Η Florence Tomazia Cossou (αριστερά) και η Jacqueline Tientcheu (δεξιά) είναι δύο Αφρικανές επιχειρηματίες. Στιγμιότυπο από το βίντεο “AfCFTA, FIRST STEPS – AU Media Fellowship production” στο κανάλι YouTube African Union .

Η Αφρική έχει περιορισμένες πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της οικονομικής ολοκλήρωσης, που ωφελεί όλες τις χώρες της ηπείρου. Αυτό ακριβώς επιδιώκει να επιτύχει η Αφρικανική Ηπειρωτική Ζώνη Ελεύθερων Συναλλαγών (AfCFTA).

Πριν ξεκινήσει αυτή η πρωτοβουλία στο Γιοχάνεσμπουργκ το 2015, η οποία έχει σκοπό να δημιουργήσει μία ενιαία αγορά, όπου οι αφρικανικές επιχειρήσεις δε θα χρειάζεται να αντιμετωπίζουν τελωνειακές υποχρεώσεις και γραφειοκρατία, η ήπειρος βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην εισαγωγή προϊόντων αντί για ενδοαφρικανικό εμπόριο. Ενώ η AfCFTA μπορεί να μην λύσει το θέμα της εξάρτησης της ηπείρου από ξένα προϊόντα, βοηθά στη μείωσή της. Παραδείγματος χάρη, το safou (αφρικανικό δαμάσκηνο), ένα φρούτο προερχόμενο από τη Κεντρική Αφρική, ιδίως στο Καμερούν, είναι πλέον διαθέσιμο στην Γκάνα χάρη στην AfCFTA.

Δέκα χρόνια μετά την ίδρυσή της το 2015, η AfCFTA φέρνει επιτυχώς σε επαφή αρκετές χώρες. Από τις 55 χώρες της ηπείρου, οι 47 έχουν υπογράψει και επικυρώσει τη συμφωνία αυτή, ενώ οι εφτά δεν το έχουν ακόμη κάνει: το Μπενίν, η Λιβύη, η Μαδαγασκάρη, η Μοζαμβίκη, η Σομαλία, το Σουδάν και το Νότιο Σουδάν. Η Ερυθραία είναι η μόνη χώρα που δεν έχει υπογράψει ούτε και έχει επικυρώσει τη συμφωνία.

Για την καλύτερη κατανόηση της σημασίας αυτής της άνευ προηγουμένου συμφωνίας, το Global Voices πήρε συνέντευξη από την Sadou Alizé Mouktar, μία Νιγηριανή δημοσιογράφο, που γύρισε ντοκιμαντέρ για το θέμα το 2022 ως μέρος της Εταιρείας Μέσων της Αφρικανικής Ένωσης. Αυτό το ντοκιμαντέρ διάρκειας 36 λεπτών αναδεικνύει τα οφέλη που προσφέρει η AfCFTA στις επιχειρήσεις δύο Αφρικανών γυναικών, της Jacqueline Tientcheu και της Florence Tomazia.

Jean Sovon (JS): Πώς βοηθά η AfCFTA την οικονομική ολοκλήρωση στην αφρικανική ήπειρο;

Sadou Alizé Mouktar (SAM) : Ce qui m’a frappé dans la ZLECAf, c’est son ambition inédite : rassembler 55 pays africains dans un seul marché commun. Contrairement à d'autres accords régionaux ou bilatéraux, la ZLECAf est la plus vaste zone de libre-échange au monde en nombre de pays, avec pour objectif d’accroître le commerce intra-africain qui reste encore très faible, autour de 16 %, comparé à d'autres régions du monde.

À travers ce film, j’ai montré comment la ZLECAf ne se limite pas à un accord économique. C’est un levier de transformation structurelle, un moteur de l’Agenda 2063 de l’Union africaine [dont l'un des objectifs est de rendre l'Afrique prospère en se fondant sur la croissance inclusive et le développement durable durant les 50 prochaines années]. Elle favorise l’interconnexion des chaînes de valeur africaines, l’autonomisation des producteurs locaux et une plus grande souveraineté économique du continent.

Sadou Alizé Mouktar (SAM): Αυτό που μου δημιούργησε τη μεγαλύτερη εντύπωση όσον αφορά την AfCFTA ήταν ο καινοτόμος στόχος του να φέρει κοντά 55 αφρικανικές χώρες σε μία μόνο κοινή αγορά. Σε αντίθεση με άλλες τοπικές ή διμερείς συμφωνίες, η AfCFTA είναι η μεγαλύτερη ελεύθερη εμπορική ζώνη όσον αφορά τον αριθμό χωρών. Ο στόχος είναι να αυξηθεί το ενδοαφρικανικό εμπόριο, που, σε σχέση με άλλες περιοχές του κόσμου, παραμένει εξαιρετικά χαμηλό, περίπου 16%.

Με αυτό το ντοκιμαντέρ, έδειξα πώς η AfCFTA είναι περισσότερα από μονάχα μία οικονομική συμφωνία. Είναι ένας καταλύτης για δομική αλλαγή, μία κατευθυντήρια δύναμη για την ατζέντα 2063 της Αφρικανικής Ένωσης (εκ των οποίων ένας από τους στόχους είναι να καταστεί η Αφρική εύπορη μέσω της συμπεριληπτικής και βιώσιμης ανάπτυξης κατά τα επόμενα 50 χρόνια). Ενισχύει τις διασυνδεδεμένες αφρικανικές αλυσίδες αξίας, την αυτοδυναμία των τοπικών παραγωγών και τη μεγαλύτερη οικονομική κυριαρχία για την ήπειρο.

JS: Ποιες ευκαιρίες προσφέρει η AfCFTA στις αφρικανικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις και στους επιχιρηματίες; Έχει βελτιώσει την ανταγωνιστικότητα της αφρικανικής οικονομίας στην παγκόσμια αγορά;

SAM : Lors de mon voyage au Cameroun et au Ghana, j’ai réalisé que la ZLECAf ouvre de nouveaux marchés aux PME africaines, comme l’exemple de Jacqueline Tientcheu qui exporte désormais ses produits « made in Cameroon » au Ghana, en contournant les lourdeurs douanières d’antan. Elle crée des opportunités de croissance, de diversification des exportations et surtout, elle stimule l’innovation locale. Les entrepreneurs peuvent désormais penser régional avant de penser global, ce qui constitue une étape cruciale pour renforcer leur compétitivité.

Bien sûr, l’impact est encore progressif, mais la dynamique enclenchée est prometteuse. La ZLECAf pousse les États à harmoniser leurs politiques commerciales et à investir dans l’infrastructure, deux éléments clés pour améliorer la compétitivité à long terme.

SAM: Κατά το ταξίδι μου στο Καμερούν και την Γκάνα, έμαθα ότι η AfCFTA ανοίγει νέες αγορές για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις της Αφρικής. Για παράδειγμα, η Jacqueline Tientcheu, η οποία παράγει τα προϊόντα της στο Καμερούν, τα εξάγει τώρα στην Γκάνα προσπερνώντας δύσκολες τελωνειακές διαδικασίες. Δημιουργεί ευκαιρίες ανάπτυξης, ποικιλομορφία εξαγωγών και ωθεί την τοπική καινοτομία. Οι επιχειρηματίες μπορούν τώρα να επεκταθούν τοπικά πρωτού επεκταθούν παγκόσμια, ένα ζωτικό βήμα στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς τους.

Παρόλο που ο αντίκτυπος είναι σταδιακός, η δυναμική είναι πολλά υποσχόμενη. Η AfCFTA ενθαρρύνει τις χώρες να εναρμονίσουν τις εμπορικές πολιτικές τους και να επενδύσουν σε υποδομές, που είναι παράγοντας-κλειδί στη βελτίωση της μακροπρόθεσμης ανταγωνιστικότητας.

JS: Ποιο είναι το κλειδί για να γίνουν αυτές οι δύο γυναίκες επιχειρηματίες εταίροι μεταξύ Καμερούν και Γκάνας;

SAM: La clé du succès dans le partenariat entre les deux entrepreneuses, Jacqueline Tientcheu (Cameroun) et Florence Tomazia (Ghana), réside dans l’exploitation concrète des opportunités offertes par la ZLECAf, notamment la suppression des barrières douanières, la confiance mutuelle, et une vision commune du commerce intra-africain. Leur collaboration repose aussi sur une complémentarité stratégique : l’une produit et valorise localement, l’autre distribue et ouvre le marché régional. Ce partenariat incarne parfaitement l’esprit de la ZLECAf.

SAM: Η επιτυχημένη συνεργασία μεταξύ των γυναικών επιχειρηματιών, Jacqueline Tientcheu (Καμερούν) και Florence Tomazia (Γκάνα), προέρχεται από την πλήρη αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρει η AfCFTA, ειδικά την άρση εμπορικών φραγμών, αμοιβαίας εμπιστοσύνης και ενός κοινού οράματος για το ενδοαφρικανικό εμπόριο. Η συνεργασία τους βασίζεται επίσης στην στρατηγική συμπληρωματικότητα. Η μία παράγει και πωλεί προϊόντα τοπικά, ενώ η άλλη διανέμει ανοίγοντας την περιφερειακή αγορά. Αυτή η συνεργασία ενσαρκώνει τέλεια το πνεύμα της AfCFTA.

JS: Προτιμώνται τα μη αφρικανικά τρόφιμα σε σχέση με προϊόντα από γειτονικές χώρες της αφρικής; Αν ναι, γιατί;

SAM: Dans de nombreux pays africains, les produits alimentaires non africains sont souvent préférés à ceux provenant d’autres pays africains voisins. Aujourd’hui, il est parfois plus facile de manger asiatique ou européen en Afrique que de goûter aux produits du pays voisin. Ce n’est pas un hasard, c’est un héritage commercial, logistique et culturel. Beaucoup de consommateurs perçoivent encore les produits importés comme étant de meilleure qualité, plus sûrs ou mieux conditionnés.

Autre problème, il est parfois plus facile d’importer un produit d’Europe ou de Chine que d’en acheminer un depuis le pays voisin, faute d’infrastructures comme les routes… A titre d'exemple, les coûts de transport entre pays africains sont souvent plus élevés que ceux entre l’Afrique et d'autres continents. Mais la ZLECAf change la donne à condition qu’on la rende visible et concrète pour les citoyens.

SAM: Σε πολλές χώρες της Αφρικής, μη αφρικανικά τρόφιμα προτιμώνται έναντι αυτών που προέρχονται από γειτονικές αφρικανικές χώρες. Σήμερα, είναι μερικές φορές ευκολότερο να φάει κανείς ασιατικό ή ευρωπαϊκό φαγητό στην Αφρική αντί για προϊόντα γειτονικών χωρών. Δεν είναι τυχαίο, πρόκειται για μία εμπορική, εφοδιαστική και πολιτιστική κληρονομιά. Πολλοί καταναλωτές εξακολουθούν να θεωρούν ότι τα εισαγόμενα προϊόντα είναι ανώτερης ποιότητας, είναι πιο ασφαλή, ή σε καλύτερη κατάσταση.

Ένα άλλο θέμα είναι ότι κάποιες φορές είναι πιο εύκολο να εισαχθούν προϊόντα από την Ευρώπη ή την Κίνα από το να μεταφερθούν από μία γειτονική χώρα, λόγω έλλειψης υποδομών, όπως δρόμοι. Για παράδειγμα, το κόστος μεταφοράς μεταξύ αφρικανικών χωρών είναι συχνά μεγαλύτερο σε σχέση με το κόστος μεταξύ Αφρικής και άλλων ηπείρων. Ωστόσο, η AfCFTA μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα, υπό την προϋπόθεση ότι θα την γνωστοποιήσουμε και την καταστίσουμε πρακτική για τους πολίτες.

JS: Ποια είναι τα κύρια εμπόδια στη συμμετοχή όλων των Αφρικανικών χωρών στην AfCFTA;

SAM : Plusieurs obstacles m'ont sauté aux yeux, notamment: le manque d’information claire sur les bénéfices de la ZLECAf pour les petites économies ; la crainte de la concurrence intra-africaine, notamment pour les pays dont les industries sont encore peu développées ; les contraintes logistiques et douanières toujours persistantes et le manque de volonté politique ou de moyens techniques pour aligner les politiques commerciales.

Certains pays hésitent à ratifier parce qu’ils redoutent une perte de revenus douaniers, ou manquent d’infrastructures de base pour tirer profit de l’accord. Cela montre à quel point l’accompagnement technique et la sensibilisation sont essentiels.

SAM: Διάφορα εμπόδια έχουν λάβει την προσοχή μου, ειδικά η απουσία σαφών πληροφοριών για τα προνόμια που μπορεί να προσφέρει η AfCFTA σε μικρές οικονομίες. Ο φόβος του ενδοαφρικανικού ανταγωνισμού, ειδικά σε χώρες με υπανάπτυκτες βιομηχανίες, οι συνεχιζόμενοι εφοδιαστικοί και τελωνειακοί περιορισμοί, και η έλλειψη πολιτικής βούλησης ή τεχνικών πόρων για την εναρμόνιση των εμπορικών πολιτικών.

Κάποιες χώρες δεν είναι πρόθυμες να επικυρώσουν τη συμφωνία καθώς φοβούνται μη χάσουν τελωνειακά έσοδα ή επειδή δεν διαθέτουν τις βασικές υποδομές για να αποκομίσουν τα οφέλη. Αυτό δείχνει πόσο ζωτικής σημασίας είναι η τεχνική υποστήριξη και η ενημέρωση.

Δείτε όλο το ντοκιμαντέρ εδώ:

JS: Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίσατε με αυτό το εγχείρημα; 

SAM : L’un des défis majeurs a été la réticence de certains acteurs clés à s’engager dans le projet, ce qui a bouleversé l’organisation initiale. À l’origine, le tournage devait se dérouler au Rwanda, avec une entrepreneure spécialisée dans l’exportation de café vers le Ghana. Tout était prêt mais à la dernière minute, elle s’est désistée, alors que le processus était déjà enclenché.

J’ai repris mes recherches, exploré d'autres pistes, jusqu’à ce que je découvre Madame Jacqueline Tientcheu au Cameroun. Je tiens d’ailleurs à la remercier pour son engagement et son courage. Elle était en période de convalescence, suite à une intervention chirurgicale. Mais elle s’est rendue disponible pour que ce projet. C’est une femme inspirante et engagée pour la cause du « made in Africa ». Ce genre de rencontre donne tout son sens à mon métier.

Réaliser ce film a été une expérience à la fois exaltante et éprouvante. D’abord sur le plan logistique : filmer dans plusieurs pays, parfois dans des conditions instables, avec des moyens limités, a exigé beaucoup de ténacité.

Certains acteurs, malgré leur enthousiasme, étaient méfiants face à la caméra ou redoutaient des implications politiques.

Je dois aussi évoquer le contexte politique au Niger qui, malheureusement, a ralenti la diffusion du film. Mais cela ne m’a pas découragé. Je continue à œuvrer pour que ce film soit diffusé et soutenu à travers tout le continent.

SAM: Μία σημαντική δυσκολία ήταν η απροθυμία κάποιων σημαντικών συμμετεχόντων να δεσμευτούν στο εγχείρημα αυτό, κάτι που διέκοψε την αρχική οργάνωση. Τα γυρίσματα αρχικά είχαν προγραμματιστεί να λάβουν χώρα στη Ρουάντα, με μία γυναίκα επιχειρηματία που ειδικεύεται στις εξαγωγές καφέ προς την Γκάνα. Όλα ήταν έτοιμα, αλλά εκείνη αποσύρθηκε τελευταία στιγμή, όταν η διαδικασία είχε ήδη ξεκινήσει.

Συνέχισα την αναζήτησή μου και εξερεύνησα άλλες απόψεις μέχρι που βρήκα Jacqueline Tientcheu στο Καμερούν. Θέλω να την ευχαριστήσω για τη δύναμή της και τη δέσμευσή της. Παρόλο που ανάρρωνε από μία χειρουργική επέμβαση, κατέστησε τον εαυτό της διαθέσιμο για αυτό το εγχείρημα. Είναι μία αξιοθαύμαστη γυναίκα, η οποία δεσμεύτηκε στον σκοπό του «made in Africa». Συναντήσεις τέτοιου είδους κάνουν άξια τη δουλειά μου.

Η δημιουργία αυτού του ντοκιμαντέρ ήταν τόσο συναρπαστική όσο και προκλητική, ιδιαίτερα όσον αφορά την διαχείριση. Η σκηνοθεσία σε διάφορες χώρες, ορισμένες φορές σε ασταθείς συνθήκες με περιορισμένους πόρους, απαίτησε εκ μέρους μας μεγάλο πείσμα.

Παρά τον ενθουσιασμό τους, κάποιοι συμμετέχοντες ήταν επιφυλακτικοί μπροστά στην κάμερα, ή φοβόντουσαν πολιτικές επιπτώσεις.

Πρέπει επίσης να αναφέρω την πολιτική κατάσταση στη Νιγηρία, η οποία δυστυχώς καθυστέρησε την κυκλοφορία του ντοκιμαντέρ. Ωστόσο, αυτό δεν με αποπήρε. Συνέχισα να εργάζομαι ώστε να εξασφαλίσω ότι το ντοκιμαντέρ θα προβάλλονταν σε όλη την ήπειρο.

JS: Διαθέτει πλέον η Αφρική επαρκείς πόρους για να εξασφαλίσει αποτελεσματική περιφερειακή ολοκλήρωση;

SAM : Les moyens existent, mais ils doivent être activés et coordonnés. L’Afrique a des ressources humaines, des compétences, des politiques-cadres comme l’Agenda 2063, et maintenant un accord comme la ZLECAf. Mais il faut renforcer les infrastructures de transport et de commerce ; harmoniser les politiques nationales avec les cadres continentaux ; encourager la jeunesse et les femmes à investir le champ économique régional et, surtout, créer un écosystème de confiance entre les États, les institutions et les citoyens.

Mon film est un appel à cette action concrète. Il montre que c’est possible. Certains le font déjà, il ne reste qu’à amplifier la dynamique.

SAM: Παρόλο που υπάρχουν πόροι, πρέπει να αξιοποιηθούν και εναρμονιστούν. Η Αφρική έχει ανθρώπινους πόρους, δεξιότητες, πολιτικά πλαίσια όπως η Ατζέντα 2063, και συμφωνίες όπως η AfCFTA. Ωστόσο, πρέπει να ενδυναμώσουμε τις υποδομές μεταφορών και εμπορίου, να εναρμονίσουμε εθνικές πολιτικές με τα ηπειρωτικά πλαίσια, να ενθαρρύνουμε τις γυναίκες και τους νέους να επενδύσουν στην τοπική οικονομία και, πάνω απ’ όλα, να χτίσουμε ένα οικοσύστημα εμπιστοσύνης μεταξύ κρατών, θεσμών και πολιτών.

Το ντοκιμαντέρ μου ζητά ουσιαστική δράση και δείχνει πως αυτό είναι εφικτό. Κάποιοι ήδη το κάνουν, αλλά χρειάζεται να ενισχύσουμε τη δυναμική.