Οι αντιλόπες σάιγκα στη στέπα. Στιγμιότυπο από το βίντεο “Сайгак интересные факты (Сайга)” (“Sajgak interesnye fakty (Sajga)”/ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την αντιλόπη σάιγκα) από το κανάλι YouTube Узнавай!. Νόμιμη χρήση.

Στις 3 Ιουλίου, οι καζακικές Αρχές άρχισαν μία εκστρατεία για τη ρύθμιση του πληθυσμού της αντιλόπης σάιγκα, επίσης τοπικά γνωστή ως σάιγκακ, ο αριθμός του οποίου έφτασε τις 3,9 εκατομμύρια αντιλόπες το 2025. Το σχέδιο είναι να πυροβοληθεί περίπου το 20% (800.000) του πληθυσμού σάιγκακ της χώρας έως το τέλος του Νοεμβρίου του 2025 και να επεξεργαστούν το κρέας, τα κέρατα και το τρίχωμα. Το Υπουργείο Οικολογίας δικαιολόγησε αυτή την απόφαση δηλώνοντας:

Τα χωράφια καταστρέφονται [από τα κοπάδια σάιγκα], τα εκτρεφόμενα ζώα χάνουν τους λειμώνες και ο πληθυσμός σάιγκα που όλο και αυξάνεται μπορεί να παραλύσει την αγροτική δραστηριότητα.

Την πρώτη εβδομάδα της εκστρατείας, οι Αρχές σκότωσαν περισσότερα από 550 σάιγκακ.

Παρακάτω παραθέτεται το βίντεο της έναρξης της εκστρατείας, που αναρτήθηκε στο YouTube:

Έτσι, αυτό που ήταν αδιανόητο δύο δεκαετίες πριν, όταν τα σάιγκακ είχαν σχεδόν εξαφανιστεί λόγω της λαθροθηρίας, έγινε πραγματικότητα. Οι προσπάθειες του Καζακστάν να διατηρήσουν τον πληθυσμό επέτρεψε στα σάιγκακ να ευημερήσουν στη στέπα, ξεπερνώντας το ιστορικό ρεκόρ των 1,2 εκατομμυρίων ζώων που είχαν καταγραφεί το 1974 τρεις φορές. Έχοντας σώσει τα σάιγκακ που ήταν υπό εξαφάνιση, η χώρα τώρα παλεύει με τις απροσδόκητες προκλήσεις της πιο επιτυχημένης προσπάθειας διατήρησης, γνωστής ως «Θαύμα του Καζακστάν».

«Ένα σύμβολο της στέπας του Καζακστάν»

Τα σάιγκακ είναι ένα αληθινό σύμβολο της στέπας του Καζακστάν, έχοντας ζήσει σε αυτόν τον τόπο χιλιάδες χρόνια. Έχουν περιπλανηθεί στα εδάφη του σημερινού Καζακστάν και σε ολόκληρη την ευρασιατική ήπειρο από τη Λίθινη Εποχή.

Αυτό σημαίνει ότι τα σάιγκακ επιβίωσαν από την τελευταία Εποχή των Παγετώνων και δεν εξαλείφθηκαν σαν άλλα ζώα, όπως τα μαμούθ, οι ρινόκεροι της Σιβηρίας και οι Ούροι.

Με το πέρασμα του χρόνου, τα σάιγκακ εξαφανίστηκαν στα περισσότερα μέρη εκτός από λίγες χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Καζακστάν, όπου είναι συγκεντρωμένο το 90% του συνολικού πληθυσμού. Τώρα, υπάρχουν τρεις πληθυσμιακοί τύποι σάιγκακ στο Καζακστάν: των Ουράλιων, του Ουστριούρτ και του Μπετπάκ – Νταλά.

Περισσότερα από τα μισά σάιγκακ, ή 2,3 εκατομμύρια, κατοικούν στο γεωγραφικό διαμέρισμα του Δυτικού Καζακστάν, όπου οι Αρχές εκκίνησαν την εκστρατεία «ελέγχου του πληθυσμού» λόγω της όλο και πιο εντεινόμενης διαμάχης των τοπικών αγροτών με τους πληθυσμούς σάιγκακ.

Παρόλο που οι Καζάκοι έχουν ιστορικά κυνηγήσει σάιγκακ, τα θεωρούσαν ιερά ζώα στην τοπική κουλτούρα. Υπήρχε η πεποίθηση ότι όποιος σκότωνε σάιγκακ χωρίς καλό λόγο θα βίωνε αποτρόπαια τιμωρία, η οποία εκτεινόνταν και στην οικογένεια του ανθρώπου.

Ο σεβασμός στα σάιγκακ ως  εθνικό σύμβολο είναι ακόμη παρών στο Καζακστάν, όπως αποδεικνύεται από την παρουσία τους στα χαρτονομίσματα και τον χαρακτηρισμό ως «σύμβολο της στέπας του Καζακστάν» από τον Πρόεδρο Κασίμ-Τζομάρτ Τοκάγιεφ.

Η λαθροθηρία στα πρόθυρα της εξαφάνισης

Είναι δύσκολο να μπερδέψει κανείς τα σάιγκακ με οποιοδήποτε άλλο ζώο λόγω της μοναδικής τους εμφάνισης. Είναι αντιλόπες μετρίου μεγέθους με λεπτά άκρα, που τους επιτρέπουν να τρέχουν έως και 80 χιλιόμετρα την ώρα.

Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο τους είναι η μοναδική μύτη, που έχει το σχήμα μαλακής και κινητής προβοσκίδας, η οποία τα κάνει να μοιάζουν με εξωγήινα πλάσματα με την πρώτη ματιά. Η μύτη τους επιτρέπει το φιλτράρισμα σκόνης στη στέπα και το ζέσταμα του κρύου αέρα τους παγωμένους χειμώνες.

Ένα βίντεο στο YouTube για τα σάιγκακ:

Τα αρσενικά είναι στολισμένα με ημιδιαφανή κέρατα σε σχήμα λύρας, η ζήτηση των οποίων είναι και αυτή που οδήγησε τα σάιγκακ στα πρόθυρα της εξαφάνισης και εξακολουθεί να αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή. 

Τα υπάρχοντα ιστορικά αρχεία δείχνουν πως τα σάιγκακ σχεδόν εξαφανίστηκαν σε δύο περιστάσεις στο Καζακστάν. Στα τέλη του 19ου και στην αρχή του 20ού αιώνα, τα σάιγκακ εξολοθρεύονταν σκόπιμα, ειδικά με τη μαζική οπλοκατοχή.

Τα κέρατά τους πωλούνται στην Κίνα, όπου χρησιμοποιούνταν στην παραδοσιακή ιατρική. Οι επιδημίες συνέβαλαν στην κρίση και ο πληθυσμός σάιγκα μειώθηκε στα κατά προσέγγιση 20.000 ζώα στις αρχές του 20ού αιώνα.

Η Επανάσταση των Μπολσεβίκων στη Ρωσία έσωσε τα σάιγκακ από την εξαφάνιση. Με την έναρξη του Ρωσικού Εμφυλίου το 1917, το Καζακστάν ήταν ήδη από καιρό μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας έχοντας προσαρτηθεί σε αυτή τον προηγούμενο αιώνα.

Το 1919, ο αρχηγός της επανάστασης, Βλαντίμιρ Λένιν, υπέγραψε διάταγμα, που περιόριζε τις κυνηγετικές περιόδους, το οποίο ως αποτέλεσμα βοήθησε στην ανάκαμψη του πληθυσμού σάιγκακ, αφού είχε απαγορευτεί το κυνήγι τους. Ως αποτέλεσμα, από το 1919 έως το 1953, ο πληθυσμός ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο.

Με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και την ανεξαρτησία του Καζακστάν το 1991, η λαθροθηρία εξερράγη. Μεταξύ του 1991 και 2006, ο πληθυσμός σάιγκακ μειώθηκε κατά 94-97%, με μόνο 21.000 ζώα να απομένουν το 2003. Τα αρσενικά σκοτώνονταν από τους λαθροκυνηγούς, οι οποίοι πουλούσαν παράνομα τα κέρατα στην Κίνα, όπου υπήρχε η αντίληψη ότι θεράπευαν τον πυρετό, τους σπασμούς, τα εγκεφαλικά και νόσους του συκωτιού και του στομάχου.

Το Καζακστάν κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια για την αποκατάσταση του πληθυσμού σάιγκακ δημιουργώντας περιοχές προστασίας. Το 2005, το κρατικό πρότζεκτ Altyn Dala ξεκίνησε και δημιούργησε φυσικά καταφύγια, που προστάτευαν τα σάιγκακ από τους λαθροκυνηγούς. Αργότερα, απαγόρευσε την χρήση προϊόντων από τα σάιγκακ, συμπεριλαμβανομένου όλων των τμημάτων και παραγώγων τους, σε νομοθετικό επίπεδο.

Το 2019, μετά από ένα περιστατικό δολοφονίας δασοφύλακα από λαθροκυνηγούς, οι αρχές εισήγαγαν αυστηρότερες ποινές για τη λαθροθηρία: φυλάκιση έως δώδεκα χρόνια και κατάσχεση ιδιοκτησίας.

Ύστερα από είκοσι χρόνια προσπαθειών συντήρησης, το 2023, ο πληθυσμός σάιγκακ αυξήθηκε από 21.000 σε 1,9 εκατομμύρια, χαίροντας διεθνούς επαίνου.

Ένα βίντεο στο YouTube που αφορά τη διαφύλαξη της αντιλόπης σάιγκακ από το Καζακστάν:

Σχολιάζοντας αυτή την επιτυχία, ο Andrey Kim, εκπρόσωπος του Υπουργείου Οικολογίας του Καζακστάν, σημείωσε:

Ολόκληρος ο κόσμος μας παρακολουθεί. Πολλοί διεθνείς επιστήμονες αποκαλούν τη διάσωση των σάιγκα στις στέπες μας «Θαύμα του Καζακστάν».

Το 2024, το πρότζεκτ Altyn Dala έλαβε το βραβείο υψηλού κύρους Earthshot Prize, και ένα εκατομμύριο Βρετανικές λίρες για να συνεχιστεί το έργο διατήρησης.

Ποιος πήρε ποιανού τη γη;

Σε λιγότερο από δύο χρόνια, το Καζακστάν πέρασε από τον εορτασμό της απροσδόκητης επιτυχίας διατήρησης στην ομαδική εξόντωση σάιγκακ. Ο βασικός λόγος που προκάλεσε τη δημιουργία της εκστρατείας για τη μείωση του πληθυσμού σάιγκακ από το κράτος ήταν οι διαρκείς διαμαρτυρίες των αγροτών.

Οι διαμαρτυρίες ενάντια στα σάιγκακ συνοψίζονται στον ανταγωνισμό για νερό και βοσκότοπους με τα αγροτικά ζώα και την καταστροφή των χωραφιών με άχυρο και τεχνητών λειμώνων, που προκαλούνται από την εποχιακή μετανάστευση και γεννήσεις. Εκείνοι που απαιτούν απ’ τις Αρχές να λάβουν μέτρα κυμαίνονται από αυτούς που εκδηλώνουν σφοδρό μίσος και θέλουν ολόκληρο τον πληθυσμό σάιγκακ να εξαλειφθεί σε ήπιους κριτικούς πρόθυμους να ανεχτούν τα σάιγκακ με την προϋπόθεση ότι οι καταστροφές που υφίστανται θα αποζημιωθούν.

Ένα βίντεο από το YouTube, που αφορά τις διαμαρτυρίες των αγροτών ενάντια στα σάιγκακ.

Αυτό που όλοι αποτυγχάνουν να συνειδητοποιήσουν είναι ότι οι άνθρωποι έχουν πάρει τη γη, που ιστορικά ζούσαν τα σάιγκακ. Στην περιοχή του Δυτικού Καζακαστάν, όπου οι διαμάχες είναι πιο οξείες, η συνολική περιοχή γης, που έχει δοθεί στους βοσκούς, μεγάλωσε δραματικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες καταπατώντας τον βιότοπο των σάιγκα.

Παραδείγματος χάριν, το 2000, η γη που νοικιάστηκε από τους αγρότες ήταν 22.939 εκτάρια (ή 229.39 τετραγωνικά χιλιόμετρα). Το 2023, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις ανέρχονταν στην απίστευτη έκταση των 557.667 εκταρίων (ή 5.576.67 τετραγωνικά χιλιόμετρα).

Επιπροσθέτως, οι αγρότες αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι η έλλειψη νερού και βοσκοτόπων προκαλείται από την κλιματική αλλαγή και άλλους ανθρωπογενείς παράγοντες και όχι από τα σάιγκακ, που μπορεί να δυσχεραίνουν την κρίση αλλά δεν είναι οι κύριοι καθοριστικοί παράγοντες αυτής.

Τελικά, στην κατάσταση οργής και απελπισίας τους, οι αγρότες και οι βοσκοί λησμονούν πως τα σάιγκακ αποτρέπουν τη στέπα από το να μεταμορφωθεί σε έρημο μαλακώνοντας προσεκτικά το έδαφος με τις χηλές τους και διευκολύνοντας τη ροή της υγρασίας. Συμμετέχουν στη διασταυρούμενη επικονίαση των φυτών της στέπας. Σε αντίθεση με τις αίγες, τα σάιγκακ δεν ξεριζώνουν το γρασίδι, μα τρώνε μόνο το επιφανειακό τμήμα. Επίσης, τρώνε πάνω από εξήντα είδη φυτών, που είναι μη βρώσιμα ή και δηλητηριώδη για τα μυρηκαστικά.

Το Καζακστάν μπορεί να βγάλει εκατομμύρια δολάρια από την επεξεργασία κρέατος και κεράτων των σάιγκακ. Η βιώσιμη χρήση ζωικών πόρων είναι μία ευρέως διαδεδομένη πρακτική σε όλον τον κόσμο, σύμφωνα με την οποία ένας συγκεκριμένος αριθμός ειδών θηρεύεται κάθε έτος και τα χρήματα που προκύπτουν χρησιμοποιούνται για την διατήρηση και τις τοπικές κοινότητες.

Αν πραγματοποιηθεί σωστά, εκτός από την υποδειγματική προσπάθεια διατήρησης, το Καζακστάν μπορεί να «γεννήσει» άλλη μία ιστορία επιτυχίας στον τομέα βιώσιμης διαχείρησης της άγριας ζωής και να διατηρήσει το εθνικό του σύμβολο ζωντανό και ακμάζον για τις επόμενες γενεές.