Ο σιδηρόδρομος κανονικού εύρους του Ναϊρόμπι, ένα από τα έργα της Κίνας στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Μια Ζώνη Ένας Δρόμος» στην Κένυα. Εικόνα από το Wikimedia Commons. Άδεια CC BY-SA 4.0.

Το παρόν άρθρο υποβλήθηκε στο πλαίσιο της υποτροφίας για την κλιματική δικαιοσύνη του Global Voices, η οποία ενώνει δημοσιογράφους από σινόφωνες χώρες και χώρες της Παγκόσμιας Πλειοψηφίας για τη διερεύνηση των επιπτώσεων των κινεζικών αναπτυξιακών έργων στο εξωτερικό. Βρείτε περισσότερα άρθρα εδώ.

Η Κίνα έχει καταστεί σημαντικός επενδυτής σε ολόκληρη την Αφρική, με τις εταιρείες της να διαδραματίζουν ορατό ρόλο στην ανάπτυξη υποδομών, στην εξόρυξη και στην ενέργεια. Το 2024, το εμπόριο μεταξύ Κίνας και Αφρικής έφτασε τα 295,6 δισεκατομμύρια δολάρια σημειώνοντας αύξηση 4,8% σε ετήσια βάση και καταγράφοντας ρεκόρ για τέταρτη συνεχή χρονιά.

Η τεράστια εγχώρια αγορά της Κίνας συνεχίζει να προσφέρει τεράστιες ευκαιρίες για τα αφρικανικά προϊόντα. Η περιβαλλοντική ζημιά, που συνδέεται με ορισμένα από αυτά τα εγχειρήματα — μολυσμένοι ποταμοί, κατεστραμμένα δάση και εκτοπισμένες κοινότητες — έχει τεκμηριωθεί εκτενώς από αφρικανικά ΜΜΕ και διεθνείς δημοσιογράφους. Ωστόσο, παραμένει ένα εντυπωσιακό και ανεξερεύνητο φαινόμενο: η σχεδόν πλήρης απουσία τέτοιων αναφορών στα κινεζικά ΜΜΕ.

Μια αναζήτηση για κινεζικά δημοσιεύματα σχετικά με την παρουσία της Κίνας στην Αφρική οδηγεί σε συντριπτική πλειοψηφία σε πανηγυρικές αφηγήσεις: σιδηρόδρομοι υψηλής ταχύτητας, αμοιβαία επωφελής συνεργασία και αδελφοσύνη μεταξύ αναπτυσσόμενων χωρών. Οι αναφορές στην περιβαλλοντική υποβάθμιση είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Η εξήγηση δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στη λέξη «λογοκρισία». Η σιωπή είναι βαθύτερη, ενσωματωμένη στην εγχώρια δομή των ΜΜΕ της Κίνας, στην εμπορική λογική και στις στρατηγικές προτεραιότητες της παγκόσμιας αφήγησης.

Η ασυμφωνία στην πράξη

Στιγμιότυπο οθόνης από διαφήμιση της κρατικής τηλεόρασης CGTN (China Global Television Network) που εξυμνεί τη συνεργασία μεταξύ Αφρικής και Κίνας. Εικόνα από YouTube.

Ενώ οι επιβλαβείς επιπτώσεις των κινεζικών αναπτυξιακών έργων καλύπτονται όλο και περισσότερο από τον αφρικανικό Τύπο και τους διεθνείς φορείς παρακολούθησης, είναι σχεδόν αόρατες στα κινεζικά ΜΜΕ. Κρατικά μέσα ενημέρωσης όπως η People’s Daily, η Xinhua και η CCTV προωθούν αντίθετα θετικά μηνύματα σχετικά με τις οικονομικές συνεργασίες και τη «συνεργασία Νότου-Νότου». Αν υπάρχουν τοπικά πρόσωπα, είναι συχνά Αφρικανοί παρουσιαστές και δημοσιογράφοι, που προσλαμβάνονται από τα κρατικά ΜΜΕ της Κίνας με αμοιβές υψηλότερες από τις τοπικές και έχουν ως αποστολή να παρουσιάζουν αισιόδοξα μηνύματα, που ενισχύουν τα επίσημα επιχειρήματα.

Τα εμπορικά κινεζικά ΜΜΕ, που συχνά θεωρούνται πιο ανεξάρτητα, ακολουθούν σε μεγάλο βαθμό το παράδειγμά τους. Αν τα ρεπορτάζ αγγίζουν κάπως τα περιβαλλοντικά ζητήματα, το κάνουν με ασαφείς, αποστειρωμένους όρους, που αποφεύγουν την άμεση απόδοση ευθυνών σε κινεζικές εταιρείες ή έργα.

Οι κινεζικές επενδύσεις και η παρουσία κινεζικών εταιρειών στην Αφρική, εκτός από την ορατή επίδρασή τους στις υποδομές και την οικονομία, σπάνια εξετάζονται από τα κινεζικά ΜΜΕ από την άποψη της περιβαλλοντικής βλάβης. Όταν τα κινεζικά ΜΜΕ αναφέρονται σε περιβαλλοντικές ζημίες, είτε τις παραλείπουν είτε τις παρουσιάζουν ως τυχαίες, συχνά αποδίδοντάς τις στην κακή διαχείριση ή στις φυσικές προκλήσεις της Αφρικής. Τα μέλη των τοπικών κοινοτήτων σπάνια αναφέρονται ή βρίσκονται στο επίκεντρο της αφήγησης ούτε υπάρχουν συνεντεύξεις τους. Αντίθετα, παραμένουν ανώνυμα, στερούνται της δυνατότητας δράσης και είναι αποκομμένα από το κοινό.

Ωστόσο, οι συνέπειες των μεγα-αναπτυξιακών έργων είναι πραγματικές. Σε πολλές χώρες της Αφρικής, όπου η Κίνα έχει υλοποιήσει έργα, τα περιβαλλοντικά προβλήματα έχουν επανειλημμένα καταγγελθεί. Η αποψίλωση, ο εκτοπισμός πληθυσμών και η απώλεια βιοποικιλότητας λόγω της κατασκευής φραγμάτων έχουν προκαλέσει ζημίες στο Σουδάν, τη Γκάνα και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Η ρύπανση των υδάτων και οι αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία λόγω της εξόρυξης επηρεάζουν τη Γουινέα, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και τη Μοζαμβίκη. Οι απαλλοτριώσεις και η βία στο πλαίσιο ενός έργου υδρογονανθράκων έχουν αποσταθεροποιήσει την Ουγκάντα και την Τανζανία, μεταξύ άλλων.

Στην Κένυα, για παράδειγμα, ο σιδηρόδρομος Standard Gauge Railway (SGR) — ένα από τα εμβληματικά έργα της κινεζικής πρωτοβουλίας Μία Ζώνη Ένας Δρόμος, του μεγαλεπήβολου παγκόσμιου έργου υποδομής, έχει διακόψει τις διαδρομές μετανάστευσης της άγριας ζωής και έχει προκαλέσει ανησυχία στους οικολόγους. Ορισμένοι περιβαλλοντολόγοι ισχυρίζονται ότι «ο σιδηρόδρομος έχει διαταράξει τις διαδρομές μετανάστευσης της. Ωστόσο, παρά το μέγεθος και τις υποσχέσεις του, πολλοί Κενυάτες δηλώνουν ότι έχουν δει ελάχιστο όφελος από τον σιδηρόδρομο επισημαίνοντας το μεγάλο χάσμα μεταξύ των μεγαλόπνοων αναπτυξιακών σχεδίων και της πραγματικότητας επί τόπου.

Στη Νιγηρία, οι κινεζικές εξορυκτικές δραστηριότητες έχουν συνδεθεί με τη ρύπανση των υδάτων και τον εκτοπισμό των κοινοτήτων. Στη Ρουάντα, οι ντόπιοι που έχουν πληγεί από τα κινεζικά χρηματοδοτούμενα υδροηλεκτρικά έργα αναφέρουν απώλεια γης και ανεπαρκή αποζημίωση. Μια τοπική πηγή που ζήτησε να παραμείνει ανώνυμη αναφέρει:

Ce barrage modifie à jamais notre quotidien. Aujourd'hui, nous n'avons plus de travail, nous n'avons plus de terres cultivables. La présence du barrage a modifié la trajectoire de l'eau lors des saisons des pluies, ce qui engendre des inondations qu'on n'observe pas auparavant. Aucun dédommagement venant de l'entreprise chinoise et de nos autorités.

Αυτό το φράγμα αλλάζει για πάντα την καθημερινότητά μας. Σήμερα, δεν έχουμε δουλειά, δεν έχουμε καλλιεργήσιμη γη. Η ύπαρξη του φράγματος έχει αλλάξει την πορεία του νερού κατά τη διάρκεια των περιόδων των βροχών, με αποτέλεσμα να υπάρχουν πλημμύρες που δεν είχαμε ξαναδεί. Δεν υπάρχει καμία αποζημίωση από την κινεζική εταιρεία ή τις Αρχές μας.

Αντιμέτωπος με αυτές τις συνέπειες, σε αυτό το άρθρο του 2022 από το InfoNile, ο Prime Ngabonziza, Γενικός Διευθυντής του Rwanda Water Resources Board (RWB), μιας κυβερνητικής υπηρεσίας, εξηγεί:

Des études de faisabilité sont réalisées avant la construction d’une centrale hydroélectrique. Dans le cas de Nyabarongo, le problème est l’érosion à laquelle nous devons faire face.

Πριν από την κατασκευή ενός υδροηλεκτρικού σταθμού πραγματοποιούνται μελέτες σκοπιμότητας. Στην περίπτωση του Nyabarongo, το πρόβλημα είναι η διάβρωση, την οποία πρέπει να αντιμετωπίσουμε.

Οι λίγες αναφορές στην εταιρική ευθύνη σπάνια, αν όχι ποτέ, περιλαμβάνουν κινεζικές εταιρείες, που δραστηριοποιούνται στην ήπειρο. Αυτή η σιωπή δεν είναι τυχαία. Είναι δομική, πολιτική και στρατηγική.

Ο πρώην πρόεδρος της Νότιας Αφρικής Τζέικομπ Ζούμα συνομιλεί με τον πρόεδρο της Κίνας Σι Τζινπίνγκ στο Φόρουμ για τη Συνεργασία Κίνας-Αφρικής στο Σάνττον του Γιοχάνεσμπουργκ. Εικόνα από το Flickr. Άδεια CC BY-ND 2.0.

Το περιβάλλον των εγχώριων ΜΜΕ της Κίνας έχει υποστεί δραματική μεταμόρφωση υπό την ηγεσία του Σι Τζινπίνγκ, η διοίκηση του οποίου δίνει έμφαση σε αυστηρά ελεγχόμενες αφηγήσεις, που προωθούν την εθνική υπερηφάνεια και τις παγκόσμιες φιλοδοξίες. Η κριτική των κινεζικών εταιρειών στο εξωτερικό, ιδίως σε θέματα περιβάλλοντος, θεωρείται ότι υπονομεύει αυτούς τους στόχους.

Στιγμιότυπο οθόνης από πρόγραμμα του κινεζικού τηλεοπτικού δικτύου Global Television Network Africa. Εικόνα από το CGTN YouTube Channel.

Εν τω μεταξύ, η Κίνα έχει επεκτείνει επιθετικά την παρουσία των ΜΜΕ της στην Αφρική τοποθετώντας περισσότερους Κινέζους δημοσιογράφους σε ολόκληρη την ήπειρο και προσλαμβάνοντας τοπικούς Αφρικανούς δημοσιογράφους για να εμφανίζονται στις κρατικές εκπομπές των ΜΜΕ, ώστε να προσφέρουν «αφρικανικά πρόσωπα» στις κινεζικές αφηγήσεις. Αυτές οι αναφορές σπάνια αποκλίνουν από τα επίσημα μηνύματα. Όπως το έθεσε πρόσφατα ένα άρθρο της κρατικής εφημερίδας Global Times, «η περιβαλλοντική συνεργασία δεν αποτελεί μόνο αναπτυξιακή προτεραιότητα, αλλά και σύμβολο της ισχυρής φιλίας και της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ Κίνας και Αφρικής».

Αποσιωπημένες προοπτικές επί τόπου

Η περιβαλλοντικός δικηγόρος Zhang Jingjing, η οποία έχει περάσει πάνω από μια δεκαετία χειριζόμενη υποθέσεις περιβαλλοντικών δικαιωμάτων, που αφορούν κινεζικές επιχειρήσεις στην Αφρική, βλέπει αυτή τη διαγραφή ως σκόπιμη και συστημική. «Τα κινεζικά και τα ξενόγλωσσα ρεπορτάζ είναι σαν δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι: τα κινεζικά ρεπορτάζ είναι λίγα, συχνά απουσιάζουν και, όταν υπάρχουν, είναι σκέτος έπαινος», δήλωσε σε συνέντευξή της στην Global Voices.

Παρά το γεγονός ότι εργάζεται σε πολλές αφρικανικές χώρες, δεν την έχει προσεγγίσει ποτέ Κινέζος δημοσιογράφος για τη δουλειά της. «Ούτε ένας Κινέζος δημοσιογράφος δεν μου πήρε συνέντευξη για το τι αντίκτυπο έχουν οι κινεζικές εταιρείες στις τοπικές κοινότητες», δήλωσε η Zhang.

即使我人在美国，也从来没有收到过中国媒体的任何一手采访请求。美国记者倒是经常找我。

Παρόλο που έχω την έδρα μου στις ΗΠΑ, δεν έχω λάβει ποτέ κανένα άμεσο αίτημα συνέντευξης από κινεζικά ΜΜΕ. Αλλά οι Αμερικανοί δημοσιογράφοι επικοινωνούν τακτικά μαζί μου.

Αποδίδει τη σιωπή σε έναν συνδυασμό λογοκρισίας και αδράνειας.

中国记者有没有这样的视野？有没有动力去报道中国企业在海外的环境影响？根本没有这样的群体存在，也就一两个例外。

中国NGO和媒体在海外都一样受限，受到严格监管。没有人力、没有预算、没有对世界问题的关注，甚至也没有愿望做这种报道。

现在所谓的‘讲好中国故事’，等于已经给媒体定了调子。很多项目明明有问题，但只要不是‘好故事’，就注定不能报道。

Έχουν οι Κινέζοι δημοσιογράφοι αυτή την προοπτική ή το κίνητρο να αναφέρουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των κινεζικών εταιρειών στο εξωτερικό; Βασικά δεν υπάρχει καμία τέτοια ομάδα που να κάνει αυτή τη δουλειά – ίσως μία ή δύο εξαιρέσεις.

Οι κινεζικές ΜΚΟ και τα ΜΜΕ στο εξωτερικό αντιμετωπίζουν τους ίδιους περιορισμούς. Υπάρχει αυστηρή εποπτεία, δεν υπάρχει ανθρώπινο δυναμικό, δεν υπάρχει προϋπολογισμός, δεν υπάρχει ενδιαφέρον για τα παγκόσμια ζητήματα, και ειλικρινά, ούτε καν η επιθυμία να καλύψουν αυτού του είδους την ιστορία.

Το σύνθημα του κράτους για την «καλή αφήγηση της ιστορίας της Κίνας» έχει ήδη δώσει τον τόνο. Πολλά από αυτά τα έργα έχουν σαφώς προβλήματα, αλλά αν δεν είναι «καλές ιστορίες», απλά δεν θα αναφερθούν.

Μοιράστηκε ότι στη Γκάνα, περίπου 50.000 Κινέζοι υπήκοοι βρέθηκαν να εξορύσσουν παράνομα χρυσό. Ωστόσο, το περιστατικό δεν έφτασε ποτέ στα κινεζικά ΜΜΕ. Παρομοίως, τα ΜΜΕ απέτυχαν να αναφέρουν την κατάρρευση ενός φράγματος, που κατασκευάστηκε από Κινέζους στη Ζάμπια.

«Αυτά δεν είναι ασήμαντα περιστατικά», δήλωσε η Zhang . «Αλλά μέσα στο σύστημα των ΜΜΕ της Κίνας, δεν έχουν χώρο για να υπάρξουν. Αυτές οι ιστορίες προκαθορίζονται ως ακατάλληλες. Αν μια είδηση δεν είναι καλή, απλά δεν θα ειπωθεί».

Αναγνώρισε ότι τα δυτικά ΜΜΕ έχουν επίσης ελαττώματα: «Ορισμένα ρεπορτάζ είναι υπερβολικά ή βασίζονται σε περιορισμένη επιτόπια έρευνα. Αλλά τουλάχιστον υπάρχει κάποια ορατότητα. Στα κινεζικά ΜΜΕ, αν δεν καταλήξει στο Facebook, το κοινό δεν βλέπει τίποτα».

Συστημικά εμπόδια και αφηγηματική πειθαρχία

Αντίθετα, τα ανεξάρτητα ή εμπορικά κινεζικά ΜΜΕ είναι σχεδόν αδύνατο να στείλουν δημοσιογράφους στο πεδίο για να συγκεντρώσουν ιστορίες, που βασίζονται στις εμπειρίες των τοπικών κοινοτήτων. Υπάρχει μικρή οικονομική ανταπόδοση και ακόμη μικρότερη πολιτική κάλυψη για τέτοια ρεπορτάζ, καθώς η κριτική των κινεζικών υπερπόντιων εγχειρημάτων, ιδίως σε πολιτικά σημαντικές περιοχές όπως η Αφρική, αποθαρρύνεται ή λογοκρίνεται.

Οι Κινέζοι δημοσιογράφοι, που ξεπερνούν τις πολιτικές κόκκινες γραμμές, κινδυνεύουν από σοβαρές συνέπειες, συμπεριλαμβανομένης της λογοκρισίας, της απώλειας εργασίας, της παρακολούθησης, της κράτησης ή της φυλάκισης με ασαφείς κατηγορίες όπως «διαμάχη» ή «υπονόμευση της κρατικής εξουσίας». Ορισμένοι έχουν αντιμετωπίσει δημόσια διαπόμπευση, εξαναγκαστικές ομολογίες και απειλές κατά των οικογενειών τους. Όταν οι οργανισμοί ΜΜΕ στην Κίνα ξεπερνούν τις πολιτικές κόκκινες γραμμές, τα άρθρα τους διαγράφονται γρήγορα και ολόκληροι ιστότοποι μπορεί να κλείσουν. Συντάκτες και υπεύθυνοι αξιωματούχοι συχνά απομακρύνονται από τις θέσεις τους. Στις πιο σοβαρές περιπτώσεις, το ίδιο το μέσο ενημέρωσης μπορεί να κλείσει οριστικά.

Χωρίς τον εξονυχιστικό έλεγχο των ΜΜΕ, οι κινεζικές εταιρείες δεν αντιμετωπίζουν εγχώρια πίεση για να λογοδοτήσουν για τις οικολογικές ζημιές. Οι πολίτες στην Κίνα παραμένουν ανυποψίαστοι για το πραγματικό κόστος της παγκόσμιας επέκτασης της χώρας τους. Και οι αφρικανικές κοινότητες, αν και επηρεάζονται άμεσα, διαγράφονται από την κυρίαρχη αφήγηση.

Όπως εξήγησε ένας Κινέζος δημοσιογράφος, ο οποίος ζήτησε να τηρηθεί η ανωνυμία του, «δεν υπάρχει εκδοτικός χώρος, δεν υπάρχει ενδιαφέρον του κοινού και δεν υπάρχει πολιτική προστασία για να γίνουν αυτές οι ιστορίες. Η κάλυψη της Αφρικής είναι για την ήπια ισχύ, όχι για την έρευνα».

Δεν ήταν πάντα έτσι. Στις αρχές της δεκαετίας του 2010, φιλελεύθερα έντυπα όπως το Caixin και το Southern Weekly επένδυσαν σε περιβαλλοντικά ρεπορτάζ και διατήρησαν ισχυρά διεθνή θέματα. Οι δημοσιογράφοι κατά καιρούς κατέθεταν σε βάθος ιστορίες για τη ρύπανση και την κοινωνική ζημία, που σχετίζονταν με κινεζικά έργα στο εξωτερικό. Αλλά αυτή η εποχή έχει ξεθωριάσει. Από την εδραίωση του ελέγχου των ΜΜΕ από τον Σι Τζινπίνγκ το 2012, παράλληλα με την παρακμή της σοβαρής δημοσιογραφίας και την άνοδο του περιεχομένου με γνώμονα την επισκεψιμότητα σε πλατφόρμες όπως το Douyin (η κινεζική εκδοχή του TikTok, μια πλατφόρμα βίντεο μικρής διάρκειας γνωστή για το viral περιεχόμενο και το livestreaming) και το Xiaohongshu (μια εφαρμογή lifestyle που συνδυάζει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με το ηλεκτρονικό εμπόριο).

Το παρακλάδι στο Χονγκ Κονγκ του ειδησεογραφικού πρακτορείου Xinhua, διαχειριζόμενου από την κυβέρνηση. Φωτογραφία: Flickr CC BY-NC-SA 2.0

Το ρεπορτάζ από το εξωτερικό περιορίζεται πλέον σε μεγάλο βαθμό στους κρατικούς γίγαντες των μέσων ενημέρωσης: Xinhua, People's Daily, CGTN, China Daily, καθώς και σε περιοδικά που επικεντρώνονται στη διασπορά και βρίσκονται υπό κρατικό έλεγχο. Η περιβαλλοντική κάλυψη έρχεται στην επιφάνεια μόνο όταν συμβάλλει στην υποστήριξη της παγκόσμιας εικόνας της Κίνας, σπάνια για να ανιχνεύσει τη ζημιά.

Οι αφρικανικές ειδήσεις έχουν γίνει κεντρικές στη στρατηγική της Κίνας «Tell China’s Story Well», που ξεκίνησε από τον ίδιο τον Σι Τζινπίνγκ ως ένας τρόπος να ενισχυθεί η φήμη της Κίνας στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Ο Wu Peng, Γενικός Διευθυντής του Τμήματος Αφρικανικών Υποθέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών της Κίνας, έχει καλέσει ανοιχτά τις κινεζικές εταιρείες να υπερασπιστούν ενεργά την εικόνα της Κίνας στο εξωτερικό.

我经常鼓励在非洲的中国企业要站出来讲中国的事情…… 我们必须用更加深、实的东西来加以反击.

Συχνά παροτρύνω τις κινεζικές εταιρείες στην Αφρική να μιλούν και να λένε την ιστορία της Κίνας… Πρέπει να αντιμετωπίσουμε [τις επιθέσεις] όχι με θόρυβο, αλλά με βαθύτερα, πιο τεκμηριωμένα γεγονότα.

Ένα πρόσφατο άρθρο του Κινεζικού Κρατικού Συμβουλίου που εξυμνεί τους δεσμούς Κίνας-Κένυας αποκάλεσε τη σχέση «κοινό πεπρωμένο» και εξήρε την πρωτοβουλία Μία Ζώνη Ένας Δρόμος ως «λαμπρό παράδειγμα συνεργασίας». Αυτός ο τύπος γλώσσας κυριαρχεί στις κρατικές εκπομπές και διαμορφώνει την εγχώρια κατανόηση.

Στην Κένυα, οι τοπικές Αρχές απηχούν τη ρητορική επιθυμώντας να διατηρήσουν τις επενδύσεις και τη διπλωματική ζεστασιά. Αλλά αυτό έχει κόστος: αρκετοί Κενυάτες δημοσιογράφοι περιγράφουν την αυξανόμενη δυσκολία να αναφέρουν κριτικά τα κινεζικά έργα χωρίς εκδοτικές αντιδράσεις ή σιωπηρή μαύρη λίστα.

Για τα κινεζικά ΜΜΕ, η λογική είναι απλή: αυτές δεν είναι ιστορίες που πουλάνε, πολιτικά ή εμπορικά. Απέχουν πολύ από τα ενδιαφέροντα των περισσότερων εγχώριων αναγνωστών και κινδυνεύουν να υπονομεύσουν την προσεκτικά γυαλισμένη διεθνή εικόνα, που θέλει να παρουσιάσει το Πεκίνο.

Αυτή η μονόπλευρη αφήγηση έχει βαθιές επιπτώσεις στην κλιματική δικαιοσύνη. Στερεί από τις αφρικανικές κοινότητες την αξιοπρέπεια της προβολής και από τους Κινέζους πολίτες την ευκαιρία να κατανοήσουν τις συνέπειες της επέκτασης της χώρας τους προς τα έξω. Η πραγματική βιωσιμότητα δεν μπορεί να βασίζεται στην επιμελημένη δημιουργία εικόνας. Απαιτεί διαφάνεια, πρόσβαση και το θάρρος να αντιμετωπίσουμε τη ζημιά – όχι να την θάψουμε.