Αφίσα για το braindrain.org.mk, μια πρωτοβουλία του 2001 που καταγράφει το brain drain στη Βόρεια Μακεδονία. Φωτογραφία από το Global Voices, χρησιμοποείται με άδεια CC BY.

Αυτό το άρθρο, που γράφτηκε από την Antonija Janevska και την Kristina Radović, δημοσιεύτηκε αρχικά στο Reporting Diversity Network (RDN) στις 29 Απριλίου 2025. Μία επεξεργασμένη έκδοση επαναδημοσιεύεται στο Global Voices στο πλαίσιο συμφωνίας με την Innovative Media. 

«Το κύριο κίνητρό μου για να σπουδάσω στο εξωτερικό ήταν η επιθυμία για αλλαγή, με την έννοια ότι ήθελα να βιώσω την ζωή στο εξωτερικό κατά τη δεύτερη δεκαετία της ζωής μου», λέει μία φοιτήτρια από το Μαυροβούνιο, που σπουδάζει στη Σλοβενία. Παρόλο που η μετανάστευση νέων ανθρώπων δεν είναι αποκλειστικό πρόβλημα του Μαυροβουνίου, υπάρχουν πολλοί φοιτητές και φοιτήτριες από άλλες χώρες των Βαλκανίων με παρόμοιες ιστορίες.

Ο Κρίστιαν από τη Βόρεια Μακεδονία σπουδάζει μηχανολόγος μηχανικός στη Λιουμπλιάνα. Το πανεπιστήμιο, στο οποίο φοιτά, είναι ανάμεσα στα καλύτερα της ανατολικής Ευρώπης για τον τομέα σπουδών του. Είναι επίσης και το πιο προσιτό οικονομικά. Επίσης, εξοικονομεί χρήματα ζώντας με συγκατοίκους, μη μπορώντας να εξασφαλίσει μία θέση στις φοιτητικές εστίες.

«Μία τυπική μέρα για εμένα ξεκινά με μαθήματα», εξηγεί ο Κρίστιαν. «Ενδιάμεσα, έχουμε συνήθως δύο διαλείμματα. Ύστερα έχουμε προφορικές ασκήσεις ή εργαστήρια. Οι προφορικές ασκήσεις είναι όμοιες με τα μαθήματα που έχουμε, αλλά εστιάζουν σε προβλήματα μαθηματικών και φυσικής. Τα εργαστήρια διαφέρουν ανάλογα το θέμα, αλλά πάντα χωριζόμαστε σε μικρότερες ομάδες […] συνήθως τεσσάρων με οκτώ ατόμων. Εδώ δουλεύουμε σε πρότζεκτ, παίρνουμε βαθμούς και λαμβάνουμε πρακτική γνώση των θεωρητικών εννοιών που έχουμε μελετήσει. Στο τέλος της ημέρας, κάνω επανάληψη στη βιβλιοθήκη και συμμετέχω σε προγράμματα αθλητισμού του πανεπιστημίου».

Οι περισσότεροι νέοι των Βαλκανίων αποφασίζουν να εγκαταλείψουν τις χώρες τους λόγω κακών κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών και συνθηκών διαβίωσης. Η Μελέτη Νεολαίας του Ιδρύματος Friedrich Ebert από τη νοτιοανατολική Ευρώπη το 2024 δείχνει ότι στο Μαυροβούνιο, το ένα πέμπτο των νέων έχει εκφράσει την επιθυμία να φύγει.

«Οι νέοι φεύγουν από το Μαυροβούνιο. Τα αίτια αυτού του φαινομένου πρέπει να αναζητηθούν στο ασταθές οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον, το οποίο παρέχει γόνιμο έδαφος για τη συνέχιση των μη ευρωπαϊκών πρακτικών, όπως οι κομματικοί διορισμοί, ο νεποτισμός, η διαφθορά, η ανομία και η κατοχή των ΜΜΕ, που δεν αντικατοπτρίζει τη γνήσια στάση των υπευθύνων για την λήψη αποφάσεων», λέει στο Innovative Media ο Ντέιβιντ Βουκίτσεβιτς, πρόεδρος του Δικτύου για τον Ακτιβισμό των Νέων του Μαυροβουνίου (MOACG).

Οι ΗΠΑ παραμένουν ένας από τους πιο επιθυμητούς προορισμούς για τους νέους των δυτικών Βαλκανίων. Ωστόσο, το 2024, περισσότερο από το ένα τρίτο των αιτήσεων για αμερικανική βίζα στο Κόσοβο, Μαυροβούνιο και Αλβανία ήταν ανεπιτυχείς. Στη Βόρεια Μακεδονία, το ποσοστό απόρριψης ήταν 28%.

Κάποιοι αποφασίζουν να μείνουν στην Ευρώπη

Ο Γιόσεφ, 21χρονος από τη Βόρεια Μακεδονία που σπουδάζει Πληροφορική στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, περνάει τον περισσότερο καιρό του στην τάξη ή λαμβάνει συμβουλές από τους καθηγητές τους για εργασίες και βαθμολογίες. Τα μαθήματα αποτελούνται από παρουσιάσεις και πρακτική άσκηση, ενώ το εκπαιδευτικό υλικό, όταν δεν είναι σε ηλεκτρονική μορφή, μπορεί να βρεθεί στη βιβλιοθήκη.

Αν και απολαμβάνει τον χρόνο του στο Ηνωμένο Βασίλειο και παραμένει ευγνώμων για την υποτροφία του Υπουργείου Παιδείας που του έδωσε την ευκαιρία, ο Γιόσεφ παραδέχεται ότι νιώθει μια «βαθύτερη σύνδεση» με την πατρίδα του: «Ακόμη κι εδώ, κάνω παρέα με Μακεδόνες».

Η υποτροφία που απονεμήθηκε στον Γιόσεφ απαιτεί από τον φοιτητή να γίνει δεκτός σε ένα από τα κορυφαία 100 πανεπιστήμια της Λίστας της Σαγκάης, η οποία βασίζει μεταξύ άλλων τις κατατάξεις των παγκόσμιων τριτοβάθμιων ιδρυμάτων στον αριθμό επιστημονικών εργασιών, που δημοσιεύονται σε διεθνή περιοδικά, και τον αριθμό των βραβευμένων με Νόμπελ, που έχουν αποφοιτήσει από αυτά. Παρόλο που κανένα από τα πανεπιστήμια της Βόρειας Μακεδονίας δεν έχει συμπεριληφθεί στη Λίστα της Σαγκάης τα τελευταία χρόνια, η χώρα παρέχει υποτροφίες, που καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των φοιτητικών εξόδων, με την προϋπόθεση ότι, μετά την αποφοίτηση, οι υπότροφοι πρέπει να επιστρέψουν στην πατρίδα τους για να εργαστούν για μερικά χρόνια.

Ο Γιόσεφ λέει ότι ο μοναδικός λόγος που θα γύριζε στη Βόρεια Μακεδονία είναι εξαιτίας της οικογένειας και των φίλων του. Όσον αφορά την σταδιοδρομία του όμως, βρίσκει τις ευκαιρίες στο εξωτερικό πολύ πιο ελκυστικές. Ωστόσο, ελπίζει ότι η γνώση και η εμπειρία που αποκτά στο Ηνωμένο Βασίλειο θα του εξασφαλίσει έναν επαρκή μισθό στην πατρίδα του.

Την τελευταία δεκαετία, αυξανόμενος αριθμός φοιτητών της Βόρειας Μακεδονίας έχει αναζητήσει εκπαιδευτικές ευκαιρίες βασισμένες εκτός των ορίων της χώρας. Αντιμέτωποι με δυσκολίες στην εκπλήρωση των ακαδημαϊκών τους φιλοδοξιών, πολλοί έλκονται από πανεπιστημιακά ιδρύματα του εξωτερικού, όπου προσδοκούν πιο εξελιγμένα προγράμματα σπουδών, εγκαταστάσεις αιχμής και καλύτερες προοπτικές. Είναι μία τάση που αντικατοπτρίζει βαθύτερα, συστημικά προβλήματα εντός της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης της Βόρειας Μακεδονίας. Όσο ο αριθμός φοιτητών που εγκαταλείπουν τη χώρα συνεχίζει να αυξάνεται, εγείρονται ερωτήματα σχετικά με την ικανότητα των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων της να διατηρήσουν τα νέα ταλέντα και να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον, που θα ευνοεί την εξέλιξη της καινοτομίας και της προόδου.

Σύμφωνα με μία μελέτη του Ιδρύματος Ουέστμινστερ για τη Δημοκρατία, η Βόρεια Μακεδονία επενδύει μεταξύ 116 και 433 εκατομμυρίων ευρώ ανά έτος στην εκπαίδευση και κατάρτιση των νέων, οι οποίοι μετά εγκαταλείπουν τη χώρα. Τα τελευταία 30 χρόνια, έχει σημειωθεί μείωση 10% του πληθυσμού λόγω της σημαντικής μετανάστευσης υψηλά εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού.

Δεν υπάρχουν θέσεις εργασίας για τους νέους

Παρότι δεν υπάρχουν επίσημα στατιστικά στοιχεία για το πόσοι Μαυροβούνιοι ζουν στο εξωτερικό, δεδομένα από την Εταιρεία Στατιστικολόγων και Δημογράφων (DSDCG) καταδεικνύει ότι κατά την απογραφή του 2023, περίπου το ένα τρίτο των πολιτών του Μαυροβουνίου (213.478 άνθρωποι) ζούσαν στο εξωτερικό.

Η Γκορντάνα Ραντόγεβιτς της DSDCG εξηγεί: «Παρόλο που συλλέχθηκαν δεδομένα για 44.017 άτομα στην απογραφή, αυτό αντιπροσωπεύει μόλις το 20% της εκτιμώμενης διασποράς, ενώ το 80% (169.461 άνθρωποι) δεν έχουν συμπεριληφθεί, καθώς δεν είχαν κανένα μέλος του νοικοκυριού παρόν στο Μαυροβούνιο, που θα μπορούσε να παράσχει πληροφορίες εκ μέρους τους την περίοδο που γινόταν η απογραφή.

Η απογραφή είναι τώρα η μόνη πηγή δεδομένων για τους νέους που σπουδάζουν στο εξωτερικό. Σύμφωνα με την τελευταία δημοσκόπηση, 8.230 πολίτες του Μαυροβουνίου διαμένουν στο εξωτερικό για λόγους σπουδών, εκ των οποίων 43% (3.607 άτομα) σπουδάζουν στη Σερβία. Ο Βουκίτσεβιτς της MOACG λέει πως τα δεδομένα δείχνουν ότι το Μαυροβούνιο δεν έχει επαρκή πολιτική υπέρ των γεννήσεων, έτσι «οι νέοι συνεχίζουν να αναζητούν την ευτυχία πέρα από τα σύνορα της πατρίδας τους».

Σημειώνοντας ότι παράγοντες όπως η ποιότητα ζωής, η ακαδημαϊκή επιτυχία και ευκαιρίες βελτίωσης, η επαγγελματική απασχόληση και ανέλιξη, και η οικονομική ανεξαρτησία είναι κύριοι καθοριστικοί παράγοντες που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά των νέων. Στο IM, ο Βουκίτσεβιτς λέει:

Η είσοδος στην αγορά εργασίας είναι σχετικά ευκολότερη για τους νέους λόγω του ελλείμματος κατάλληλου εργατικού δυναμικού και αύξησης των κατώτατων καθαρών μισθών. Όμως, λόγω της συνεχούς αύξησης των τιμών, αυτό το αποτέλεσμα σταδιακά αποδυναμώνεται, παρότι συνεχίζει ακόμα να υπάρχει. Την ίδια στιγμή, η εργασιακή απόδοση αναμένεται να βρεθεί αντίστοιχη με τα τρέχοντα επίπεδα μισθών, αλλά το εκπαιδευτικό σύστημα δεν έχει προετοιμάσει σωστά τα άτομα, που εισέρχονται πρώτη φορά στην αγορά εργασίας για τέτοιες συνθήκες.

Ενώ ο Βουκίτσεβιτς αναγνωρίζει τις διαρκείς προσπάθειες του Υπουργείου Παιδείας, Επιστήμης και Καινοτομίας και του Υπουργείου Αθλητισμού και Νεολαίας της χώρας για τη βελτίωση της θέσης των νέων, σημειώνει ότι, χωρίς επαρκή υποστήριξη από το Υπουργείο Οικονομικών, θα ήταν δύσκολο να επιτευχθούν χειροπιαστά αποτελέσματα.

Στοιχεία από την Παγκόσμια Τράπεζα δείχνουν ότι μόνο την τελευταία δεκαετία, περισσότεροι από 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι εγκατέλειψαν τα δυτικά Βαλκάνια προς αναζήτηση καλύτερων συνθηκών διαβίωσης στη δυτική Ευρώπη, υποδεικνύοντας μια περιφερειακή τάση.

Πληροφορική και μηχανική

Μία από τις βασικές προκλήσεις της μετανάστευσης είναι η αποχώρηση των ανθρώπων με υψηλό μορφωτικό επίπεδο – ειδικών σε τομείς STEM όπως η πληροφορική, η μηχανική και η ιατρική. Σε αντίθεση με το δεύτερο μισό του προηγούμενου αιώνα, όταν η έξοδος αφορούσε κυρίως ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό, οι περισσότεροι πλέον που εγκαταλείπουν τη χώρα είναι υψηλού μορφωτικού επιπέδου.

Τα προγράμματα STEM συχνά κρίνονται ως τομείς με καλύτερες απολαβές και θεωρούνται πιο σημαντικοί από τις τέχνες. Έτσι, ενώ η Βόρεια Μακεδονία έχει βαθιά πολιτιστική ιστορία, τα προγράμματα σπουδών στις τέχνες δυσκολεύονται να προσφέρουν ελκυστικές ευκαιρίες, με αποτέλεσμα οι φοιτητές των δημιουργικών κλάδων να αναζητούν αντίστοιχες επιλογές στο εξωτερικό.

Εικονογράφηση: Fisnik Xhelili/Portalb.mk, χρησιμοποιείται με άδεια.

Η Ιβάνα, φοιτήτρια κινηματογράφου και φωτογραφίας στο Κολέγιο Ithaca της Νέας Υόρκης, λέει πως, ενώ οι ΗΠΑ προσφέρουν περισσότερες ευκαιρίες με τη μορφή δικτύωσης, φεστιβάλ κινηματογράφου, παραγωγών και εκδόσεων, θα ήθελε να κάνει το ίδιο και στην πατρίδα της: «Πάντα ήθελα να συμβάλλω με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην ανάπτυξη του πολιτισμού και της τέχνης της Βόρειας Μακεδονίας και στην προώθηση αυτού διεθνώς».

Ψηφιοποιημένα πανεπιστήμια

Οι φοιτητές και φοιτήτριες που σπουδάζουν στο εξωτερικό, που έδωσαν συνέντευξη για αυτό το άρθρο, μοιράστηκαν διαφορετικές εμπειρίες από όσα άτομα παίρνουν πτυχίο στη Βόρεια Μακεδονία, όπου οι ανάγκες, όπως τα ψηφιακά κείμενα, είναι ακόμη μια ξένη έννοια.

Το 2023, μία μελέτη από το Φόρουμ για την Εκπαιδευτική Αλλαγή και το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Δημοκρατία βρήκε ότι η ψηφιοποίηση στα δημόσια πανεπιστήμια της Βόρειας Μακεδονίας είναι ανεπαρκώς ανεπτυγμένη. Παρά την όλο και αυξανόμενη χρήση της τεχνολογίας στην εκπαίδευση σε όλον τον πλανήτη, πολλά από τα πανεπιστήμια της χώρας εξακολουθούν να βασίζονται στις παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας και εκμάθησης, συμπεριλαμβανομένης και της χρήσης έντυπων βιβλίων και της φυσικής εγγραφής στα μαθήματα, διαλέξεις και συμβουλευτικές υπηρεσίες. Παρά το γεγονός ότι υπάρχει ηλεκτρονικό σύστημα βαθμολόγησης, η χρήση έντυπων ευρετηρίων είναι επίσης συνηθισμένη.

Αυτή η έρευνα δείχνει ένα σημαντικό κενό ψηφιοποίησης στα δημόσια πανεπιστήμια, τα οποία πρέπει να βελτιώσουν τις υποδομές, τους πόρους και την εκπαίδευσή τους, προκειμένου να υποστηρίξουν την ψηφιοποίηση, ειδικά λόγω του ότι ο προϋπολογισμός που διατίθεται για αυτά παραμένει σχετικά χαμηλός.

Ενώ η Στατιστική Υπηρεσία της Βόρειας Μακεδονίας δε συγκρατεί στοιχεία για το πόσοι πολίτες σπουδάζουν στο εξωτερικό, επιβεβαίωσε ότι υπάρχουν 400 άνθρωποι, που έχουν λάβει υποτροφία και σπουδάζουν σε κάποια από τα 100 κορυφαία διεθνή πανεπιστήμια αυτή τη στιγμή.

«Δυστυχώς το Υπουργείο Εσωτερικών δεν έχει ακριβή στοιχεία για τον αριθμό πολιτών που έχουν μεταναστεύσει ούτε για τον λόγο αναχώρησής τους, καθώς εκείνοι που φεύγουν από το Μαυροβούνιο δεν απογράφουν την κατοικία τους, κάτι που καθιστά δύσκολη την αξιολόγηση του συνολικού εύρους της μετανάστευσης», εξηγεί ο Μίροσλαβ Ντοντέροβιτς. «Έτσι, η συστηματική παρακολούθηση της μετανάστευσης είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα, ειδικά αν πάρουμε υπόψη ότι, σύμφωνα με έρευνες για τους νέους, έχουμε ένα σταθερό 50% των νέων, που ελπίζουν να εγκαταλείψουν το Μαυροβούνιο».

Αυτή η συνεχής μετανάστευση, κυρίως νεότερων κατοίκων, επιβεβαιώνεται από επίσημα δεδομένα της Στατιστικής Υπηρεσίας του Μαυροβουνίου (Monstat), σύμφωνα με την οποία το Μαυροβούνιο είχε 615.035 κατοίκους στην απογραφή του 1991. Το 2023, μόλις 32 χρόνια αργότερα, καταγράφηκαν μόνο μερικές χιλιάδες περισσότεροι – 623.633, συμπεριλαμβανομένου περισσότερων από 90.000 ξένων υπηκόων. Ένας από τους κορυφαίους προορισμούς είναι η Γερμανία, όπου υπάρχουν 10.413 υπήκοοι Μαυροβουνίου.

Γιατί να αποχωρήσεις;

Το Διεθνές Αεροδρόμιο Σκοπίων. Φωτογραφία από το Portalb.mk, χρησιμοποιείται με άδεια.

Η αύξηση της αποτελεσματικότητας των ενεργών προγραμμάτων της αγοράς εργασίας – με έμφαση στην ενσωμάτωση μακροχρόνια ανέργων και νέων – μπορεί να επηρεάσει τους παράγοντες ώθησης και έλξης της μετανάστευσης.

«Η μακροχρόνια ανεργία είναι μία από τις κύριες προκλήσεις στο Μαυροβούνιο», λέει ο Ντοντέροβιτς. Παρά τις θετικές τάσεις στην αγορά εργασίας, η μακροχρόνια ανεργία ήταν 72% το 2023, σε σχέση με τη συνολική ανεργία. Το 2019, ήταν 12%. Ο Ντοντέροβιτς προσθέτει ότι η μεγαλύτερη ομάδα μεταξύ των μακροχρόνια ανέργων είναι όσοι αναζητούν εργασία για πρώτη φορά, δηλαδή «κυρίως πρόσφατοι απόφοιτοι».

Κάποιοι που εγκαταλείπουν το Μαυροβούνιο αναφέρουν την οικονομία ως τον λόγο μετανάστευσης. Σε άλλη έρευνα της Monstat, άλλοι έχουν πει ότι εγκατέλειψαν τη χώρα και μετακόμισαν στο εξωτερικό για οικογενειακούς ή εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Σύμφωνα με την Monstat, ο μεγαλύτερος αριθμός καταγεγραμμένων ατόμων που εργάζονται ή σπουδάζουν στο εξωτερικό προέρχεται από την Ποντγκόριτσα, με 6.384 ανθρώπους.

Ωστόσο, ο Ντοντέροβιτς πιστεύει ότι για να κατανοηθεί καλύτερα το θέμα της μετανάστευσης – «ιδίως η δομή του πληθυσμού που φεύγει από το Μαυροβούνιο» – απαιτείται ενδελεχής έρευνα, έτσι ώστε οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής να είναι σε θέση να «στοχεύσουν πιο σωστά στα καίρια προβλήματα και να προτείνουν προγράμματα για τη διατήρηση και προσέλκυση του πληθυσμού».

Η μετανάστευση νέων από τα Βαλκάνια, ιδιαίτερα από το Μαυροβούνιο και τη Βόρεια Μακεδονία, είναι μία τάση, που φέρει μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ανάπτυξη της περιοχής. Παρά τις πολυάριθμες πρωτοβουλίες που έχουν παρθεί και στοχευθεί για τον μετριασμό της κατάστασης, τη βελτίωση του εκπαιδευτικού συστήματος, τη θέσπιση καλύτερων εργασιακών συνθηκών και τη δημιουργία ευκαιριών για τους νέους, απαιτούνται κοινές προσπάθειες τόσο σε τοπικό όσο και σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, έτσι ώστε οι νέοι να ενθαρρυνθούν και να μείνουν στις χώρες τους συμβάλλοντας στο μέλλον τους.