Η στούπα Mes Aynak, ιστορικός χώρος στο Αφγανιστάν. Φωτογραφία από το Wikimedia Commons, άδεια χρήσης CC BY-SA 3.0

Αυτό το άρθρο υποβλήθηκε ως μέρος της πρωτοβουλίας για την κλιματική δικαιοσύνη του Global Voices, η οποία ενώνει δημοσιογράφους από σινόφωνες χώρες και χώρες της Παγκόσμιας Πλειοψηφίας για τη διερεύνηση των επιπτώσεων των κινεζικών αναπτυξιακών έργων στο εξωτερικό. Βρείτε περισσότερα κείμενα εδώ.

Καθώς το Αφγανιστάν πλησιάζει την έναρξη εξόρυξης χαλκού στη μεγαλύτερη μονάδα εξόρυξής του, στο ορυχείο στο Mes Aynak, αρχίζουν να δυναμώνουν ερωτήματα σχετικά με το οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό αντίκτυπο του έργου. Θεωρούμενο ως το δεύτερο μεγαλύτερο απόθεμα χαλκού παγκοσμίως, το Mes Aynak  στην ανατολική επαρχία Λογκάρ έχει τη δυνατότητα να ενισχύσει την οικονομική ανάπτυξη του Αφγανιστάν και να δώσει ώθηση στην πολυαναμενόμενη μεγάλης κλίμακας εξόρυξη των τεράστιων ορυκτών αποθεμάτων της χώρας, που υπολογίζεται ότι ανέρχονται σε 1 τρισεκατομμύριο δολάρια.

Τον Ιούλιο του 2024, Κινέζοι διπλωμάτες, η ηγεσία των Ταλιμπάν, και αξιωματούχοι από την Κινεζική Μεταλλουργική Εταιρεία (MCC) συμμετείχαν στα εγκαίνια και είδαν τους εκσκαφείς να ξεκινούν τις κατασκευές στον δρόμο, που οδηγεί στο ορυχείο. Ήταν ένα γεγονός-ορόσημο για όλες τις πλευρές.

Αυτή η στιγμή προετοιμαζόταν για την MCC για σχεδόν δύο δεκαετίες. Η εταιρεία κέρδισε τον διαγωνισμό για την εξόρυξη του χαλκού στο Mes Aynak το 2007, αλλά οι εργασίες καθυστέρησαν λόγω ζητημάτων ασφαλείας, συμβατικών διαφορών με την προηγούμενη κυβέρνηση του Αφγανιστάν και αρχαιολογικών ανησυχιών. Οι Ταλιμπάν αναμένουν ότι τα έσοδα από τον χαλκό θα αναζωογονήσουν την οικονομία του Αφγανιστάν, η οποία έχει πληγεί από τις δυτικές κυρώσεις.

Θα χρειαστεί τουλάχιστον ένας ακόμη χρόνος για να ξεκινήσει η MCC την εξόρυξη και επεξεργασία χαλκού θέτοντας με αισιοδοξία την ημέρα έναρξης μέσα στο 2026, αλλά φόβοι για τις επιπτώσεις του έργου αυτού στην κοινωνία και στο περιβάλλον είναι ήδη παρόντες και μεγαλώνουν.

Τοπικοί πληθυσμοί που ζουν στα γύρω χωριά θα μετακινηθούν θέτοντας σε κίνδυνο την ευημερία τους. Η εξάντληση των υδάτων και η ρύπανση του αέρα, του εδάφους και των υδάτινων πόρων της περιοχής θα επιδεινώσουν τις συνθήκες ζωής εκατομμυρίων Αφγανών. Επιπροσθέτως, η λειτουργία του ορυχείου θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην καταστροφή του αρχαίου βουδιστικού χώρου, που βρίσκεται από πάνω του, του Mes Aynak.

Η μεταλλευτική εταιρεία MCC που ανήκει στο κινεζικό κράτος έχτισε μία βάση στο Mes Aynak. Φωτογραφία από το Flicker, άδεια CC BY-SA 3.0.

Η εξελισσόμενη εμπλοκή της Κίνας με τους Ταλιμπάν 

Από τότε που οι Ταλιμπάν κατέλαβαν το Αφγανιστάν τον Αύγουστο του 2021 μετά την ξαφνική και καταστροφική απόσυρση των ΗΠΑ από τη χώρα, η Κίνα αναδείχθηκε ως μία από τους κυρίους ξένους επενδυτές στην Αφγανική οικονομία. Η διμερής αυτή σχέση είχε ξεκινήσει αρκετά νωρίτερα. Η πολιτική ηγεσία της Κίνας ξεκίνησε την επίσημη εμπλοκή με τους Ταλιμπάν τον Ιούλιο του 2021, όταν ο υπουργός εξωτερικών της Κίνας, Γουάνγκ Γι, φιλοξένησε την αντιπροσωπεία των Ταλιμπάν στην Τιεντσίν της Κίνας αποκαλώντας τους  «κεντρική πολιτική και στρατιωτική δύναμη».

Ο πρέσβης της Κίνας στο Αφγανιστάν Zhao Xing, παρευρέθηκε στην τελετή υπογραφής της συμφωνίας για το έργο Υδροηλεκτρικής ενέργειας Baghudra του ορυχείου Aynak. Φωτογραφία από το Υπουργείο Εξωτερικών της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Ορθή χρήση.

Οι σχέσεις μεταξύ Καμπούλ και Πεκίνου έχουν μόνο θερμανθεί έκτοτε. Τον Απρίλιο του 2022, ο Γουάνγκ Γι επισκέφθηκε την Καμπούλ καθιστώντας τον τον πιο υψηλόβαθμο ξένο αξιωματούχο, που επισκέφθηκε το Αφγανιστάν υπό την εξουσία των Ταλιμπάν εκείνη την περίοδο. Τον Σεπτέμβριο του 2023, η Κίνα έγινε η πρώτη χώρα, που διόρισε νέο πρεσβευτή στο Αφγανιστάν, η οποία παρουσίασε επίσημα διαπιστευτήρια στους Ταλιμπάν και αναγνώρισαν de facto το νέο καθεστώς.

Κρίσιμα, το 2023, το εμβληματικό έργο της κινεζικής Πρωτοβουλίας Μία Ζώνη Ένας Δρόμος (BRI), το διεθνές έργο μεγα-ανάπτυξής της, ο Οικονομικός Διάδρομος Κίνας-Πακιστάν (CPEC) επεκτάθηκε στο Αφγανιστάν. Επιπλέον, οι κινεζικές εταιρείες υπέγραψαν πολλά επενδυτικά συμβόλαια με τους Ταλιμπάν και εξέφρασαν ενδιαφέρον στην εξόρυξη πετρελαίου, αερίου και ορυκτών αποθεμάτων του Αφγανιστάν.

Η συμφωνία να αναβιώσει η εξόρυξη χαλκού στο Mes Aynak είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα των μεγάλων έργων που εφαρμόστηκαν από τους Ταλιμπάν και Κινέζους επισήμους. Αρχικά, η MCC υπέγραψε μία συμφωνία με την προηγούμενη κυβέρνηση του Αφγανιστάν το 2008, στην οποία δεσμεύεται να επενδύσει 3,4 δισεκατομμύρια δολάρια στα έργα ανάπτυξης και να πληρώνει δικαιώματα σε αντάλλαγμα με την άδεια με την εξόρυξη χαλκού τα επόμενα 30 χρόνια.

Οι θανατηφόρες επιθέσεις από τους Ταλιμπάν, που στοχοποιούσαν προσωπικό ασφαλείας στο σημείο εξόρυξης, και συμβατικές διαφωνίες, κατά τις οποίες η MCC οπισθοχώρησε ως προς τις υποσχέσεις της να δημιουργήσει σιδηρόδρομο και σταθμό παραγωγής ενέργειας, και της ζητήθηκε να μειώσει τα δικαιώματα πληρωμής από 19,5% σε 9,5%, έθεσε το έργο σε αναστολή αορίστου χρόνου. Η εταιρεία αντιμετώπιζε διεθνή πίεση ενάντια στην επιλογή της να χρησιμοποιήσει την υπαίθρια μέθοδο εξόρυξης, η οποία θα καταστρέψει τον βουδιστικό ναό Mes Aynak, που βρίσκεται πάνω από το απόθεμα χαλκού, περιπλέκοντας περαιτέρω τις διαπραγματεύσεις.

Γρήγορα κέρδη και μακροχρόνιες απώλειες 

Όταν ήρθε η σειρά των Ταλιμπάν να κυβερνήσουν το Αφγανιστάν, πέρασαν γρήγορα από την επίθεση στον τόπο εξόρυξης στην ενθάρρυνση της συνέχισης των εργασιών της MCC στο Mes Aynak. Μέσω διαπραγματεύσεων, οι επίσημοι των Ταλιμπάν έπεισαν την MCC να επιστρέψει, με τη βιασύνη τους να είναι προφανής στην τελετή έναρξης τον Ιούλιο του 2024. Μιλώντας για τα εγκαίνια, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης για τις οικονομικές υποθέσεις, Abdul Ghani Baradar, είπε: «Ο χρόνος που σπαταλήθηκε στην υλοποίηση του έργου θα πρέπει να ανακτηθεί με ταχεία εργασία».

Αυτή η βιασύνη είναι κατανοητή, δεδομένης της απεγνωσμένης κατάστασης της αφγανικής οικονομίας, που προκλήθηκε από κυρώσεις και δεκαετίες πολιτικής αστάθειας. Η αξιοποίηση του υπόγειου πλούτου θα βοηθούσε σίγουρα τη χώρα στον δρόμο της προς την σταθερότητα. Τα αποθέματα χαλκού του Mes Aynak υπολογίζονται σε 11,5 εκατομμύρια τόνους. Ο τόπος εξόρυξης μπορεί να αποφέρει 250-300 εκατομμύρια δολάρια ετησίως και άλλα 800 εκατομμύρια δολάρια σε τέλη κατά τη διάρκεια του συμβολαίου. Σε αυτό δεν περιλαμβάνονται οι 3.000-4.000 άμεσες και 35.000 έμμεσες θέσεις εργασίας, που θα δημιουργήσει το Mes Aynak.

Τα οικονομικά οφέλη πάνε χέρι-χέρι με τον κοινωνικό και περιβαλλοντικό αντίκτυπο, που θα είναι καταστροφικός για εκατομμύρια Αφγανούς. Η πιο εμφανής και άμεση συνέπεια είναι η μετατόπιση των ντόπιων. Κάτω από την αρχική συμφωνία του 2008, οι επίσημοι προγραμμάτισαν την ακούσια μετακίνηση των κατοίκων εφτά περιφερειακών χωριών και προσφορά γης και οικονομικής αποζημίωσης.

Εκατοντάδες οικογένειες έχουν ήδη εκτοπιστεί, αλλά δεν υπάρχουν πληροφορίες για το αν έχουν λάβει την ορισμένη αποζημίωση. Το 2022, οι τοπικές Αρχές απέρριψαν την είσοδο σε ξένους ερευνητές, που ήρθαν για να πάρουν συνέντευξη από τους ντόπιους κατοίκους. Μία μελέτη, που εξέτασε διατροφικά και υγειονομικά θέματα, που προκλήθηκαν από αυτή την μετακίνηση από το Mes Aynak, βρήκε ότι οι «τρέχουσες συνθήκες διαβίωσης των εκτοπισμένων ενέχουν αυξημένο υγειονομικό κίνδυνο λόγω της επικράτησης ασθενειών όπως η ελονοσία, η διάρροια και οι δερματικές παθήσεις».

Η ρύπανση του νερού, της γης και της ατμόσφαιρας είναι επίσης αναπόφευκτες. Σύμφωνα με τον Najibullah, Αφγανό ειδικό στα αποθέματα νερού και στο περιβάλλον: «Η επεξεργασία ενός μόλις τόνου χαλκού παράγει 200 τόνους αποβλήτων, οι οποίοι μπορούν σφοδρά να μολύνουν τη γη, το νερό και την ατμόσφαιρα». Σε μία συνέντευξη με το Nikkei Asia, εξήγησε ότι οι ντόπιοι «βασίζονται στα υπόγεια ύδατα και, αν αυτά τα απόβλητα δεν υποστούν σωστή επεξεργασία, θα μπορούσε να μολυνθεί το απόθεμα του νερού, καταλήγοντας στον ποταμό Λογκάρ και έτσι να επηρεάσει τον μισό πληθυσμό της Καμπούλ, που είναι μερικά εκατομμύρια».

Αυτό, επειδή το Mes Aynak στέκεται πάνω από τους δύο βασικούς υδροφορείς του Αφγανιστάν, που παρέχουν νερό στην επαρχία του Λογκάρ και στην πρωτεύουσα. Είναι γνωστό πως οι διαδικασίες εξόρυξης και επεξεργασίας του χαλκού απαιτούν πολύ νερό, το οποίο δημιουργεί τον κίνδυνο ξηρασίας των ποταμών και των πηγαδιών στο μέλλον.

Η πολιτιστική κληρονομιά του Αφγανιστάν στη μορφή του μεγαλύτερου βουδιστικού χώρου της χώρας στο Mes Aynak, θα κινδυνεύσει επίσης με μερική, αλλά σημαντική καταστροφή, όταν το ορυχείο μεταβεί σε λειτουργικό στάδιο. Ο χώρος φιλοξενεί μία αρχαία βουδιστική πόλη, η οποία είχε χτιστεί λόγω της εξόρυξης, επεξεργασίας και εμπορίου χαλκού.

Δεκάδες μοναστήρια, στούπες, φρούρια, διοικητικά κτίρια, σπίτια και εκατοντάδες αγάλματα, τοιχογραφίες, κεραμικά, νομίσματα και χειρόγραφα έχουν ήδη αποκαλυφθεί, αλλά η πλήρης εξερεύνηση του χώρου απαιτεί 30 έτη. Μερικά αντικείμενα χρονολογούνται πριν από 5.000 χρόνια. Αυτό που επιδεινώνει το πρόβλημα είναι ότι πολλά από αυτά τα αντικείμενα είναι υπερβολικά εύθραυστα για να μετακινηθούν αλλού, που σημαίνει ότι μπορούν να διατηρηθούν μόνο αν μείνουν in situ.

Ο ναός Mes Aynak. Φωτογραφία από το Wikimedia Commons, άδεια CC BY-SA 3.0.

Για την αντιμετώπιση του θέματος, οι Ταλιμπάν συμφώνησαν με την MCC να εγκαταλείψουν τη μέθοδο υπαίθριας εξόρυξης για την επιλογή μίας λιγότερο καταστροφικής υπόγειας μεθόδου. Ωστόσο, αυτό εξακολουθεί να σημαίνει ότι τα αντικείμενα που βρίσκονται υπόγεια θα καταστραφούν. Επιπλέον, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι τα αντικείμενα πάνω από το έδαφος θα είναι σε θέση να αντέξουν τις δονήσεις που προκαλούνται από τις ανατινάξεις. Έτσι, το Αφγανιστάν κινδυνεύει να χάσει την ευκαιρία να εξερευνήσει πλήρως τον χώρο, ο οποίος θα μπορούσε να μας πει πολλά για το παρελθόν του και να αποτελέσει σημαντικό αξιοθέατο.

Ένα μοντέλο ωφέλιμο για όλους;

Οι Κινέζοι αξιωματούχοι χρησιμοποιούν τα αφηγήματα περί «ωφελιμότητας για όλους» για να πλαισιώσουν τις επενδύσεις του Πεκίνου στο Αφγανιστάν. Κατά την επίσκεψή του στο Mes Aynak το 2024, ο πρέσβης της Κίνας στο Αφγανιστάν, Zhao Xing επαίνισε το εγχείρημα και τη δυνατότητά του να αναζωογονήσει την περιοχή:

而艾娜克铜矿不仅将为矿业合作贡献力量，更将为阿富汗的经济发展注入新的活力。通过推动矿业合作发展，开发瓦罕走廊等通道，阿富汗有望成为区域互联互通的重要节点，这将为推动整个地区的繁荣与发展做出积极贡献。

Το ορυχείο χαλκού στο Aynak όχι μόνο θα συμβάλλει στον τομέα της εξόρυξης, αλλά θα προσδώσει και νέα ζωτικότητα στην οικονομική ανάπτυξη του Αφγανιστάν. Προωθώντας την ανάπτυξη συνεργασίας στην εξόρυξη και την ανάπτυξη διαδρόμων όπως ο Διάδρομος Βαχάν, το Αφγανιστάν αναμένεται να γίνει ένας σημαντικός κόμβος για την τοπική αλληλοσυνδεσιμότητα, που μπορεί να καταστήσει μία θετική προσθήκη στην ευημερία και ανάπτυξη της συνολικής περιοχής.

Ενώ είναι αληθές ότι και οι δύο πλευρές θα ευνοηθούν από την κοινή επιχείριση χαλκού, υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην τιμή που κάθε πλευρά θα πρέπει να πληρώσει για να αποκομίσει οικονομικά οφέλη.

Για την MCC και την Κίνα γενικότερα, το Mes Aynak θα βοηθήσει στην απόκτηση και ενδυνάμωση της ανανεώσιμης ενέργειας και την απόκτηση ηλεκτρικών οχημάτων και θα βοηθήσει επίσης εταιρείες επεξεργασίας δεδομένων και αποθήκευσης εξασφαλίζοντας απόθεμα χαλκού.

Ως προς τα γεωπολιτικά, η γεωγραφική τοποθεσία του Αφγανιστάν θα μπορούσε να βοηθήσει την Κίνα να εξελίξει την Πρωτοβουλία Μία Ζώνη Ένας Δρόμος (BRI) συνδέοντας την Κεντρική και Νότια Ασία και να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στο διαπεριφερειακό εμπόριο, ενέργεια και έργα μεταφοράς.

Ως προς την ασφάλεια, η επένδυση στο Mes Aynak σημαίνει σταθερότητα και ηρεμία στο Αφγανιστάν, το οποίο φιλοξενεί πολυάριθμες αποσχιστικές και μαχητικές ομάδες όπως η Tehreek-i Taliban Pakistan, η ISIS (ISKP), και το Ισλαμικό Κόμμα του Τουρκιστάν (TIP), οι οποίες έχουν όλες ιστορικό διεξαγωγής επιθέσεων ενάντια Κινέζων υπηκόων στην Κίνα και στο εξωτερικό.

Έτσι, η εμπλοκή της Κίνας με τους Ταλιμπάν είναι εν μέρει κατευθυνόμενη από την προσπάθειά της να περιορίσει την τρομοκρατική απειλή στο Αφγανιστάν, με το οποίο μοιράζεται σύνορα, και να αποτρέψει τυχόν επιπτώσεις στην Κίνα.

Για το Αφγανιστάν, τα κέρδη δεν είναι αμελητέα. Το ίδιο όμως ισχύει και για τις δυνητικές απώλειές του, ειδικά μακροπρόθεσμα. Ενώ οι απώλειες της Κίνας είναι αυστηρά οικονομικές, το Αφγανιστάν θα υποστεί μη αναστρέψιμες κοινωνικοπολιτισμικές και περιβαλλοντικές απώλειες, που θα μπορούσαν να έχουν καταστροφικό αποτέλεσμα.