Στιγμιότυπο οθόνης από την ιστοσελίδα «Οι λαοί της λίμνης Βαϊκάλης»: εικονογράφηση, που απεικονίζει τα στερεότυπα για τους Μπουργιάτες. Χρησιμοποιείται κατόπιν αδείας.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Οι λαοί της λίμνης Βαϊκάλης» την 14η Σεπτεμβρίου 2023. Η επιμελημένη έκδοση παρατίθεται από τη Global Voices κατόπιν αδείας. 

Οι Μπουργιάτες είναι μία εθνοτική ομάδα μογγολικής προέλευσης, μία φυλή από τη νοτιοανατολική Σιβηρία. Οι Μπουργιάτες είναι ένας από τους δύο βασικούς αυτόχθονες λαούς της Σιβηρίας (ο δεύτερος λαός είναι οι Γιακούτιοι). Σήμερα η πλειοψηφία των Μπουργιατών κατοικούν στην πατρίδα τους, που ονομάζεται Δημοκρατία της Μπουργιατίας. Αυτή η ρωσική επαρχία με ομοσπονδιακή διοίκηση επεκτείνεται κατά μήκος της νότιας ακτογραμμής και περιλαμβάνει εν μέρει τη λίμνη Βαϊκάλη. Η περιοχή, όπως και πολλές άλλες απομακρυσμένες φτωχές περιοχές της Ρωσίας, υπέφερε δυσανάλογα από τη στρατολόγηση κατά τη διάρκεια του ρωσικού πολέμου στην Ουκρανία. 

Από την αρχή του πολέμου στο Ντονμπάς, εμφανίστηκαν memes για τους «μαχητικούς Μπουργιάτες», που ήταν έτοιμοι να πεθάνουν για τον Πούτιν. Τα memes εξαπλώθηκαν εκτενώς έπειτα από την έναρξη της εισβολής пλήρους κλίμακας στην Ουκρανία. Ο ρατσισμός στην χώρα, η οποία «μάχεται με τους ναζιστές», βγήκε στην επιφάνεια. Η φυσιογωμία αυτού του πολέμου χτίστηκε από τους Ασιάτες, ωστόσο, σε αναλογία ποσοστών, όσοι εξ’ αυτών πολεμάνε, αποτελούν εντελώς την μειοψηφία. Μαζί με μία εθελόντρια ενός φιλανθρωπικού ιδρύματος, που ήθελε να διατηρήσει την ανωνυμία της, και τον Πούρμπε Νταμπίγιεφ, ακτιβιστή του «Κέντρου Μπουργιατών στην Μογγολία», συγκεντρώσαμε τις πιο συνηθισμένες φράσεις, που μεροληπτούν σε βάρος των Μπουργιατών.

«Νόμιζα μόνο ζώα βόσκεις» ή «A, μπορείς να το κάνεις αυτό;»

Αυτές οι δυσφημιστικές εκφράσεις στηρίζονται σε στερεότυπα, όσον αφορά στην χαμηλή νοημοσύνη ή στα χαμηλά προσόντα των Ασιατ(ισσ)ών της Ρωσίας. Ενίοτε φαίνεται ότι δεν μιλάει κανείς πια έτσι, ωστόσο η ζωή αποδεικνύει το αντίθετο.

Η εθελόντρια θυμήθηκε πως με μία φίλη της πήγε σε μία εκδήλωση για «κοινωνική δικτύωση». «Όταν εμφανίστηκα και είπα ότι δουλεύω ως δικηγόρος, ένας άντρας εξεπλάγη. «Μα μπορείς να το κάνεις αυτό;» Κατά την άποψή του, οι Ασιάτ(ισσ)ες, που κατοικούν στις πόλεις, δουλεύουν είτε ως καθαρίστριες είτε ως κούριερ. Έπειτα, ο άντρας πρόσθεσε: «Νόμιζα μόνο ζώα βόσκετε».

Υπήρξε ακόμη ένα περιστατικό, όταν κατά τη διάρκεια δείπνου σε εστιατόριο με συναδέλφους της, η εθελόντρια πήγε στην τουαλέτα: «Μόλις μπήκα, μία γυναίκα άρχισε να με ρωτάει αυστηρά: “Πού είναι το χαρτί για τα χέρια;”. Κατά τη γνώμη της, μιας και ήμουν Ασιάτισσα, δεν θα ήμουν θαμώνας στο εστιατόριο, αλλά καθαρίστρια», θυμάται η εθελόντρια.

«Οι Μπουργιάτες είναι προληπτικοί»

Σε κάθε έθνος υπάρχει ένα σύστημα γενικώς αποδεκτών κανόνων και αξιών, κομμάτι του οποίου αποτελούν οι μύθοι και οι προλήψεις. Οι προλήψεις και οι οιωνοί αντικατοπτρίζουν την μακραίωνη ιστορία των λαών, ωστόσο, δεν μπορούμε να πούμε ότι οι Μπουργιάτες έχουν κάποια ενιαία συλλογική συνείδηση. Ο ακτιβιστής Πούρμπε Νταμπίγιεφ εξηγεί: «Υπάρχουν σχετικά πολλοί Μπουργιάτες: κάποιες εκατοντάδες χιλιάδες στην Μπουργιατία, χιλιάδες μογγολικής και κινεζικής καταγωγής Μπουργιάτες. Όλοι είναι πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους και η κάθε περιοχή έχει τη δική της τάξη πραγμάτων. Υπάρχουν ανάμεσά μας άνθρωποι των παραδόσεων, υπάρχουν και άνθρωποι, που δεν αγαπάνε τόσο τις παραδόσεις».

«Μπουργιάτες έτοιμοι για καβγά»

Οι Μπουργιάτες είναι συνηθισμένοι άνθρωποι, οι οποίοι στην καθημερινή ζωή τους δεν ξεχωρίζουν ουσιαστικά από εκπροσώπους άλλων εθνικοτήτων. Ο χαρακτηρισμός ενός ολόκληρου λαού ως εριστικού και επιθετικού είναι εμφανώς υπερβολή και ψέμα. Εκτός αυτού, σύμφωνα με τα όσα είπε ο ακτιβιστής Νταμπίγιεφ, η φράση «μαχητές Μπουργιάτες» είναι πολύ προσβλητική, καθώς «αντανακλά» μία σχέση με αυτούς τους ανθρώπους, σαν να πρόκειται για κάποια ράτσα σκύλων.

«Για Μπουργιάτης/ισσα, είσαι αρκετά… όμορφη/ος, ψηλή/ός, μυώδης κ.ά.»

Τυπική ρατσιστική δήλωση, την οποία τακτικά συναντάνε οι Μπουργιάτες, που μετακομίζουν στις δυτικές περιοχές της Ρωσίας για να σπουδάσουν ή να εργαστούν. Υπαινίσσεται ότι οι εκπρόσωποι της συγκεκριμένης εθνικής ή εθνοτικής ομάδας συνήθως δεν είναι ελκυστικοί, ενώ στη δεδομένη περίπτωση η ομορφιά θεωρείται ως κάτι απροσδόκητο ή ασυνήθιστο.

Η εθελόντρια αναφέρει: «Το μέγεθος και το ύψος των ανθρώπων εξαρτώνται από ένα πλήθος παραγόντων και μπορεί να διαφέρουν ακόμη και μέσα σε μία εθνοτική ομάδα. Ωστόσο, τέτοιου είδους εκφράσεις είναι διαδεδομένες ακόμη και ανάμεσα στους ίδιους τους Μπουργιάτες». Μερικές φορές, οι ομιλητές υποστηρίζουν ότι ήθελαν να κάνουν κομπλιμέντο. Ωστόσο, φυσικά, τέτοιου είδους δηλώσεις δεν αποτελούν κομπλιμέντο.

«Μέχρι την προσάρτησή τους στη Ρωσία, οι Μπουργιάτες δεν είχαν καν σύστημα γραφής»

Αυτή η φράση είναι εντελώς ανακριβής. Οι Μπουργιάτες είχαν τους δικούς τους τρόπους μετάδοσης της γνώσης και της πολιτισμικής κληρονομιάς τους πριν την επαφή τους με τη ρωσική αυτοκρατορία. Οι Μπουργιάτες είχαν ένα κάθετο μογγολικό σύστημα γραφής. Εκτός από αυτό, μία τέτοια δήλωση είναι υποτιμητική όσον αφορά στην κουλτούρα των Μπουργιατών και στην ιστορία τους. 

«Μπορεί να είσαι Μπουργιάτης, αλλά είσαι δικός μας»

Αυτή αποτελεί μία πολύ δημοφιλή και απολύτως ρατσιστική δήλωση, η οποία χωρίζει τους άνθρωπους σε ομάδες. Επίσης και σήμερα υπάρχουν παρόμοιες εκφράσεις, που είναι άκρως δημοφιλείς και αντικατοπτρίζονται ακόμη και στην μαζική κουλτούρα. Για παράδειγμα, στους στίχους των αποκαλούμενων Z-ποιητών, οι οποίοι προπαγανδίζουν τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

«Νιχάο»

Σημαίνει «γεια» στα κινεζικά. Στις δυτικές ρωσικές περιοχές, μποροεί να απευθυνθούν έτσι σε οποιονδήποτε Ασιάτη θεωρώντας ότι είναι ένα διασκεδαστικό αστείο. Ωστόσο, αυτή αποτελεί μία στερεότυπη και προσβλητική έκφραση, η οποία υποδηλώνει ότι όλοι οι Ασιάτες μοιάζουν μεταξύ τους, έχουν την ίδια κουλτούρα και γλώσσα.

«Αγόρασες διαβατήριο; Μπουργιατία, τι είναι αυτό, βρίσκεται στη Ρωσία;»

Μπορεί κάποιος να μην ξέρει καλά γεωγραφία και αυτό δεν είναι έγκλημα. Αν και οι μετανάστες στη Ρωσία, βάσει νόμου, είναι υποχρεωμένοι να γνωρίζουν τη γλώσσα και την κουλτούρα, ωστόσο, δεν ισχύει και δεν είναι ενήμεροι όλοι οι Ρώσοι ποιες περιοχές αποτελούν τη Ρωσία. Αυτή η φράση, επίσης, συμβολίζει, το διαχωρισμό ανάμεσα στους «κανονικούς ανθρώπους» με τα σωστά έγγραφα και όλους τους υπόλοιπους. 

«Σχιστομάτηδες»

Υπάρχει ολόκληρη σειρά από προσβλητικά και μεροληπτικά στερεότυπα, τα οποία συνδέονται με το σχήμα των ματιών. Αυτή η ιδιαιτερότητα στην εξωτερική εμφάνιση  αναπαράγει υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς: οι Μπουργιάτες θεωρούνται λιγότερο έξυπνοι, περισσότερο πονηροί και ύπουλοι. 

«Η υπόθεση πως το σχήμα των ματιών μπορεί, με κάποιο τρόπο, να δείχνει τον χαρακτήρα, τη συμπεριφορά ή την νοημοσύνη, είναι παράλογη. Τέτοιες απλοποιημένες αντιλήψεις σχετικά με την εξωτερική εμφάνιση διαγράφουν την  πολυετή ιστορία και τις πολιτιστικές διαφορές», ισχυρίζεται η εθελόντρια του ιδρύματος.

Η εθελόντρια προσθέτει ότι το σύμπλεγμα των «σχιστών ματιών» δεν δημιουργήθηκε από το πουθενά. Οι Ασιάτες προσπαθούν να το αντιμετωπίσουν κάνοντας ένα «ευρωπαϊκό σχήμα ματιών». Ήδη από το σχολείο, τα κορίτσια ξεκινάνε να σκέφτονται την επέμβαση. «Τέτοιου είδους επεμβάσεις είναι πολύ δημοφιλείς, όχι μόνο στις εθνικές δημοκρατίες της Ρωσίας, αλλά και στο Καζακστάν», προσθέτει η εθελόντρια.

Από την μία πλευρά, τα στερεότυπα είναι ένα πράγμα ιδιαίτερα διαδεδομένο στις διεθνοτικές σχέσεις. Οι άνθρωποι με χιούμορ διακρίνουν τα χαρακτηριστικά, που είναι εγγενή σε μία συγκεκριμένη ομάδα. Ωστόσο, σε αυτήν τη διαδικασία, υπάρχει και η αντίθετη πλευρά: τα προσβλητικά στερεότυπα, που «στενεύουν» τα σύνορα του κόσμου, δημιουργούν πραγματικά τείχη ανάμεσα στους ανθρώπους, ενισχύουν το διχασμό και την έχθρα. Τα στερεότυπα για τους Μπουργιάτες αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτών των αρνητικών διαδικασιών στην κοινωνία.