τη δημιουργία των απαραίτητων στοιχείων για την αποτελεσματική προστασία των ζωών Αφρικανών. Μας βοηθούν να αναπτύξουμε εμβόλια για αφρικανικούς οργανισμούς.

Ως βασικός πυλώνας της πρωτοβουλίας «Διάσωση Ζωών και Μέσων Διαβίωσης» (SLL), η φαρμακοεπαγρύπνηση ενισχύει τα δίκτυα επιτήρησης της ασφάλειας και βελτιώνει την αναφορά σε πραγματικό χρόνο για ανεπιθύμητα συμβάντα μετά από ανοσοποίηση (AEFI) και ανεπιθύμητα συμβάντα ειδικού ενδιαφέροντος (AESI) χρησιμοποιώντας εργαλεία σε πραγματικό χρόνο και βελτιωμένα.

Η πρώτη φάση της SLL λειτούργησε σε 29 χώρες σε όλη την Ανατολική, Δυτική και Νότια Αφρική εκπαιδεύοντας εργαζόμενα άτομα στον τομέα της υγείας, βελτιώνοντας την εφοδιαστική αλυσίδα ψύχους και παρέχοντας εμβόλια. Μέχρι το τέλος της φάσης, το 53% του πληθυσμού-στόχου στις συμμετέχουσες χώρες είχε εμβολιαστεί πλήρως.

Η αίθουσα επειγόντων περιστατικών στα Αφρικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, στα κεντρικά γραφεία του Africa CDC στην Αντίς Αμπέμπα. Φωτογραφία: Adesewa Olofinko. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Το κόστος της υποεπένδυσης στην υγεία

Η Επιδίωξη 1 της Ατζέντας 2063 της Αφρικανικής Ένωσης προβλέπει έναν υγιή, καλά σιτιζόμενο και ενδυναμωμένο πληθυσμό. Σε ευθυγράμμιση με αυτό το όραμα, η Στρατηγική για την Αφρικανική Υγεία (2016–2030) προτρέπει τα κράτη μέλη να δώσουν προτεραιότητα και να επενδύσουν στην υγεία μέσω καλύτερης διατομεακής συνεργασίας. Ωστόσο, παρά τα σχέδια αυτά, πολλές αφρικανικές κυβερνήσεις εξακολουθούν να μην επαρκούν για τη χρηματοδότηση της δημόσιας υγείας.

Σύμφωνα με τη Διακήρυξη της Αμπούτζα, η οποία υιοθετήθηκε το 2021, τα κράτη μέλη της Αφρικανικής Ένωσης (ΑΕ) δεσμεύτηκαν να διαθέτουν τουλάχιστον το 15% των ετήσιων εθνικών προϋπολογισμών τους για την υγεία. Πάνω από δύο δεκαετίες αργότερα, η δέσμευση αυτή παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτη. Μόνο τρεις χώρες – η Ρουάντα, η Μποτσουάνα και το Πράσινο Ακρωτήριο – έχουν επιτύχει ή υπερβεί με συνέπεια αυτόν τον στόχο. Αντίθετα, πάνω από 30 κράτη μέλη της ΑΕ παραμένουν πολύ κάτω από το όριο του 10%, με χώρες όπως η Νιγηρία, το Τσαντ και η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία να διαθέτουν μόλις 5-7% των εθνικών προϋπολογισμών τους για την υγεία. 

Παρά τα επίμονα αυτά κενά χρηματοδότησης, χώρες όπως η Ρουάντα και το Μαρόκο έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στην ετοιμότητα για πανδημίες και στην τοπική φαρμακευτική παραγωγή. Το Μαρόκο κατατάσσεται πλέον δεύτερο σε όγκο φαρμακευτικής παραγωγής στην ήπειρο, πίσω μόνο από τη Νότια Αφρική, της οποίας η φαρμακευτική αγορά προβλέπεται να αποφέρει 13,63 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2025.

Η Ρουάντα, ειδικότερα, ξεχωρίζει ως μια παγκόσμια επιτυχημένη χώρα στον τομέα της υγείας, με πάνω από 90% κάλυψη εμβολιασμού σε παιδιά ηλικίας 12 έως 23 μηνών, όπως συνιστάται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ).

Σε ολόκληρη την Αφρική, τουλάχιστον 25 έργα παρασκευής εμβολίων βρίσκονται σε διάφορα στάδια ανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένων πρωτοβουλιών στη Νιγηρία, τη Νότια Αφρική, τη Σενεγάλη, την Αίγυπτο και την Κένυα. Για να διασφαλιστεί η ρύθμιση και η πρόσβαση, ο Αφρικανικός Οργανισμός Φαρμάκων στοχεύει στην εναρμόνιση των κανονιστικών πλαισίων, ενώ το Αφρικανικό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) εργάζεται για την υποστήριξη της προεπιλογής οκτώ τοπικά παραγόμενων εμβολίων από τον ΠΟΥ έως το 2030.

Αν η πανδημία COVID-19 δίδαξε κάτι στην Αφρική, αυτό είναι ότι, όταν ξεσπάσει η επόμενη παγκόσμια κρίση υγείας, κανείς δεν θα έρθει να τη σώσει. Παρά την ευαλωτότητα της ηπείρου, η Αφρική αντιπροσωπεύει επί του παρόντος μόνο το 2% της παγκόσμιας ερευνητικής παραγωγής και μόνο το 1,3% των παγκόσμιων ερευνητικών δαπανών.

Τον Ιούνιο του 2024, η Gavi ξεκίνησε τον Αφρικανικό Επιταχυντή Παραγωγής Εμβολίων (AVMA) δεσμεύοντας έως και 1,2 δισεκατομμύρια δολάρια σε διάστημα δέκα ετών για να υποστηρίξει τη βιώσιμη ανάπτυξη της ικανότητας παραγωγής εμβολίων στην Αφρική. Περίπου την ίδια εποχή, η Afreximbank ανακοίνωσε μια δέσμευση 2 δισεκατομμυρίων δολαρίων μέσω του Σχεδίου Επενδύσεων για την Ασφάλεια της Υγείας στην Αφρική για την κλιμάκωση της παραγωγής προϊόντων υγείας σε ολόκληρη την ήπειρο.

Εν τω μεταξύ, η δεύτερη φάση της πρωτοβουλίας «Διάσωση Ζωών και Μέσων Διαβίωσης» (SLL), η οποία υποστηρίζεται από επένδυση 638 εκατομμυρίων δολαρίων από το Αφρικανικό CDC και το Ίδρυμα Mastercard, έχει προγραμματιστεί να διαρκέσει από τον Αύγουστο του 2024 έως τον Δεκέμβριο του 2025.