Οι Ρομά αποτελούν τη μεγαλύτερη μειονοτική ομάδα στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη (Β-Ε) και είναι συνήθως εκτεθειμένοι σε προκαταλήψεις, διακρίσεις και αποκλεισμό. Ο Almir Agić, ένας 22χρονος Ρομά από το Ιλίγιας, κοντά στο Σεράγεβο, καταπολεμά τις προκαταλήψεις με την ποίηση και την τέχνη δίνοντας φωνή σε όσους είναι αόρατοι στην κοινωνία.

Στην ποιητική του συλλογή «Kaktus u polju orhideja» («Ο κάκτος στο χωράφι με τις ορχιδέες»), απεικονίζει την εσωτερική πάλη μεταξύ των συναισθημάτων του και των προσδοκιών της κοινωνίας τονίζοντας πώς τα άτομα πρέπει συχνά να προσαρμόζονται σε προϋπάρχοντες κανόνες.

Ο Agić εξηγεί ότι ο κάκτος στην ποίησή του συμβολίζει τον εαυτό του ως κάποιον που, μεγαλώνοντας περιτριγυρισμένος από προκλήσεις, έμαθε να προστατεύει τον εαυτό του και να επιβιώνει παρά όλες τις αντιξοότητες. Η ορχιδέα αντιπροσωπεύει κάποιον που προέρχεται από έναν διαφορετικό, πιο ήπιο κόσμο, αλλά εξακολουθεί να περιβάλλεται από άγραφους κανόνες, που απαγορεύουν τις αποκλίσεις.

«Μέσω αυτού του συμβολισμού, ήθελα να δείξω πόσο δύσκολο είναι να αγωνίζεσαι για την αγάπη, την αποδοχή και το δικαίωμα στην ευτυχία, όταν δεν ταιριάζεις με τις προσδοκίες της κοινότητας», είπε ο Agić.

Εξηγεί ότι η ποίηση έχει τη δύναμη να φτάνει στους ανθρώπους με έναν τρόπο που τα επιχειρήματα και οι στατιστικές συχνά δεν μπορούν. Μέσα από τους στίχους, η πραγματικότητα παρουσιάζεται όχι ως απλό στατιστικό στοιχείο αλλά ως ένα συναίσθημα που δεν μπορεί να αγνοηθεί.

«Ο Κάκτος στο Χωράφι με τις Ορχιδέες» είναι η πρώτη συλλογή που δημοσιεύεται από τον νεαρό συγγραφέα. Φωτογραφία: Ιδιωτικό αρχείο μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.

«Πιστεύω ότι η τέχνη, και ιδιαίτερα η ποίηση, είναι ένα ισχυρό εργαλείο στην καταπολέμηση των προκαταλήψεων, επειδή επιτρέπει στους ανθρώπους να δουν τον κόσμο μέσα από τα δικά μας μάτια για μια στιγμή. Αν έστω και ένα άτομο, αφού διαβάσει τη συλλογή μου, αρχίσει να σκέφτεται διαφορετικά, να νιώθει ενσυναίσθηση ή να επανεξετάζει τις απόψεις του, τότε αυτή η ποίηση έχει ήδη αλλάξει την πραγματικότητα», πρόσθεσε ο Agić.

Η ποίησή του δεν είναι μόνο μια προσωπική ιστορία. Είναι επίσης ένα ευρύτερο μήνυμα για τη θέση των Ρομά στην κοινωνία. Ο Agić υποστήριξε:

Nevjerovatno je važno da mi sami pričamo svoje priče. Toliko dugo su drugi pričali o nama, umjesto nas. Kada mladi Romi dobiju priliku da govore, ne samo da razbijaju predrasude, već i grade samopouzdanje, otvaraju vrata novim generacijama i pokazuju da imamo pravo na vlastiti glas.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό να λέμε τις δικές μας ιστορίες. Για τόσο καιρό, άλλοι μιλούσαν σχετικά με εμάς, για εμάς. Όταν οι νέοι Ρομά έχουν την ευκαιρία να μιλήσουν, όχι μόνο καταρρίπτουν τις προκαταλήψεις, αλλά και χτίζουν αυτοπεποίθηση, ανοίγουν πόρτες σε νέες γενιές και δείχνουν ότι έχουμε το δικαίωμα για μια δική μας φωνή.

Θεωρεί κάθε ιστορία που λέγεται ένα μικρό βήμα προς μια κοινωνία, στην οποία οι Ρομά δεν είναι απλώς θέμα συζήτησης αλλά ενεργοί συμμετέχοντες στη δημιουργία αφηγήσεων για τον εαυτό τους.

Σύμφωνα με έρευνα του 2022 που διεξήγαγε το Δίκτυο Ρομά για την Πρώιμη Παιδική Ηλικία, πολλά παιδιά Ρομά στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη δεν έχουν πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες όπως βιβλιοθήκες, προσχολική εκπαίδευση και αθλητικά κέντρα. Η έκθεση αναφέρει ότι λόγω των εμποδίων επικοινωνίας, της περιορισμένης πρόσβασης στην εκπαίδευση και της φτώχειας, τα παιδιά Ρομά συχνά τοποθετούνται σε σχολεία για παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες συμβάλλοντας σε περαιτέρω διαχωρισμό και διακρίσεις.

Οι διακρίσεις, όπως εξηγεί ο Agić, δεν είναι πάντα προφανείς, αλλά συχνά εμφανίζονται σε ανεπαίσθητες μορφές, «μέσα από ανείπωτες προσδοκίες, κλειστές πόρτες και περιορισμένες ευκαιρίες».

Παρόλο που έχουν υπάρξει θετικές εξελίξεις προς την ενσωμάτωση των Ρομά στην κοινωνία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, η πρόοδος παραμένει αργή και ανεπαρκής. Σύμφωνα με πολυάριθμες μελέτες, τα πιο συνηθισμένα εμπόδια για τους Ρομά στη χώρα βρίσκονται στους τομείς της εκπαίδευσης, της απασχόλησης και της πολιτικής εκπροσώπησης. Αυτό αντικατοπτρίζεται στη συνεχιζόμενη αποτυχία εφαρμογής της ετυμηγορίας Sejdić-Finci, που εκδόθηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων πριν από 16 χρόνια.

Το 2009, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποφάνθηκε ότι το σύνταγμα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης παραβίαζε την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, επειδή απαγόρευε σε άτομα, που δεν ανήκουν στους τρεις «συστατικούς λαούς» της χώρας (Βόσνιους, Κροάτες και Σέρβους), να θέσουν υποψηφιότητα για την προεδρία και την άνω βουλή του κοινοβουλίου. Οι ενάγοντες ήταν δύο πολίτες της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, ένας Ρομά (Dervo Sejdić) και ένας Εβραίος (Jakob Finci), οι οποίοι κηρύχθηκαν μη επιλέξιμοι υποψηφιότητας για αξιώματα αποκλειστικά και μόνο λόγω της καταγωγής τους. Το δικαστήριο έκρινε ότι αυτό συνιστούσε μεροληπτική μεταρρύθμιση σε συνδυασμό με το δικαίωμα σε ελεύθερες εκλογές. Το 2011, το κοινοβούλιο της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης ξεκίνησε τη διαδικασία συνταγματικής μεταρρύθμισης για να συμμορφωθεί με την ετυμηγορία και να αλλάξει αυτές τις διατάξεις, που απορρέουν από τη Συμφωνία του Ντέιτον (1995), αλλά μέχρι στιγμής δεν είχαν εφαρμοστεί μεταρρυθμίσεις.

Η εισαγωγή της γλώσσας ρομά ως μάθημα επιλογής στο δημοτικό σχολείο στην επαρχία της Τούζλα αποτελεί ένα θετικό παράδειγμα προόδου προς την ένταξη των Ρομά στην κοινωνία. Αυτή η πρωτοβουλία, η πρώτη του είδους της στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στοχεύει στη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού και μη μεροληπτικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος, καθώς και στη διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας των Ρομά. Ο Agić δήλωσε:

Napredak postoji, ali je spor i nedovoljan. Vidimo više Roma u obrazovanju, kulturi, aktivizmu, ali prepreke su i dalje ogromne. Diskriminacija nije uvijek vidljiva na prvi pogled. Ipak, svaka priča poput moje, svaka uspješna priča nekog mladog Roma, otvara put drugima. Vjerujem da su promjene moguće, ali za njih su potrebni i sistemska podrška i hrabrost pojedinaca da se bore za svoje mjesto u društvu.

Υπάρχει πρόοδος, αλλά είναι αργή και ανεπαρκής. Βλέπουμε περισσότερους Ρομά να συμμετέχουν στην εκπαίδευση, τον πολιτισμό και τον ακτιβισμό, αλλά τα εμπόδια εξακολουθούν να είναι τεράστια. Οι διακρίσεις δεν είναι πάντα ορατές με την πρώτη ματιά. Ωστόσο, κάθε ιστορία σαν τη δική μου, κάθε ιστορία επιτυχίας ενός νεαρού Ρομά, ανοίγει το δρόμο για άλλες. Πιστεύω ότι οι αλλαγές είναι εφικτές, αλλά απαιτούν επίσης συστημική υποστήριξη και το θάρρος των ατόμων να αγωνιστούν για τη θέση τους στην κοινωνία.

Η ποιητική συλλογή «Ο κάκτος στο χωράφι με τις ορχιδέες», η πρώτη έκδοση του Agić, περιέχει 63 ποιήματα, που συνυφαίνουν τα θέματα της αγάπης, της φτώχειας, των διακρίσεων και της αδικίας. Εκδόθηκε από το δημόσιο Πολιτιστικό και Αθλητικό Κέντρο και το Radio Ilijaš και προωθήθηκε τον Ιανουάριο του τρέχοντος έτους στο πλαίσιο του προγράμματος «Χειμώνας στο Ίλιγιας».

Λεπτομέρεια από το βιβλίο. Φωτογραφία: Ιδιωτικό αρχείο μέσω Balkan Diskurs, χρησιμοποιείται με άδεια.

Εκτός από την ενασχόλησή του με την ποίηση, ο Agić είναι από το 2024 πρεσβευτής της ελευθερίας της έκφρασης, καθώς αρθρογραφεί ενεργά για το Newipe, μια διαδικτυακή πύλη που καλύπτει θέματα από και σχετικά με την κοινότητα των Ρομά.

Ο Agić έχει φιλόδοξα σχέδια για το μέλλον, τα οποία ελπίζει να είναι εξίσου έντονα, συναισθηματικά και δυναμικά με το «Ο Κάκτος σε ένα Χωράφι με Ορχιδέες», αν όχι περισσότερο. Προσθέτει ότι κάθε ιστορία που γράφει φέρει ένα κομμάτι του μέσα της, και χωρίς έλλειψη έμπνευσης, ελπίζει ότι δεν θα περάσει απαρατήρητη.