Μια γυναίκα πρατηρεί τα ερείπια ενός σπιτιού στο Cerro Metate, Μεξικό. Φωτογραφία της Juana García, χρησιμοποιείται με την άδειά της.

Εκείνο που κάποτε ήταν ένα ανθισμένο χωριό, με εύφορο έδαφος και με τουλάχιστον 15 οικογένειες, έχει γίνει μια περιοχή σιωπής, όπου τραγουδούν μόνο τα πουλιά.  Τα σπίτια κατέρρευσαν από τη φωτιά, μερικά ακόμη όρθια είναι διάτρητα από τις σφαίρες και σε άλλα έχουν απομείνει μόνο οι τοίχοι.

Μέχρι τα τέλη Μαρτίου του 2024, περισσότερα από 25 σπίτια είχαν καεί, καθώς και το σύστημα διανομής πόσιμου νερού, στύλοι ηλεκτρικού ρεύματος, αγαύες και το δάσος των οικογενειών του Cerro Metate, ενός από τα χωριά του δήμου San Juan Mixtepec, που βρίσκεται στο νότιο Μεξικό, στην Οαχάκα.

Ο Abraham, ένας πρώην κάτοικος του Cerro Metate, αναστενάζει καθώς δείχνει ό,τι έχει απομείνει από αυτό που κάποτε ήταν το σπίτι του:

Quemaron mi casa el que hice con mucho trabajo, lo construí con el dinero que conseguí en Estados Unidos, cuando regresé hice esta casita donde me pasé después, pero me tuve que salir porque a diario estaban disparando y así no se puede vivir, ahora quemaron todo. Cuando todo se calme, ¿dónde voy a vivir?

Έκαψαν το σπίτι μου, αυτό που έχτισα με τόσο κόπο, με τα χρήματα που έβγαλα από τις Ηνωμένες Πολιτείες· όταν γύρισα, έχτισα αυτό το μικρό σπίτι όπου συνέχισα να ζω, αλλά με ανάγκασαν να φύγω γιατί πυροβολούσαν κάθε μέρα και δεν γίνεται να ζεις έτσι. Τώρα έχουν κάψει τα πάντα. Όταν όλα θα ηρεμήσουν, πού θα πάω να ζήσω;

Το μόνο που έχει απομείνει από το σπίτι που έχτισε ο Abraham, αφού πήγε να εργαστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες για έξι χρόνια, είναι στάχτες, μερικά πήλινα εργαλεία και μια μεταλλική πόρτα απέναντι από αυτά που κάποτε ήταν τα σπίτια δώδεκα περίπου οικογενειών.

Αισθάνεται τη μελωδία του ανέμου που προέρχεται από το δάσος. Είναι μια ηλιόλουστη μέρα, περίπου 35 άτομα έχουν λάβει μέρος σε ένα tequio (υποχρεωτική άμισθη εργασία που προέρχεται από τους αυτόχθονες πληθυσμούς του Μεξικού, που περιλαμβάνει την κοπή των δέντρων που καταστράφηκαν από τη φωτιά, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα κενό και έτσι να αποκατασταθεί η ηλεκτρική ενέργεια. Παρ’ όλο που το Cerro Metate έγινε ένα χωριό φάντασμα, όταν γίνονται τα tequio, οι συμμετέχοντες κάνουν βάρδιες, ενώ μια άλλη ομάδα φυλάει σκοπιά για να αποτρέψει τις σφαίρες να τους χτυπήσουν ανά πάσα στιγμή. Το tequio είναι μια κοινοτική εργασία, που περιλαμβάνει τη συμμετοχή ολόκληρου του χωριού χωρίς καμία αμοιβή.

Εκείνη την ημέρα, ενώ εκτελούνταν εργασίες, ακούγονταν από μακριά πυροβολισμοί σαν να επρόκειτο για εμπόλεμη ζώνη. Σε απόσταση περίπου έξι χιλιομέτρων από εκεί βρίσκεται το εδαφικό όριο, που αμφισβητείται από τον Santo Domingo Yosoñama του δήμου San Juan Ñumí, ο οποίος διεκδικούσε 1.700 στρέμματα γης, που είχαν πιστωθεί υπέρ του San Juan Mixtepec στο φάκελο 246/1996 του Ενιαίου Αγροτικού Δικαστηρίου της 46ης Περιφέρειας.

Ο José Sánchez, ο οποίος εκτοπίστηκε από το Cerro Metate και βρήκε καταφύγιο σε μια άλλη κοινότητα περίπου πέντε χιλιόμετρα μακριά, όπου βρήκαν καταφύγιο και άλλες οικογένειες που είχαν διαφύγει όπως αυτός, λέει:

Estamos cansados de esto, todos los días es así, hay días con más disparos y otros menos. Han sido 14 años de vivir en la incertidumbre, con miedo que nos vengan a balear, como lo han hecho. 

Έχουμε κουραστεί από όλα αυτά, έτσι είναι κάθε μέρα, υπάρχουν μέρες με περισσότερους πυροβολισμούς και άλλες με λιγότερους. Εδώ και 14 χρόνια ζούμε στην αβεβαιότητα, με το φόβο ότι θα έρθουν και θα μας πυροβολήσουν, όπως έχουν κάνει μέχρι τώρα.

Στα τέλη του 2023, σε εθνικό επίπεδο, προστέθηκαν περισσότερα από 38 χιλιάδες άτομα σε συνθήκες αναγκαστικού εκτοπισμού, σύφωνα με εκτιμήσεις της της Μεξικανικής Επιτροπής για την Υπεράσπιση και την Προώθηση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (CMDPDH).

Σύφωνα με την Επιτροπή, τόσο η Τσιάπας όσο και η Οαχάκα έχουν τον υψηλότερο αριθμό εκτοπισμένων ιθαγενών της χώρας, τόσο σε ό,τι αφορά τα περιστατικά όσο και σε ανθρώπινους αριθμούς.

Ο Daniel Márquez, υπεύθυνος των εκτοπισμένων στο εσωτερικό της χώρας της  CMDPDH, δήλωσε σε συνέντευξη:

La mayoría de las formas de violencia están asociadas con armas de fuego. Entonces, hay esa proliferación de actores que tienen armas de una u otra forma. Con esto, hacen que haya un potencial riesgo de desplazamiento, a conflictos de larga data. En Oaxaca tienen mucha incidencia.

Οι περισσότερες μορφές βίας συνδέονται με τα πυροβόλα όπλα. Επομένως, υπάρχει μια πληθώρα ατόμων που κατέχουν όπλα σε κάθε περίπτωση.  Αυτό συνεπάγεται έναν πιθανό κίνδυνο εκτοπισμού και μακροχρόνιων συγκρούσεων. Στην Οαχάκα η συχνότητα εμφάνισης είναι υψηλή.

Άνδρες ανάμεσα στα ερείπια του Cerro Metate, Μεξικό. Φωτογραφία της Juana García, χρησιμοποιείται με την άδειά της.

14 χρόνια εκτοπισμού

Από το 2010, εκτός από τις μαρτυρίες των ίδιων των κατοίκων, έχουν καταγραφεί από διάφορα μέσα πυρκαγιές σε περισσότερα από 50 οχήματα, περισσότερα από 30 σπίτια, σχεδόν 100 στρέμματα δασικής έκτασης και ανθρωποκτονίες τουλάχιστον 28 ανθρώπων στο δήμο της San Juan Mixtepec. Σε αυτά προστίθενται δεκάδες οικογένειες, που εκτοπίστηκαν σταδιακά για 14 χρόνια. Ορισμένες πήγαν να ζήσουν στην πρωτεύουσα του δήμου της San Juan Mixtepec, άλλες στη Tlaxiaco, στη Santiago Juxtlahuaca, στη Huajuapan de León, στην πόλη της Οαχάκα και ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πριν από 14 χρόνια, προτού τους πλήξει η βία και ο εκτοπισμός, τόσο αυτοί όσο και οι γείτονες του οικισμού Yosoñama, διατηρούσαν σχέσεις σεβασμού. Ωστόσο, λένε ότι από την άφιξη της Antorcha Campesina (μιας πολιτικής οργάνωσης), η βία έχει επιδεινωθεί και οι κάτοικοι του Yosoñama άρχισαν να εισβάλλουν πιο γρήγορα στα εδάφη της Mixtepec.

Σε αντίθεση με άλλες εκτοπισμένες κοινότητες σε αυτή τη ζώνη της Οαχάκα, το Cerro Metate και η Rancho Lucero εκτοπίστηκαν σταδιακά για περισσότερο από μια δεκαετία. Οργανώνονται tequio και φρουρές. Η φρουρά είναι η στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι των κοινοτήτων Cerro Metate, Cuajilotes, Pueblos Nuevo και Río Azucena πηγαίνουν να επιτηρήσουν την περιοχή των συγκρούσεων για να ειδοποιήσουν αν υπάρχουν ένοπλοι.

Οι άνθρωποι που συνοδεύουν τον Abraham σε ένα tequio τραγουδούν:

Tenemos la esperanza de regresar algún día a Cerro Metate. Pueden corrernos, quemar nuestros cerros, pero no pueden borrar nuestras memorias y registros, porque acá nacimos, acá crecimos y de acá somos.

Ελπίζουμε κάποια μέρα να επιστρέψουμε στο Cerro Metate. Μπορούν να μας διώξουν, μπορούν να κάψουν τους λόφους μας, αλλά δεν μπορούν να σβήσουν τις αναμνήσεις και τις μνήμες μας, γιατί γεννηθήκαμε εδώ, μεγαλώσαμε εδώ και καταγόμαστε από εδώ.

Ο αναγκαστικός εκτοπισμός έχει πλήξει κι άλλες γειτονικές κοινότητες, όπως τις  Rancho Lucero, Cuajilotes, Pueblo Viejo και την Río Azucena. Για παράδειγμα ο S. Suárez από την Cuajilotes (ο οποίος παρέλειψε το όνομά του για να αποφύγει αντίποινα), αποφάσισε να φύγει με την οικογένειά του, για να ζήσει στο χωριό της συζύγου του,  αν και επιστρέφει για να υπηρετήσει στα tequio και στις φρουρές. Ο Suárez διηγείται:

Nosotros somos los que estamos acá viendo cómo le hacemos para sobrevivir, cómo nos turnamos para hacer guardia, cómo sobrevivimos cada día. Antes salíamos a trabajar a Estados Unidos para mantener a nuestras familias, porque nunca nos llegan los programas de apoyo, pero ahora tampoco podemos salir porque estamos al pendiente de lo que pueda sucederles a nuestras familias.

Εμείς είμαστε αυτοί που μένουμε εδώ και προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς θα επιβιώσουμε, πώς θα κάνουμε τις βάρδιες της φρουράς, πώς θα επιβιώσουμε κάθε μέρα. Παλιά πηγαίναμε στις Ηνωμένες Πολιτείες να δουλέψουμε για να συντηρήσουμε τις οικογένειές μας, γιατί τα προγράμματα υποστήριξης δεν μας έρχονταν ποτέ, αλλά τώρα  δεν μπορούμε καν να βγούμε γιατί ανησυχούμε για το τι θα μπορούσε να συμβεί στις οικογένειές μας.

Ο πατέρας του σκοτώθηκε το Φεβρουάριο του 2013 και ο ίδιος λέει ότι από τότε η Γενική Εισαγγελία του κράτους της Οαχάκα (FGEO) δεν τον έχει ενημερώσει για την πορεία των ερευνών, δεδομένου ότι υπάρχουν. Αυτός ο αγώνας για την υπεράσπιση του περιοχής έχει αφήσει ορφανά μωρά, χήρες γυναίκες, πατέρες και μητέρες χωρίς παιδιά.

Σε μια συνέντευξη, οι Αρχές της San Juan Mixtepec ισχυρίστηκαν ότι πρόκειται για μια σύγκρουση, που αφορά ολόκληρο το δήμο. Ωστόσο, υπάρχουν πέντε κοινότητες, που αντιμάχονται με σφαίρες εδώ και 14 χρόνια, μια σύγκρουση που δεν έχει σταματήσει, αλλά αντίθετα έχει ενταθεί, αφήνοντας πίσω της χωριά-φάντασματα όπως το Cerro Metate και το Rancho Lucero.

Από το 2011 ο José Sánchez έχει λάβει ένα σπίτι με δάνειο στο Río Azucena, με την ιδέα να επιστρέψει σύντομα στο Cerro Metate, αλλά έχουν περάσει 13 χρόνια και εκείνος είναι μακριά από το σπίτι, και το Μάρτιο κάηκε και το σπίτι του. Το 2011 κατάφερε να γλιτώσει από τις σφαίρες και προσθέτει με σπασμένη φωνή: 

Estamos cansados, todos los días se escuchan disparos, todos los días nos turnamos para cuidar nuestro territorio, nuestro hogar y bosques, para que no se acerquen a adueñarse de las tierras. Nada es igual que antes.

Είμαστε κουρασμένοι, κάθε μέρα ακούμε πυροβολισμούς, κάθε μέρα κάνουμε βάρδιες για να φροντίζουμε την περιοχή μας, τα σπίτια μας και τα δάση μας, ώστε να μην έρθουν και καταλάβουν τη γη.

Φωτογραφία εγκαταλελειμμένου σπιτιού στο Cerro Metate, Μεξικό. Φωτογραφία της Juana García, χρησιμοποιείται με την άδειά της.

Οι εκτοπισμένες οικογένειες ικετεύουν να σταματήσει η βία σε αυτή την περιοχή της San Juan Mixtepec, ότι θα τους αποδοθεί δικαιοσύνη, ώστε να μπορέσουν να γυρίσουν στα σπίτια τους, στο Cerro Metate, για να εργασθούν στα χωράφια τους.

Από την αρχή της σύγκρουσης, ούτε οι οικογένειες του Cerro Metate ούτε οι άλλες έχουν λάβει καμιά ανθρωπιστική στήριξη από την κυβέρνηση για τη βία που βιώνουν· αντίθετα, τα σχολεία του Pueblo Viejo, όπου πηγαίναν τα παιδιά, έκλεισαν.