Πονοκέφαλοι. Φωτογραφία του  Jose Navarro, κοινόχρηστη στο Flickr.

Έτσι, ένας 58χρονος εργαζόμενος από το Σεράγεβο (που διάλεξε να παραμείνει ανώνυμος) ξεκίνησε να μας διηγείται την ιστορία του. Εξηγεί στο Balkan Diskurs πώς άλλαξε επάγγελμα εξαιτίας μίας επαγγελματικής εξάντλησης και πώς κατέφυγε στην χρήση ιατρικής βοήθειας.

«Έχω δουλέψει σε πολλά πόστα. Θεωρούσα την αρχική μου δουλειά μέσα στην επιχείρηση απαραίτητη για την καριέρα μου. Κατόπιν, με τοποθέτησαν στην επεξεργασία των παραγγελιών, στην αποθήκη, όπου έκανα υπερωρίες για τον ίδιο μισθό χωρίς καμία αύξηση. Υπήρξα θύμα μπούλινγκ από τον υπεύθυνο, γιατί δεν καταλάβαινε ότι δεν μπορούσα να διαχειριστώ τόση δουλειά», εξήγησε ο εργαζόμενος.

Επίσης, ο εργαζόμενος είχε λάβει μία προειδοποίηση για την πραγματοποίηση αγορών σε άλλο εμπορικό κέντρο. Το στρεσογόνο περιβάλλον τον οδήγησε σε επαγγελματική εξάντληση και σε έλλειψη κινήτρου.

Η χρόνια έκθεση στο άγχος της δουλειάς είναι γνωστή με το όνομα «επαγγελματική εξάντληση» ή «επαγγελματική εξουθένωση» (burnout). Χαρακτηρίζεται, ανάμεσα σε άλλα, από κούραση, έλλειψη κινήτρου, αδιαφορία, γενική αδράνεια, έλλειψη ενδιαφέροντος και θέλησης, καθώς και από κοινωνική απόσυρση. Παρότι εκδηλώνεται ατομικά, οι αιτίες συνδέονται με ένα συλλογικό εργασιακό περιβάλλον. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, οι ειδικοί ενδιαφέρονται για αυτό το φαινόμενο εδώ και 10 χρόνια.

Η Τζάνα Λοντσάρικα, ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια, εξηγεί ότι η επαγγελματική εξάντληση είναι γενικά μία εξάντληση, που συνδέται με την εργασία και επιδρά εξίσου και σε άλλες πλευρές της ζωής και της λειτουργίας του ατόμου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως επισημαίνει, είναι απαραίτητη η χρήση ιατρικής βοήθειας.

Η επαγγελματική εξάντληση είναι μία κατάσταση κούρασης και εξάντλησης, που προκαλείται από το συνεχόμενο άγχος και την υπερκόπωση λόγω των επαγγελματικών ή άλλων δραστηριοτήτων. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η διάγνωση μπορεί να γίνει μόνο στην Τούζλα. Φωτογραφία της Τζάνα Λοντσάρικα, ψυχολόγου και ψυχοθεραπεύτριας, από ιδιωτικό αρχείο, που χρησιμοποιείται κατόπιν αδείας, μέσω της Balkan Diskurs.

Η Τζάνα Λοντσάρικα εξηγεί ότι οι ομάδες των ατόμων, που είναι ιδιαίτερα ευπαθείς και κινδυνεύουν από το σύνδρομο της επαγγελματικής εξάντλησης, είναι αυτές, των οποίων τα καθήκοντα στην εργασία είναι επίπονα και όσοι κάνουν υπερωρίες. Επιπλέον, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας παίζουν σημαντικό ρόλο, καθώς ορισμένα άτομα είναι τελειομανή από τη φύση τους και είναι, ως εκ τούτου, πολύ απαιτητικά απέναντι στον ίδιο τους τον ευατό. Η Λοντσάρικα προσθέτει ότι τα άτομα, που έχουν δυσκολίες να θέσουν σαφή όρια και να ισορροπήσουν ανάμεσα στις προσωπικές και στις επαγγελματικές υποχρεώσεις τους, κινδυνεύουν εξίσου από επαγγελματική εξάντληση.

«Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι η επαγγελματική εξάντληση μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε, ειδικά στις περιπτώσεις που δεν φροντίζουμε την ψυχική και τη σωματική μας υγεία», προσθέτει η Τζάνα Λοντσάρικα, τονίζοντας ότι τα αποτελέσματα της νευροεπιστημονικής έρευνας δείχνουν ότι ο εγκέφαλος έχει ανάγκη από ξεκούραση, καθώς και δραστηριότητες αναψυχής κατά τη διάρκεια του ελεύθερου χρόνου.

Η επαγγελματική εξάντληση των ατόμων κοντά στα τριάντα 

Όταν ο 58χρονος εργαζόμενος του Σεράγεβο συνειδητοποίησε ότι η κατάσταση έβγαινε εκτός ελέγχου, αποφάσισε, σε συμφωνία με την οικογένειά του, να αλλάξει εργασιακό περιβάλλον και να αναζητήσει ψυχολογική υποστήριξη.

«Το να δουλεύω με ένα ψυχοθεραπευτή με βοήθησε να δω πιο καθαρά και να θέσω σαφή όρια στη διαχείριση των καθηκόντων μου στη δουλειά», δήλωσε.

Ωστόσο, δεν είναι μόνο τα άτομα κοντά στα εξήντα, που διατρέχουν κίνδυνο. Σύμφωνα με την εμπειρία από τους ασθενείς της στις συνεδρίες ψυχοθεραπείας, η δόκτωρ Λοντσάρικα προσθέτει ότι ένας αυξανόμενος αριθμός ατόμων προς τα τέλη των είκοσι και στις αρχές των τριάντα τη συμβουλεύονται για περιπτώσεις επαγγελματικής εξάντλησης.

«Το πρόβλημα της επαγγελματικής εξάντλησης αντικατοπτρίζεται εξίσου στην προσωπική ζωή και μπορεί να έχει επιπτώσεις στις βασικές ανθρώπινες ανάγκες. Το πιο συχνό είναι οι ασθενείς μου να έχουν προβλήματα ύπνου, το οποίο μπορεί να έχει αρνητική επίδραση στη διάθεσή τους, πράγμα το οποίο πρέπει να διαχωριστεί από την κατάθλιψη», προσθέτει η δόκτωρ Λοντσάρικα.

Η δόκτωρ Λοντσάρικα επισημαίνει, ότι είναι μερικές φορές απαραίτητο να ζητηθεί ψυχιατρική παρέμβαση ακριβώς εξαιτίας αυτής της αυπνίας, που γίνεται πολύ έντονη. Σε ορισμένους ασθενείς είναι συνηθισμένο η αυπνία να διαρκεί έναν μήνα ή περισσότερο, κάτι που μπορεί αναμφισβήτητα να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην προσωπική και στην επαγγελματική ζωή τους.

Η διαφορά ανάμεσα στην επαγγελματική εξάντληση και το άγχος, όπως εξηγεί η δόκτωρ Λοντσάρικα, έγκειται στο γεγονός ότι το άγχος αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής και δεν είναι μόνο αρνητικό, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με παραγωγικό τρόπο.

«Στην επαγγελματική εξάντληση, υπάρχει έλλειψη κινήτρου, μείωση ενέργειας, καθώς και μία γενική κούραση, που επιδρά αρνητικά και σε άλλες πτυχές της ζωής», προσθέτει η Λοντσάρικα.

Τα διάφορα στάδια της επαγγελματικής εξάντλησης

Η επαγγελματική εξάντληση διακρίνεται σε διάφορες φάσεις. Η δόκτωρ Λοντσάρικα εξηγεί ότι όλα ξεκινάνε με τη λεγόμενη φάση του «μήνα του μέλιτος», στη διάρκεια της οποίας τα άτομα αισθάνονται χαρά σχετικά με τα καινούργια καθήκοντα, που καλούνται να εκπληρώσουν, και τις προκλήσεις. Έπειτα από αυτή την φάση, έρχεται η «φάση της πραγματικότητας», όπου τα άτομα αρχίζουν να διαπιστώνουν τις άσχημες συνθήκες εργασίας και τις τεταμένες διαπροσωπικές σχέσεις, συμπεριλαμβανομένων των άσχημων σχέσεων με τους ανωτέρους τους, που αποτελούν μείζονα παράγοντα για την εμφάνιση της επαγγελματικής εξάντλησης. Η «φάση της απογοήτευσης» δημουργείται, όταν τα άτομα συνειδητοποιήσουν πως δεν έχουν ό,τι θέλουν ή όταν οι συνθήκες εργασίας και των σχέσεων έχουν εντελώς διαταραχθεί.

Τέλος, υπάρχει η «φάση της ανησυχίας», στη διάρκεια της οποίας τα συμπτώματα εκδηλώνονται στην καθημερινή συμπεριφορά και η ποιότητα της ζωής, επαγγελματικής και προσωπικής, υφίσταται αλλαγή.

«Είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε τις ανάγκες μας, την κούραση, την εξάντληση ή τη λύπη μας, και να ξέρουμε να τις εκφράζουμε. Και αν δεν μπορούμε, είναι απαραίτητο, να ζητήσουμε επαγγελματική βοήθεια», επιμένει η Λοντσάρικα τονίζοντας ότι η βάση της θεραπείας έγκειται στην ειλικρίνεια, όσον αφορά στα συναισθήματα και στις ανάγκες μας.

Ενώ, ο 58χρονος εργαζόμενος του Σεράγεβο αναγκάστηκε να αλλάξει εργοδότη και να ζητήσει βοήθεια, τα δεδομένα δείχνουν ότι δεν αποτελούν απειλή για τους εργαζόμενούς τους όλοι οι εργοδότες της Βοσνίας.

Πολλές έρευνες αποκάλυψαν, ότι η dm-drogerie markt (dm) αποτελεί έναν από τους πιο ελκτικούς εργοδότες στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Η Ινές Μπάιριτς, υπεύθυνη του τμήματος Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού στη dm, εξηγεί πώς οι μάνατζερ και οι επικεφαλής των ομάδων επικεντρώνονται στην εξέλιξη των εργαζομένων, η οποία ευθυγραμμίζεται με τους στόχους και τις ανάγκες της επιχείρισης.

Η Ινές Μπάιριτς, υπεύθυνη του τμήματος Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού στην dm. Φωτογραφία από ιδιωτικά αρχεία, που χρησιμοποιούνται κατόπιν αδείας, μέσω της Balkan Diskurs.

Η Ινές Μπάιριτς επισημαίνει πως οι μάνατζερ, όντας οι υπεύθυνοι, οφείλουν να θεμελιώνουν την εμπιστοσύνη και να προαγάγουν τη διαφάνεια, την αξιοπιστία και τη συνοχή, διότι αυτό παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ανθεκτικότητα της ομάδας, κατά τη διάρκεια ξαφνικών αλλαγών.

«Οι μάνατζερ οφείλουν να παρέχουν υποστήριξη, κατανόηση και ενθάρρυνση για την ανάπτυξη των εργαζομένων και των ομάδων. Θεωρούμε ότι είναι αναγκαίο όλα τα μέλη της ομάδας να είναι πιο ανεξάρτητα και υπεύθυνα, με σκοπό την προώθηση του επιχειρηματικού πνεύματος στο πλαίσιο μίας συλλογικής ευθύνης», εξηγεί η Μπάιριτς.

Η εβδομάδα των τεσσάρων ημερών: ένα καινούργιο μοντέλο εργασίας

Εξετάζοντας το θέμα της εργασιακής εβδομάδας των τεσσάρων ημερών, που βασίζεται στο μοντέλο των επιχειρήσεων στη δυτική Ευρώπη, η Μπάιριτς εκτιμά ότι, χάρη στη διαδικασία της αυτοματοποίησης και της ψηφιοποίησης, οι εργαζόμενοι θα μπορούσαν να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην προσωπική τους ζωή. Η Μπάιριτς προσθέτει:

At dm, we have our international initiatives where we are working on a new work model. A hybrid work model or remote work does not always mean working from home; it can also encompass other work contexts, such as being at the beach and setting one’s own work pace, sometimes working four hours, and sometimes more. It is extremely important to have trust in our colleagues and to be able to rely on them to consistently complete their part of the work.

Στην dm, η επεξεργασία ενός καινούργιου μοντέλου εργασίας αποτελεί μέρος των πρωτοβουλιών μας σε διεθνή κλίμακα. Ένα υβριδικό μοντέλο εργασίας ή τηλεργασίας δεν σημαίνει πάντα ότι θα δουλεύεις από το σπίτι. Το μοντέλο εργασίας μπορεί να περιλαμβάνει και άλλα περιβάλλοντα εργασίας, όπως το να βρίσκεσαι στην παραλία και να ρυθμίζεις το δικό σου ρυθμό εργασίας, ενίοτε δουλεύοντας τέσσερις ώρες και ενίοτε περισσότερο. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να εμπιστευόμαστε τους συνεργάτες μας και να μπορούμε να βασιστούμε σε αυτούς ότι θα ολοκληρώσουν το κομμάτι της εργασίας τους με έναν σταθερό ρυθμό.

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) συμπεριέλαβε το σύνδρομο της επαγγελματικής εξάντλησης στο εγχειρίδιο της Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων (ICD), το οποίο σημαίνει ότι μπορεί να διαγνωσθεί από τους επαγγελματίες υγείας ως ιατρική διαταραχή. Από την 1η Ιανουαρίου 2022, το σύνδρομο της επαγγελματικής εξάντλησης αποτελεί αναγνωρισμένη επαγγελματική νόσο στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες, η διάγνωση της επαγγελματικής εξάντλησης είναι περίπλοκη και υπολείπονται ακόμη πολλά να γίνουν, ειδικά όσον αφορά στην κατάρτιση ειδικευμένων γιατρών. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η διάγνωση είναι μόνο εφικτή στην Τούζλα, στο Κλινικό Τμήμα Επαγγελματικών Νόσων.