Μία εκδοχή αυτής της ανάρτησης είχε αρχικά δημοσιευτεί στο r12n.

Στο παιχνίδι στρατηγικής Widelands, ο παίκτης ξεκινά ως φύλαρχος ενός μικρού οικισμού. Ο παίκτης καθοδηγεί την ανάπτυξη αυτού του οικισμού από ένα φυλάκιο σε μία επεκτεινόμενη εμπορική αυτοκρατορία. Με πολλούς τρόπους, το Widelands μοιάζει με τη σειρά παιχνιδιών The Settlers (Οι Άποικοι), η οποία πρωτοεμφανίστηκε το 1993. Παρότι η πιο πρόσφατη έκδοση των The Settlers μπορεί μόνο να παίζεται στα αγγλικά, το Widelands μπορεί να παιχτεί σε δεκάδες άλλες γλώσσες: παγκόσμιες γλώσσες όπως τα γαλλικά και τα ισπανικά, εθνικές γλώσσες όπως τα βουλγάρικα και τα φινλανδικά, και γλώσσες λιγότερο χρησιμοποιούμενες όπως τα καταλανικά, γαλικιανά και εσπεράντο. Το παιχνίδι είναι δωρεάν και διατίθεται ως λογισμικό ανοιχτού κώδικα, υποδέχεται εθελοντές συνεργάτες, μεταξύ αυτών και μεταφραστές, ώστε να επεκτείνουν τις προσφερόμενες γλώσσες.

Από το 2016, η ομάδα ανάπτυξης του Widelands βρίσκεται υπό τη διεύθυνση της GunChleoc, που εντάχτηκε στο έργο ως μεταφράστρια στα σκωτικά γαελικά το 2013. Η GunChleoc (ψευδώνυμο) είναι από καιρό ένα σεβαστό μέλος της κοινότητας ανάπτυξης του ελεύθερου λογισμικού έχοντας συνεισφέρει σε μεταφράσεις σε δεκάδες εγχειρήματα και έχει διαχειριστεί ευρύτερες μεταφραστικές πρωτοβουλίες.

Τα σκωτικά γαελικά (Gàidhlig, να μη συγχέεται με τα ιρλανδικά, Gaeilge), είναι μία κέλτικη γλώσσα, που προέρχεται από τη Σκωτία. Τα γαελικά ομιλούνται από περίπου 58.000 ανθρώπους στη Σκωτία και πάνω από 7.000 ανθρώπους στον Καναδά. Υπό την πίεση των αγγλικών, τα γαελικά βιώνουν ύφεση ως γλωσσική κοινότητα εδώ και αιώνες, μα μία έντονη προσπάθεια αναβίωσης βρίσκεται σε εξέλιξη. Η απογραφή του 2016 έδειξε ότι μόλις 522 μαθητές και μαθήτριες δημόσιων σχολείων είχαν τα γαελικά ως πρώτη γλώσσα στο σπίτι. Παρόλ’ αυτά, έχει υπάρξει μία πρόσφατη αύξηση στην χρήση των γαελικών ως γλώσσα διδασκαλίας.

Παρότι υπάρχουν περιορισμένα παραδείγματα εμπορικού λογισμικού διαθέσιμο στα γαελικά, μία εκπληκτική συλλογή δωρεάν λογισμικού – παιχνίδια, λογισμικό γραφείου, εφαρμογές τηλεφώνου και άλλα – είναι τώρα διαθέσιμη. Ακόμη πιο εκπληκτικό είναι ότι αυτός ο πλούτος λογισμικού στα γαελικά είναι πρωταρχικά αποτέλεσμα μόχθων δύο μόλις εθελοντών: της GunChleoc και του Michael Bauer, ο οποίος εργάζεται στη Γλασκώβη ως γλωσσικός σύμβουλος και εκδότης. Πρόσφατα μίλησα με την GunChleoc για την εμπειρία της βοηθώντας την χρήση και την προώθηση της πληροφορικής στα γαελικά.

Gaming σε μία μειονοτική γλώσσα

Μία έκδοση του παιχνιδιού Widelands είχε αναρτηθεί πρώτη φορά στο διαδίκτυο το 2001 και το παιχνίδι βρίσκεται από τότε σε συνεχή ανάπτυξη. Ίσως ο βασικός παράγοντας που συνέβαλλε στη μακροβιότητά του (εκτός από το γεγονός ότι είναι πολύ διασκεδαστικό) είναι ότι είναι δωρεάν και ελεύθερου κώδικα, που υποστηρίζεται αμιγώς από εθελοντές προγραμματιστές, καλλιχτέχνες και συγγραφείς. Σε αντίθεση με ιδιόκτητα λογισμικά που τυπικά αναπτύσσονται ως εμπορικά εγχειρήματα, το δωρεάν λογισμικό είναι ανοιχτό σε μετατροπές και συμβολές χρηστών.

Για ένα video game, αυτές οι μετατροπές μπορεί να συμπεριλαμβάνουν νέους μηχανισμούς ή επίπεδα, νέο ή βελτιωμένο artwork, και εκδοχές του παιχνιδιού που να λειτουργούν σε διαφορετικές πλατφόρμες (Windows, OSX, Android και άλλα). Στην περίπτωση των Widelands, αυτό περιλαμβάνει μία παγκόσμια κοινότητα που έχει ολοκληρωτικά ή εν μέρει μεταφράσει το παιχνίδι σε εξήντα γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης της γαελικής γλώσσας.

Δείτε το trailer στα σκωτικά γαελικά παρακάτω:

Υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα – ηθικά, κοινωνικά και πολιτισμικά, αν όχι αρχικά εμπορικά – για την ενδυνάμωση των γλωσσικών κοινοτήτων με λιγότερους ομιλητές ώστε να χρησιμοποιούν τις γλώσσες τους σε ψηφιακά πλαίσια. Η GunChleoc πιστεύει από καιρό πως τα γαελικά αξίζουν να έχουν ψηφιακή παρουσία κι έχει αφιερώσει εκπληκτικά πολύ χρόνο εθελοντικής κυρίως εργασίας – κυριολεκτικά έτη δουλειάς – για να προσαρμόσει λογισμικά στα γαελικά. Είναι εντυπωσιακό που τα γαελικά δεν είναι η μητρική της γλώσσα, το οποίο της παρέχει ένα επιπλέον πλαίσιο για την κατανόηση της γλώσσας.

«Η πρώτη μου επαφή με τη γλώσσα ήταν μέσω του συγκροτήματος Runrig. Μου άρεσε ο ήχος της γλώσσας, έτσι άρχισα να μαθαίνω την προφορά», εξηγεί. «Έπειτα λίγη γραμματική και λεξιλόγιο, μετά πήγα να επισκεφτώ τη Σκωτία… ας πούμε πως έγινε ολίγον τι εθιστικό».

Γλωσσολόγος και επιστήμονας υπολογιστών στην εκπαίδευση και μεταφράστρια στο επάγγελμα, διατηρεί επίσης την ιστοσελίδα και Fòram na Gàidhlig (Γαελικό Φόρουμ) για όσους μαθαίνουν σκωτικά γαελικά.

«Όταν άρχισα να δουλεύω τη σελίδα Fòram na Gàidhlig, αποφάσισα πως το να έχω τα γαελικά ως γλώσσα εμφάνισης για το λογισμικό του πίνακα μηνυμάτων θα ήταν ένα καλό εργαλείο εκμάθησης για τον εαυτό μου», εξηγεί. «Αφού δεν υπήρχε κανένας άλλος για να το κάνει, με βοήθεια της κοινότητας, προχώρησα και το μετέφρασα (πιθανότατα χάλια) στα γαελικά».

Λίγο αργότερα, η GunChleoc ξεκίνησε να συνεργάζεται με έργα τοπικής προσαρμογής λογισμικού με τον Bauer. «Ο Akerbeltz (Bauer) είχε μόλις ολοκληρώσει τη μετάφραση του περιηγητή Mozilla Firefox. Έτσι, συνεργαστήκαμε και τα πήγαμε τέλεια. Συνεργαζόμαστε στην τοπική προσαρμογή λογισμικών στα γαελικά από τότε που οι γλωσσικές μου ικανότητες είχαν φτάσει σε ένα καλό επίπεδο.»

Η GunChleoc εστίασε το έργο της στα παιχνίδια, έτσι υπέθεσα πως είναι μεγάλη gamer. Προς έκπληξή μου, αυτό δεν ίσχυε. «Δεν παίζω τα παιχνίδια που σκέφτομαι (για τοπική προσαρμογή), απλώς τα παίζω δοκιμαστικά για να δω αν είναι καλά».

Υπάρχουν τώρα παιχνίδια λέξεων όπως το Scrabble (μεταφρασμένο από τον Bauer), παιχνίδια στρατηγικής πραγματικού χρόνου όπως το 0 A.D και το Megaglest, ένα παιχνίδι σε στυλ Lemmings ονόματι Pingus, ακόμη κι έναν κλώνο του Mario Kart με το όνομα SuperTuxKart. Η GunChleoc έχει σκόπιμα μεταφράσει παιχνίδια από διάφορα είδη. «Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να διασφαλίσω ότι τα γαελικά θα έχουν τα πάντα, τουλάχιστον ένα παράδειγμα από τα πάντα, όπως θα είχε κάποιος που μιλά αγγλικά. Είναι ο μακροπρόθεσμος στόχος μου».

Η τοπική προσαρμογή στο πλαίσιο των μειονοτικών γλωσσών 

Η μετάφραση μιας διεπαφής λογισμικού, δηλαδή τα κομμάτια του προγράμματος με τα οποία αλληλεπιδρά ο χρήστης, βασίζεται σε δύο αλληλένδετες τεχνικές διαδικασίες. Η πρώτη, η διεθνοποίηση (συνήθως γραμμένη ως i18n για συντομία), εξασφαλίζει ότι το λογισμικό έχει σχεδιαστεί με τρόπο τέτοιο, ώστε να προσαρμόζεται για χρήση σε διαφορετικές γλώσσες και περιοχές. Η δεύτερη διαδικασία, η τοπική προσαρμογή (l10n), είναι η ουσιαστική μετάφραση της διεπαφής του λογισμικού – τα κομμάτια του προγράμματος με τα οποία αλληλεπιδρά ο χρήστης – σε μία νέα γλώσσα.  Μία διεπαφή λογισμικού συνήθως αναπτύσσεται σε μια διεθνή γλώσσα, όπως είναι τα αγγλικά, και μετά επιπροσθέτως προσαρμόζεται τοπικά σε άλλες γλώσσες.

Όπως συμβαίνει και με τη διαδικασία μετάφρασης, η τοπική προσαρμογή λογισμικού είναι μία εργασία υψηλής εξειδίκευσης, με τον τοπικό επεξεργαστή να χειρίζεται άπταιστα τόσο την αρχική όσο και την γλώσσα στην οποία επιδιώκεται να μεταφραστεί, καθώς και να έχει ένα επίπεδο εξοικείωσης με τον κώδικα και τη διαχείριση έργων του λογισμικού. Η τοπική προσαρμογή αμοίβεται όπως η εξειδικευμένη εργασία. Τα εγχειρήματα ελεύθερου λογισμικού μπορεί να βασίζονται σε crowdsourcing (πληθοπορισμό) και διαχειριστές εθελοντών.

Μία γλώσσα σαν τα γαελικά δεν αντιπροσωπεύει μία ενδιαφέρουσα αγορά για τα περισσότερα εμπορικά προϊόντα – ένας εκδότης λογισμικού μπορεί με ασφάλεια να υποθέσει πως οι περισσότεροι πιθανοί πελάτες που μιλούν γαελικά θα είναι δίγλωσσοι και θα μιλούν άπταιστα και τα αγγλικά. Επομένως, οι πόροι που επενδύονται στην τοπική προσαρμογή λογισμικού στα γαελικά, θεωρούνται ως κάτι που δεν θα φέρει οικονομικές απολαβές. Ενώ η τοπική εκδοχή του Microsoft Office είναι διαθέσιμη, τέτοια προϊόντα στη γαελική γλώσσα είναι σπάνια.

Η πλειονότητα λογισμικών, δωρεάν και μη, έχουν αναπτυχθεί στα αγγλικά, τη lingua franca του τεχνολογικού κόσμου. Όσο πιο διαφορετική είναι μία γλώσσα από τα αγγλικά, τόσο περισσότερα και τα προβλήματα που μπορεί να προκύψουν, όταν γίνουν προσπάθειες μετάφρασης του λογισμικού σε εκείνη τη γλώσσα. Μία πρόκληση προέρχεται από το γεγονός ότι πολλοί προγραμματιστές έχουν περιορισμένη κατανόηση της διεθνοποίησης και των γλωσσών και η στρατηγική κωδικοποίησης που δουλεύει για κάποιες κύριες γλώσσες αλλά όχι για άλλες.

Τα κομμάτια κειμένου που βλέπει ο χρήστης – στοιχεία μενού, κουμπιά, κείμενο σφάλματος και τα λοιπά – αναπαρίστανται στον πηγαίο κώδικα ως «συμβολοσειρές», ένα τύπο δεδομένων που περιέχει αλφαριθμητικούς χαρακτήρες. Οι μεταβλητές συμβολοσειράς χρησιμοποιούνται συχνά για την αποθήκευση στοιχείων όπως το όνομα χρήστη κάποιου σε μία πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης σαν το Facebook, και να χρησιμοποιηθούν για να δημιουργηθεί ένα κείμενο στην οθόνη, προσωποποιώντας τις αλληλεπιδράσεις.

Για παράδειγμα, το όνομα κάποιου (Jane), μπορεί να αποθηκευτεί ως συμβολοσειρά ($username – $όνομα χρήστη) και να συνδυαστεί με μία άλλη συμβολοσειρά («έκανε like στην ανάρτησή σας», αποθηκευμένο ως $message – $μήνυμα) για να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο κείμενο μέσα σε ένα πλαίσιο. Ο ψευδοκώδικας μπορεί να μοιάζει κάπως έτσι: εμφάνιση $όνομα χρήστη + $μήνυμα.

Αυτό θα αποδιδόταν ως «η Jane έκανε like στην ανάρτησή σας». Αυτή η συμβολοσειρά θα μπορούσε μετά να προσαρμοστεί (μεταφραστεί) τοπικά για να παρέχει εναλλακτικά μηνύματα σε χρήστες σε άλλες γλώσσες. Στα πορτογαλικά, ο χρήστης μπορεί να διαβάσει «Jane gosta de sua postagem» ενώ ένας Γερμανός χρήστης μπορεί να δει το μήνυμα «Jane mag deinen Beitrag».

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η «σκληρά κωδικοποιημένη» δομή δεν είναι πάντα συμβατή με άλλες γλώσσες. Η GunChleoc εξηγεί ένα παράδειγμα στα γαελικά. «Η σωστή μετάφραση είναι ‘Stoigh le Jane am post agad. Δεν υπάρχει καμία περίπτωση αυτή η πρόταση να ξεκινούσε ποτέ με το όνομα Jane».

Δεδομένης της επικράτησης των αγγλόφωνων προγραμματιστών, η μετάφραση της διεπαφής είναι συχνά δευτερεύουσας σημασίας, λόγω, εν μέρει, ορισμένων προκλήσεων. Πρώτον, πολλοί προγραμματιστές έχουν περιορισμένη κατανόηση της διεθνοποίησης και των γλωσσών και η στρατηγική κωδικοποίησης. που δουλεύει για τις κύριες γλώσσες. μπορεί να μην δουλεύει για τις άλλες.

Δεύτερον, και ίσως πιο απαιτητικό, η διεθνοποίηση απαιτεί να λαμβάνονται υπόψιν οι «κανόνες του πληθυντικού» και ο σχεδιασμός της διεπαφής. Στα αγγλικά, τα περισσότερα ουσιαστικά αλλάζουν μόνο μία φορά με τον αριθμό, προσθέτοντας ένα «s»: 1 «post» και 2, 23 ή 4.000 «posts». Οι κανόνες στα γαελικά και σε πολλές άλλες γλώσσες, είναι πιο περίπλοκοι. «Ας μετρήσουμε γάτες». Η GunChleoc ξεκινά:  «1 chat, 2 chat, 3 cait, … 10 cait, 11 chat, 12 chat, 13 cait, … 20 cat, 21 cat…» και τα λοιπά. «Οι Σλάβοι συνάδελφοί μας τραβάνε τα μαλλιά τους πάνω από το ίδιο ακριβώς θέμα». Αν μία διεπαφή χρήστη τείνει να δίνει αριθμό «φίλων» ή «πόντων» ή «αδιάβαστων μηνυμάτων», οι κανόνες του πληθυντικού σε διαφορετικές γλώσσες μπορούν να αποδειχθούν αγχωτικοί.

Παρομοίως, ενώ ο όρος «OK» στα αγγλικά ταιριάζει καλά στα πανταχού παρόντα κουμπιά στα αναδυόμενα παράθυρα, το μακρύτερο αντίστοιχο «Ceart ma-thà» στα γαελικά δε χωράει. Τα στιγμιότυπα οθόνης παρακάτω δείχνουν μερικές από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η GunChleoc κατά την τοπική προσαρμογή του Widelands. Στα αριστερά είναι η προηγούμενη έκδοση οθόνης εντός του παιχνιδιού, ενώ στα δεξιά απεικονίζεται μία νεότερη έκδοση με τα περισσότερα θέματα να έχουν λυθεί.

Οι προκλήσεις της τοπικής προσαρμογής σε αυτό το παράδειγμα περιελάμβαναν περικοπή κειμένων κουμπιών (στα πάνω μέρος), κομμάτια κειμένου που δεν είχαν επισημανθεί για μετάφραση (τα στοιχεία στο κυρίως παράθυρο) και μία λανθασμένη μορφή του πληθυντικού: «22 puingean» που θα έπρεπε να είναι «22 puing». Ένα εναπομείναν σφάλμα, που σύντομα θα διορθωθεί, είναι η παρουσία του � σε μια λέξη όπου ο μηχανισμός εμφάνισης της γραμματοσειράς παρουσιάζει σφάλμα – μία οικεία εμπειρία για οποιονδήποτε έχει δουλέψει σε μια γλώσσα όπου χρησιμοποιούνται οξείες.

Τέτοια προβλήματα «λύνονται» σε μεγάλο βαθμό, αν οι προγραμματιστές λογισμικού είναι εξοικειωμένοι (και χρησιμοποιούν) ένα τυπικό πλαίσιο διεθνοποίησης όπως το gettext. Τέτοια πλαίσια παρέχουν μία τεχνική δομή για να λαμβάνεται ευκολότερα υπόψιν αυτή η γλωσσική διακύμανση. Ωστόσο, η GunChleoc λέει πως η διεθνοποίηση, ή η γλωσσική τεχνολογία γενικότερα, σπανίως θίγεται στα εκπαιδευτικά προγράμματα της επιστήμης των υπολογιστών.

«Όταν βλέπεις κάποιον που έχει προγραμματίσει το δικό του σύστημα μετάφρασης, θέλεις απλώς να ουρλιάξεις, αλλά απλώς δεν ξέρει κάτι καλύτερο. Ευτυχώς, πολλά από τα παλαιότερα έργα του FLOSS (δωρεάν, ελεύθερου και ανοιχτού κώδικα) έχουν ήδη στραφεί στη χρήση του gettext ή QT, έτσι αυτό που μου απομένει να κάνω είναι αναφέρω περιστασιακά κάποιο σφάλμα ή συμβολοσειρές που χρειάζονται προσαρμογή.»

«Ενώ η πλειοψηφία των εγχειρημάτων είναι πολύ φιλόξενα, θα λάβεις την πολύ, πολύ περιστασιακή παράξενη αντίδραση απο ανθρώπους, του τύπου: «Γιατί σπαταλάς τον χρόνο σου με μια νεκρή γλώσσα και γιατί να μας νοιάξει να την υποστηρίξουμε; Δεν θα ολοκληρώσεις ποτέ τη μετάφραση ούτως ή άλλως και δεν θα τη διατηρήσεις στις μελλοντικές αναβαθμίσεις». Η σωστή απάντηση σε αυτό, συμβουλεύει η GunChleoc, είναι η υπομονή και η επιμονή. «Τον περισσότερο καιρό, είναι απλώς ανενημέρωτοι και δεν εννοούν τίποτα με αυτό». Μόλις ένα επίπεδο εμπιστοσύνης και κατανόησης έχει αναπτυχθεί, τέτοιες συνεισφορές θα είναι ευπρόσδεκτες.

«Και τότε μπορείς να πας και να τους εντυπωσιάσεις με την τοπική σου προσαρμογή».

Και στο άλλο άκρο της διαδικασίας περιμένει μία ακόμα πρόκληση: πώς να ενθαρρυνθεί η υιοθέτηση από τους χρήστες του λογισμικού, που έχει προσαρμοστεί τοπικά. Ενώ πολλές προσπάθειες τοπικής προσαρμογής εστιάζουν στην υπέρβαση ψηφιακών χασμάτων και την παροχή δυνατότητας νέων πληθυσμιακών ομάδων να αλληλεπιδράσουν με την τεχνολογία, το κοινό για το οποίο προορίζεται η τεχνολογία στα γαελικά μιλάει άπταιστα αγγλικά. Αυτοί οι χρήστες θα αρχίσουν να χρησιμοποιούν την τεχνολογία στα γαελικά μόνο αν τους γνωστοποιηθεί η ύπαρξή της, και αν τα αντιληπτά οφέλη ξεπερνούν το αντιληπτό κόστος. «Πολλοί άνθρωποι βρίσκουν την εγκατάσταση προγραμμάτων στον υπολογιστή τους τρομακτικό, έτσι πρέπει να είσαι προετοιμασμένος για αυτό», σημειώνει η GunChleoc. «Κάποιοι θα λάβουν τις μεταφράσεις με χαρά, άλλοι θα αρνηθούν να έχουν οποιαδήποτε σχέση με αυτές».

«Αυτό που χρειαζόμαστε πραγματικά είναι κάποιον που να έχει τα γαελικά ως μητρική γλώσσα να γυρίζει όλη τη χώρα», προτείνει. «Ο άνθρωπος αυτός να έχει έναν υπολογιστή από κάθε λειτουργικό σύστημα στην τσέπη του/της, και να παρέχει επιδείξεις σε ανθρώπους, που δε γνωρίζουν για το λογισμικό, στα σκωτικά γαελικά».