Κοσμική Ινδία. Στη γωνία του Parry, Chennai. Εικόνα από το Flickr από τον Suresh Eswaran. CC BY-NC-Nd 2.0.

Το Μπαγκλαντές, μία νοτιοασιατική χώρα με πάνω από 170 εκατομμύρια ανθρώπους, παλεύει με αμφιλεγόμενες προτεινόμενες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις ακολουθώντας τη μακρά θητεία ενός μεταμορφωμένου ολοκληρωτικού καθεστώτος και την επανάσταση του Ιουλίου του 2024. Οι μεταρρυθμίσεις έχουν προταθεί φαινομενικά για να αναιρέσουν τη ζημιά, που προκλήθηκε από δεκαετίες συρρίκνωσης των αστικών χώρων, εξασθένισης των δημοκρατικών θεσμών, και κατηγοριών εκλογικής χειραγώγησης.

Ενόσω το Μπαγκλαντές κάνει συζήτηση για μία συνταγματική μεταρρύθμιση μεγάλης κλίμακας, ένα συγκεκριμένο πρόβλημα αρχίζει ν’ αντηχεί σε μία παράλληλη συζήτηση, που εξελίσσεται στα σύνορα της Ινδίας. Δύο λέξεις είναι στο κέντρο της συζήτησης αυτής: «σοσιαλιστικό» και «κοσμικό». Η λέξη «σοσιαλιστικό» εμφανίζεται μόλις μία φορά στο Ινδικό Σύνταγμα και δύο φορές στο Μπαγκλαντεσιανό Σύνταγμα. Ο όρος «κοσμικό» εμφανίζεται δύο φορές στο Ινδικό Σύνταγμα, ενώ στο Μπαγλαντεσιανό Σύνταγμα εμφανίζεται τρεις.

Δεδομένου του επικού μήκους, που θυμίζει μυθιστόρημα, και των δύο Συνταγμάτων, μία συζήτηση πάνω στις λέξεις αυτές μπορεί να μοιάζει με πολλή φασαρία για το τίποτα. Παρόλ’ αυτά, η συζήτηση περί του όρου «κοσμικό» τονίζει τους βαθείς διαχωρισμούς ανάμεσα στις δύο κοινωνίες ως προς τη θέση της θρησκείας στην πολιτική.

Στην Ινδία, η απαίτηση για κατάργηση των όρων «σοσιαλιστικό» και «κοσμικό» έχει σε μεγάλο μέρος προέλθει από το κυβερνών κόμμα Bharatiya Janata Party (BJP) και τα συγγενικά του κόμματα, τα οποία συλλογικά αναφέρονται ως «Sangh Parivar» (Συντηρητικοί). Αυτό ευθυγραμμίζεται με το όραμα της Ινδίας ως «ινδουιστικό έθνος» υποστηρίζοντας ένα κράτος, που προτεραιοποιεί τα συμφέροντα της ινδουιστικής πλειονότητας έναντι των άλλων.

Στο Μπαγκλαντές, η συζήτηση περί του ρόλου της θρησκείας στην πολιτική έχει επίσης βαθιές ιστορικές ρίζες. Ωστόσο, το πιο πρόσφατο κάλεσμα για την αφαίρεση των όρων «σοσιαλιστικό» και «κοσμικό» έχει προέλθει από την Επιτροπή Συνταγματικής Αναθεώρησης, που συστάθηκε κάτω από την τρέχουσα προσωρινή κυβέρνηση. Η επιτροπή έχει προτείνει έναν εντελώς νέο πρόλογο στο Σύνταγμα παραλείποντας αυτές τις λέξεις. Αντιθέτως, προτείνουν πως οι θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος πρέπει να είναι «ισότητα, ανθρώπινη αξιοπρέπεια και κοινωνική δικαιοσύνη».

Το άρθρο αυτό ερευνά το γιατί ο όρος «κοσμικό» ή «κοσμικισμός» στο σύνταγμα έχει γίνει πηγή σημαντικής αντιπαράθεσης τόσο στην Ινδία όσο και στο Μπαγκλαντές και γιατί οι συζητήσεις αυτές είναι πιο περίπλοκες και λεπτές απ’ όσο φαίνονται.

Οι όροι «σοσιαλιστικό» και «κοσμικό» προστέθηκαν στο Ινδικό Σύνταγμα μέσα από την 42η Τροπολογία το 1976, κατά τη διάρκεια κυβέρνησης του κόμματος Ινδικού Εθνικού Κονγκρέσου  με πρωθυπουργό την Ίντιρα Γκάντι. Αυτοί οι όροι εισήχθησαν στον Πρόλογο του Ινδικού Συντάγματος, ο οποίος αρχικά περιέγραφε την Ινδία ως «κυρίαρχη δημοκρατία». Ακολουθώντας την τροπολογία, ο Πρόλογος προσδιόρισε την Ινδία ως μία «κυρίαρχη σοσιαλιστική κοσμική δημοκρατία».

Ομοίως, οι όροι «σοσιαλισμός» και «κοσμικισμός», αρχικά δύο από τις τέσσερις ιδρυτικές αρχές του συντάγματος του 1972, επανεισήχθησαν στο Μπαγκλαντεσιανό Σύνταγμα μέσα από τη 15η Τροπολογία του 2011 κατά τη διάρκεια του καθεστώτος της Λίγκας Αουάμι. Όπως στο Ινδικό Σύνταγμα, προστέθηκαν στον πρόλογο, αν και σε ελαφρώς διαφορετική μορφή. Μία εντελώς νέα παράγραφος προστέθηκε τον πρόλογο, η οποία διακηρύττει ότι τα «υψηλά ιδανικά» του εθνικισμού, του σοσιαλισμού, της δημοκρατίας και του κοσμικισμού, θα αποτελούσαν τις «θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος». Η 15η Τροπολογία επίσης ξεκαθάρισε το νόημα του κοσμικισμού στο μπαγκλαντεσιανό πλαίσιο, ιδίως σε σχέση με τα ατομικά δικαιώματα.

Ωστόσο, η εισαγωγή αυτών των όρων στον πρόλογο, δεν επηρέασε από μόνη της τον θεμελιώδη χαρακτήρα κανενός από τα δύο Συντάγματα. Η Ινδία ανέκαθεν θεωρούνταν κοσμική δημοκρατία, η οποία προστάτευε τα δικαιώματα όλων των πολιτών να ασκούν τη θρησκεία τους ελεύθερα και απαγόρευσε τη διάκριση με βάση τη θρησκεία. Το ινδικό κράτος δεν είχε «επίσημη» θρησκεία και η εικασία των δημιουργών του ινδικού συντάγματος ήταν ότι η «κοσμική» φύση του συντάγματος είναι τόσο προφανής που δεν χρειαζόταν να αναφέρεται ρητά στο έγγραφο.

Υποστηρίξτε το Global Voices καθώς δημοσιεύουμε περισσότερα άρθρα σαν αυτό

Για περισσότερες πληροφορίες για αυτήν την εκστρατεία παρακαλώ δείτε εδώ.

Οπότε τι είναι αυτό που περιπλέκει το ζήτημα;

Η 42η Τροπολογία είναι αναμφισβήτητα η πιο αμφιλεγόμενη τροπολογία στην ιστορία του Ινδικού Συντάγματος για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον, ουσιαστικά ξανάγραψε μεγάλα τμήματα του Συντάγματος για να εξυπηρετήσουν τα πολιτικά συμφέροντα του Ινδικού Εθνικού Κονγκρέσου υπό την πρωθυπουργία της Ίντιρα Γκάντι. Οι αλλαγές ήταν τόσο σαρωτικές που, όταν το Κονγκρέσο καταψηφίστηκε το 1977,  το νεοεκλεχθέν Λαϊκό Κόμμα ψήφισε την 43η και 44η Τροπολογία για να καταργήσει πολλές από τις διατάξεις που εισήγαγε η 42η. Με την πάροδο του χρόνου, τα ινδικά δικαστήρια είχαν επίσης καταργήσει τμήματα της 42ης Τροπολογίας, που επιδίωκαν να περιορίσουν τη δικαστική εξουσία ελέγχου.

Δεύτερον, η τροπολογία περάστηκε στο αποκορύφωμα της «Έκτακτης Ανάγκης» της Ινδίας, όπου οι πολιτικές ελευθερίες είχαν ανασταλεί και οι περισσότεροι ηγέτες της αντιπολίτευσης είχαν φυλακιστεί. Φαινομενικά υπoβληθείσα ώστε να προστατεύσει την Ινδία από τις «εσωτερικές αναταραχές», η Έκτακτη Ανάγκη σήμερα είναι ευρέως αντιληπτή σαν προσπάθεια του Κονγκρέσου να προσκολληθεί στην εξουσία εν μέσω μειωμένης υποστήριξης, αφότου τα δικαστήρια είχαν αποκλείσει την Πρωθυπουργό Ίντιρα Γκάντι με πρόφαση την εκλογική κακοδιοίκηση. Οι εκτεταμένες καταπατήσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα καταπιεστικά μέτρα, που είχαν παρθεί από το κυβερνών καθεστώς στο όνομα του «νόμου και τάξης» και «ελέγχου του πληθυσμού», συνέβαλλαν σημαντικά στην ήττα του κόμματος στις γενικές εκλογές του 1977.

Η εισαγωγή του όρου «κοσμικό» στον Πρόλογο του Ινδικού Συντάγματος, επομένως, φέρει το στίγμα του απολυταρχισμού της Έκακτης Ανάγκης. Αυτό το ιστορικό πλαίσιο έχει επιτρέψει στο BJP και στο Sangh Parivar τον ισχυρισμό, αν και αβάσιμα, ότι ο «κοσμικισμός» δεν ήταν ποτέ χαρακτηριστικό του Ινδικού Συντάγματος. Στην πραγματικότητα, το Ινδικό Σύνταγμα είχε πάντα κοσμικό χαρακτήρα. Το 1994, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ινδίας επιβεβαίωσε αυτή τη θέση λέγοντας πως ο «κοσμικισμός» είναι βασικό χαρακτηριστικό του Συντάγματος που δε μπορεί να τροποποιηθεί και να εξαλειφθεί.

Η σχέση του Μπαγκλαντές με τη λέξη «κοσμικό» υπήρξε εξίσου περίπλοκη. Ενόσω το αρχικό σύνταγμα του κράτους του 1972 όριζε τον κοσμικισμό ως μία από τις βασικές του αρχές, αυτό σταδιακά καταργήθηκε μετά από πολιτικές αναταραχές. Ο όρος αφαιρέθηκε από το σύνταγμα το 1977 μετά από στρατιωτικό πραξικόπημα, και το 1988, το Ισλάμ ανακυρήχθηκε η κρατική θρησκεία.

Το 2010, ο όρος «κοσμικισμός» αποκαταστάθηκε μέσα από την ηγεσία του Ανώτατου Δικαστηρίου, χωρίς ριζικά να αλλάξει τη θέση του Ισλάμ ως κρατική θρησκεία. Ένα χρόνο αργότερα, η 15η Τροπολογία το επιβεβαίωσε αυτό στο Σύνταγμα, ενώ ταυτόχρονα επικύρωσε το Ισλάμ ως κρατική θρησκεία κάτω από το Άρθρο 2Α.

Ακόμη κι όταν ο κοσμικισμός αποκαθιστούνταν ως αρχή, η 15η Τροπολογία επίσης δήλωνε ότι οι μη Μουσουλμάνοι μπορούσαν να απολαύσουν ίση θέση με τους Μουσουλμάνους και να διατηρήσουν την ελευθερία να ασκούν τις θρησκείες τους. Ωστόσο, όπως και η 42η Τροπολογία της Ινδίας, η 15η Τροπολογία του Μπαγκλαντές, φέρει αναμφισβήτητα το στίγμα δεκαετιών αυταρχικών πολιτικών της Λίγκας Αουάμι υπό τη Σεΐχ Χασίνα.

Οι συστάσεις της Επιτροπής Αναθερώρησης του Συντάγματος μπορούν να θεωρηθούν ως μία απόπειρα εύρεσης κοινού εδάφους ανάμεσα στις αντικρουόμενες ιδέες του τι θα έπρεπε να είναι το Μπαγκλαντές. Παρόλο που οι προτάσεις αναγνωρίζουν τον πλουραλιστικό, πολυεθνικό χαρακτήρα της χώρας και υποστηρίζουν ένα κοσμικό κράτος, χωρίς να το αναφέρουν ρητά, δεν προτείνουν την αφαίρεση του Ισλάμ από τη θέση της κρατικής θρησκείας. Αυτό στέκεται εν αντιθέσει με το Νεπάλ, το οποίο κατάργησε επίσημα τον Ινδουισμό ως επίσημη θρησκεία μετά την ανατροπή της μοναρχίας το 2007.

Η Ινδία και το Μπαγκλαντές έχουν πολλά κοινά: γεωγραφία (τους ποταμούς Γάγγη και Βραχμαπούτρα), ιστορία (από εποχή της Μογγολικής Αυτοκρατορίας της Ινδίας στην αποικιακή Ινδία και τελικά στην ανεξαρτησία και διαχωρισμό), κουλτούρα (κυρίως τη βεγγαλική γλώσσα), και το άθλημα κρίκετ. Σε αυτόν τον κατάλογο, ίσως κάποιος να μπορεί τώρα να προσθέσει ένα κοινό άγχος για τη θέση της θρησκείας στην πολιτική.