Γυναίκες στο Αφρικανικό Κέντρο Αριστείας στην Ενέργεια και Βιώσιμη Ανάπτυξη (στο Κολλέγιο Επιστημών και Τεχνολογιών στο Πανεπιστήμιο της Ρουάντα). Φωτογραφία από το Flickr CC BY-NC-ND 2.0

Στην Αφρική, όπως και σε άλλα μέρη, οι κοινωνίες έρχονται αντιμέτωπες με τη ραγδαία ψηφιακή μεταβολή, που δεν συμβαίνει χωρίς κινδύνους: η ευαλωτότητα των πολιτών στις κυβερνοεπιθέσεις αυξάνεται και αποτελεί πραγματικό κίνδυνο, που συχνά επηρεάζει τις γυναίκες περισσότερο από τους άνδρες.

Για να μάθει για τις πιθανές λύσεις για την αντιμετώπιση αυτής της απειλής, το Global Voices πήρε συνέντευξη από την Winnie Aicha Tchedre, μία δικηγόρο από το Τόγκο, μέσω e-mail. Είναι ειδική στο ψηφιακό δίκαιο και εκπαιδεύτρια υπεύθυνη για την εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση όσον αφορά την κυβερνο-υγιεινή και τεχνολογική εκπαίδευση.

Jean Sovon (JS): Πώς μπορεί η εκπαίδευση στα ψηφιακά δικαιώματα να συμβάλει στην ανάπτυξη και ψηφιακή συμπερίληψη στην Αφρική;

Winnie Aicha Tchedre (WAT) : Η τεχνολογική εκπαίδευση είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη και την ψηφιακή συμπερίληψη στην Αφρική, αλλά μόνο εάν έχει σχεδιαστεί για και μαζί με τις γυναίκες και άλλες περιθωριοποιημένες ομάδες.

Πράγματι, το φύλο αποτελεί μείζονα παράγοντα στη δέσμευσή μας, καθώς το ψηφιακό χάσμα στις χώρες της Αφρικής, όπως και του Τόγκο, έχει έμφυλο χαρακτήρα. Οι γυναίκες επηρεάζονται σημαντικά και περισσότερο από τον ψηφιακό αναλφαβητισμό. Δηλαδή, την έλλειψη δεξιοτήτων και γνώσεων που αφορούν τη χρήση ψηφιακών μέσων. Αυτό έχει να κάνει με συγκεκριμένα κοινωνικοοικονομικά και πολιτισμικά εμπόδια στην εκπαίδευση, που περιορίζουν την πρόσβασή τους στις τεχνολογίες.

Χωρίς μία συμπεριληπτική τεχνολογική εκπαίδευση που λαμβάνει ειλικρινά υπόψιν το φύλο, θα χειροτερέψουμε τις ήδη υπάρχουσες ανισότητες. Γι’ αυτό ενθαρρύνουμε τη δυναμική παρουσία των κοριτσιών στις εκπαιδευτικές ομάδες μας: μία επιτυχημένη ψηφιακή εκπαίδευση που επιτρέπει την οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών και την πρόσβαση στην πληροφορία, στην ηλεκτρονική αγορά, στις ψηφιακές διοικητικές διαδικασίες, την τηλεργασία, την τηλεϊατρική που αποκτά επιπλέον δυναμική.

Φωτογραφία της Winnie Aicha Tchedre, χρησιμοποιείται με άδεια

JS : Πώς ενσωματώνετε τη διάσταση του φύλου σε εγχειρήματα ψηφιακών δικαιωμάτων;

WAT : Η συμπερίληψη του φύλου απαιτεί μία καλά δομημένη προσέγγιση, που περιλαμβάνει αναλύσεις βασισμένες στο φύλο. Κατά την έναρξη του σχεδιασμού, συλλέγονται δεδομένα ανά φύλο και είναι απαραίτητο να αναλυθούν οι πραγματικές ανάγκες, τα εμπόδια, ο αντίκτυπος που έχουν αυτά στις γυναίκες και στους άνδρες. Αυτή είναι η βάση του Προγράμματος Περιφερειακής Επικοινωνιακής Υποδομής της Δυτικής Αφρικής (WARCIP), το οποίο ενσωματώνει στοιχεία για την πρόσβαση των γυναικών στην απαιτούμενη εκπαίδευση.

Πρέπει επίσης να ξεκινήσουμε από μια συμπεριληπτική προσέγγιση, επειδή είναι απαραίτητο οι γυναίκες να εμπλέκονται από την φάση σχεδιασμού των εργαλείων, πλατφορμών και προγραμμάτων κατάρτισης. Πρέπει να σκεφτούμε τη δημιουργία διεπαφών, που επιτρέπουν την εύκολη πρόσβαση, που να παρέχουν εκπαιδευτικό περιεχόμενο στις τοπικές γλώσσες, καθώς και να ληφθούν υπόψιν τα επίπεδα γνώσεων των γυναικών.

Στις χώρες μας, η πλειοψηφία των γυναικών δεν έχουν πάει ποτέ στο σχολείο. Ακόμη κι αν μιλούν γαλλικά, δεν είναι σε θέση να τα διαβάσουν με ευκολία, έτσι είναι ιδιαίτερα δύσκολο, όταν πρόκειται για ψηφιακή διεπαφή. Από το στάδιο του σχεδιασμού, πρέπει να εμπλέξουμε τις γυναίκες, ώστε να μπορέσουν να αποκτήσουν τον έλεγχο. Οι δίοδοι επικοινωνίας και τα χρονοδιαγράμματα πρέπει να προσαρμοστούν. Υπάρχουν ενώσεις γυναικών, που μπορούν να χρησιμεύσουν ως κόμβοι πληροφοριών για να εξηγήσουν τον κυβερνοεκφοβισμό, τον σεξισμό και τους κινδύνους που υφίσταται στο ψηφιακό οικοσύστημα. Πρέπει επίσης να ευαισθητοποιήσουμε τους προγραμματιστές των ψηφιακών εργαλείων για να αποφύγουν τις προκαταλήψεις λόγω φύλου.

JS : Ποια είναι τα κυριότερα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στην πρόσβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες; 

WAT : Οι γυναίκες έρχονται αντιμέτωπες με τα περισσότερα εμπόδια όσον αφορά την πρόσβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες. Στο πλαίσιο του Τόγκο, τα κοινωνικοπολιτισμικά εμπόδια συνεχίζουν να οδηγούν στον αποκλεισμό των γυναικών. Δηλώσεις του τύπου: «οι γυναίκες δεν ανήκουν στον ψηφιακό κόσμο», οδηγούν σε καταστάσεις όπου το τηλέφωνο της γυναίκας βρίσκεται υπό τον έλεγχο του συζύγου της.  Επίσης, υπάρχει έλλειψη κατανόησης της χρήσης ψηφιακών εργαλείων πέρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Για να μην συμπεριλάβουμε και το κόστος της σύνδεσης στο διαδίκτυο, που εξακολουθεί να είναι απρόσιτο για την πλειονότητα των γυναικών, ιδίως για εκείνες που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές.

Με όρους ασφάλειας, ο φόβος της διαδικτυακής βίας είναι ένα σημείο που πρέπει να τεθεί. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε άλλες ψηφιακές πλατφόρμες, υπάρχει όλο και αυξανόμενη βία, παρενόχληση, προσβολές και απάτες που μπορούν εύκολα να τις καταστήσουν θύματα.

JS : Πώς εκτιμάτε τον αντίκτυπο των στερεοτύπων του φύλου στον χώρο όσον αφορά το ψηφιακό περιεχόμενο; Υπάρχουν μηχανισμοί για την αναφορά και αντιμετώπιση των διακρίσεων και της βίας βάσει φύλου στο διαδίκτυο; 

WAT : Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι τα στερεότυπα οξύνουν τις ανισότητες. Η απεικόνιση των γυναικών ως αντικείμενα, περιορισμένες σε οικιακούς ρόλους, ενώ οι άνδρες είναι η κεφαλή της οικογένειας, ενισχύουν τις προκαταλήψεις. Επιπλέον, οι γυναίκες ειδικοί είναι συχνά αόρατες: στο Τόγκο, τα γυναικεία πρότυπα σπανίζουν και αυτό ενισχύεται από αλγοριθμικούς μεροληπτικούς μηχανισμούς, που τις περιθωριοποιεί, καθώς τα δεδομένα που αναπαράγονται είναι εις βάρος των γυναικών: από τα αποτελέσματα αναζήτησης, στις ευκαιρίες εργασίας και στη στόχευση των διαφημίσεων.

Το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σεξιστικό και δυσχεραίνει περαιτέρω τον φόβο των γυναικών, εμποδίζοντάς τες από το να μπορούν να εκμεταλλευτούν πλήρως την ψηφιακή τεχνολογία. Σήμερα, στο Facebook, Twitter και Instagram, βλέπουμε σχόλια τόσο σεξιστικά που σκεφτόμαστε: «Σκατά, σε τι μέρος βρισκόμαστε τώρα;». Ο καθένας έχει την ελευθερία να λέει ό,τι θέλει, σε όποιον θέλει, χωρίς καμία επίπληξη, ειδικά στο αφρικανικό πλαίσιο. Όλα αυτά έχουν αληθινό αντίκτυπο στην πρόσβαση των γυναικών στο ψηφιακό περιεχόμενο.

Στο Τόγκο, υπάρχει μία ειδική ανώτερη αστυνομική μονάδα, η οποία εστιάζει στην προστασία των προσωπικών δεδομένων, στην οποία μπορεί να προσφύγει κανείς σε περιπτώσεις παράνομης συλλογής προσωπικών στοιχείων. Επιπλέον, σε μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες όπως το Facebook, Instagram, TikTok υπάρχουν κουμπιά αναφοράς για σεξιστικό ή μισογυνιστικό περιεχόμενο, ρητορική μίσους ή παρενόχληση. Μπορούμε να καταγγείλουμε μία εγκληματική πράξη ή κατάσταση που μας ενοχλεί, ως γυναίκες είτε ως άνδρες.  Το πρόβλημα εδώ είναι πως λίγοι γνωρίζουν ότι έχουν δικαιώματα που μπορούν να διεκδικήσουν σε τέτοιες καταστάσεις.

JS : Υπάρχουν νόμοι που εγγυώνται την ισότητα των φύλων στον ψηφιακό χώρο;

WAT : Η εφαρμογή συγκεκριμένων νόμων ή κανονισμών για τη διασφάλιση της ισότητας των φύλων παραμένει πρόκληση στην Αφρική. Ωστόσο, υπάρχουν πρωτοβουλίες ανά περιοχή, όπως το πρωτόκολλο του Μαπούτο, η ατζέντα 2063 της Αφρικανικής Ένωσης, και η Πολιτική για την Ισότητα των Φύλων της Αφρικανικής Ένωσης, οι οποίες στοχεύουν στη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού ψηφιακού χώρου.

Όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών της Αφρικής, ο Αφρικανικός Χάρτης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και των Λαών υπενθυμίζει στα άρθρα 1, 3 και 9,τη σημασία της προστασίας των γυναικών ως μία από τις θεμελιώδεις αρχές. Υπάρχει επίσης το ψήφισμα για την προστασία των γυναικών ενάντια στην ψηφιακή βία στην Αφρική (CADHP/RES) του 2022, το οποίο θυμίζει στα κράτη να θεσπίσουν νομοθεσία για την καταπολέμηση μορφών ψηφιακής βίας και να διευρύνουν τον ορισμό βίας βάσει φύλου.

Σήμερα, ο ορισμός της έμφυλης βίας περιλαμβάνει πια και τη λεκτική βία, ιδίως τη διαδικτυακή. Τα νομικά πλαίσια πρέπει να αναγνωρίζουν όλες αυτές τις παραμέτρους προκειμένου να επαναπροσδιορίσουν τις παραβιάσεις βάσει φύλου.

Πολλές χώρες έχουν θεσπίσει νόμους εμπνευσμένους από την Αφρικανική Ένωση για την Κυβερνοασφάλεια και Προστασία των Δεδομένων, τη Σύμβαση του Μαρόκο και την Οικονομική Κοινότητα των Δυτικοαφρικανικών Κρατών (CEDEAO). Συγκεκριμένοι νόμοι ποινικοποιούν τη βία βάσει φύλου συμπεριλαμβάνοντας περιπτώσεις διαδικτυακής παρενόχλησης, συκοφαντικής δυσφήμισης σεξουαλικής φύσης, ή εκμετάλλευση μη συναινετικών προσωπικών φωτογραφιών, όπως συμβαίνει στην Ακτή Ελεφαντοστού, τη Σενεγάλη και το Μπενίν. Ωστόσο, λίγες είναι οι νομοθεσίες που είναι προληπτικές, πράγμα που δεν εγγυάται με σαφή και ολοκληρωτικό τρόπο την ισότιμη πρόσβαση.

Η θέσπιση νόμων για την ψηφιακή ένταξη και η ενίσχυση των διατάξεων κατά των μεροληπτικών αλγοριθμικών διακρίσεων αποτελούν απαραίτητα έργα για το μέλλον. Η ψηφιακή ισότητα δεν είναι πολυτέλεια. Είναι μία πραγματικά απαραίτητη προϋπόθεση για δίκαιη και βιώσιμη ανάπτυξη στην Αφρική.