Κολάζ που δημιουργήθηκε από το Latin America Bureau, χρησιμοποιείται με άδεια, απεικονίζει την κοινότητα Αουά και τους δασοφύλακες στο Ελ Γκουαδουάλ της Κολομβίας. Οι φωτογραφίες έχουν χρησιμοποιηθεί με την άδεια των δημιουργών τους.

Αυτό το άρθρο αποτελεί μέρος της σειράς «Υπερασπιστές του Περιβάλλοντος» του Latin America Bureau και του Global Voices.

Στον καταυλισμό Μαγκουί στο Ναρίνιο της Κολομβίας, μια ομάδα 90 γυναικών, ανδρών, παιδιών και εφήβων προστατεύει το Katsa Su ή Μεγάλο Σπίτι, όπως οι Awá αποκαλούν την επικράτειά τους στη μητρική τους γλώσσα Awa Pit. Αποτελούν μέρος της δασικής φρουράς, που δημιουργήθηκε το 2016 στο vereda (χωριό) Ελ Γκουαδουάλ, που βρίσκεται εντός του καταυλισμού Μαγκουί, στον οποίο μπορούν να ενταχθούν εθελοντικά για αόριστο χρονικό διάστημα από την ηλικία των πέντε ετών.

Ο καταυλισμός είναι ένας νομικός και κοινωνικοπολιτικός θεσμός, που αποτελείται από τροπικά δάση και δάση ομίχλης. Δημιουργήθηκε το 1994, καλύπτει 6.120 εκτάρια στον δήμο Ρικάουρτε του Ναρίνιο και αποτελείται από 6 κοινότητες: Ελ Γκουαδουάλ, Ινβίνα, Κούμπας, Μαγκουί, Αραγιάν και Καϊμιτίλο, στις οποίες μπορεί κανείς να φτάσει μετά από ώρες περπάτημα ή σε λιγότερο χρόνο με μοτοσικλέτες και φορτηγά μέσω ενός χωματόδρομου.

Παιδιά όπως ο Daniel Pai, ένας εξάχρονος μαθητής της πρώτης τάξης, εντάσσονται στη δασική φύλαξη από μικρή ηλικία και μαθαίνουν από τους μεγαλύτερους πώς να φροντίζουν το περιβάλλον. Ο στόχος, εξηγεί ο Campo Pai, πρώην κυβερνήτης του καταφυγίου, είναι η εκπαίδευση των παιδιών σχετικά με το έργο των δασοφυλάκων, ώστε «όταν μεγαλώσουν, να γίνουν ηγέτες, να προστατεύουν τη Μητέρα Φύση και να συμβάλλουν στην ενίσχυση των δικαιωμάτων της ανθρωπότητας». Οι νεαροί μαθητές δασοφύλακες παρακολουθούν ομιλίες διάρκειας μίας ώρας κάθε Τρίτη και Παρασκευή πρωί, κατά τη διάρκεια των οποίων λαμβάνουν οδηγίες. Επίσης, συμβάλλουν στην πρόληψη της ρύπανσης καθαρίζοντας τα σχολεία τους και βοηθώντας στην ορθή διάθεση των απορριμμάτων.

Φωτογραφία του Diego Chingal από το Ελ Γκουαδουάλ της Κολομβίας, χρήση με την άδειά του.

Η κοινότητα βασίζεται στους δασοφύλακες, οι οποίοι εκτελούν σημαντικές λειτουργίες. Εκτός από το να διασφαλίζουν ότι τα σκουπίδια δεν καταλήγουν στα βουνά ή στις πηγές νερού του Katsa Su, είναι αυτοί που βοηθούν στη μεταφορά των ασθενών γειτόνων στα πλησιέστερα αστικά κέντρα, όπως ο δήμος Ricaurte Nariño. Συμβάλλουν επίσης στη διοργάνωση των minga, κοινοτικών συγκεντρώσεων στις οποίες συνεργάζονται για την επίτευξη ενός συγκεκριμένου στόχου, όπως ο καθαρισμός μιας συγκεκριμένης περιοχής.

Περίπου 30-40 μέλη της φρουράς, μαζί με τις αρχές του καταυλισμού, όπως ο κυβερνήτης (ο οποίος έχει θητεία ενός έτους), είναι υπεύθυνοι για το δύσκολο έργο της αλληλεπίδρασης με ένοπλους παράγοντες, τόσο νόμιμους όσο και παράνομους, και ακόμη και της διαμεσολάβησης μαζί τους σε περίπτωση που κάποιος από τους Αουά κινδυνεύει από επίθεση, ένα έργο κρίσιμης σημασίας δεδομένης της ιστορίας βίας που πλήγει την αυτόχθονη κοινότητα.

Ανοιχτές πληγές

Η Ειδική Δικαιοδοσία για την Ειρήνη (JEP) της Κολομβίας κήρυξε το Katsa Su και τον λαό Αουά θύματα της ένοπλης σύγκρουσης, που έλαβε χώρα στην Κολομβία μεταξύ 1990 και 2016. Η JEP δημιουργήθηκε στην Κολομβία μετά τη σύναψη της Ειρηνευτικής Συμφωνίας της Αβάνας με τις Επαναστατικές Ένοπλες Δυνάμεις (FARC-EP). Μεταξύ άλλων, οι αρμοδιότητές της περιλαμβάνουν τη διερεύνηση και τη δίωξη εγκλημάτων, που διαπράχθηκαν στο πλαίσιο της ένοπλης σύγκρουσης στην Κολομβία.

Οι Αουά και η επικράτεία τους, η οποία διαθέτει πόρους χρυσού, αργύρου και κολτανίου, καταστράφηκαν από τη βιαιότητα της σύγκρουσης, καθώς η στρατηγική τους θέση ήταν ελκυστική, λειτουργώντας ως διάδρομος για το λαθρεμπόριο ναρκωτικών μέσω των μαγκρόβιων κοντά στα σύνορα με τον Ισημερινό. Για τους λόγους αυτούς, το προγονικό έδαφος των Αουά έχει ιστορικά αμφισβητηθεί από ένοπλες ομάδες όπως οι πρώην FARC-EP και συνεχίζει να αμφισβητείται από τον Εθνικό Απελευθερωτικό Στρατό (ELN), τους έμπορους ναρκωτικών και τους διαφωνούντες των FARC, που δεν αποστρατεύτηκαν μετά τη σύναψη της ειρηνευτικής συμφωνίας το 2016.

Ωστόσο, η κολομβιανή νομοθεσία προστατεύει το έδαφος ως βασικό πολιτιστικό στοιχείο. Το διάταγμα 4633/11, ο νόμος για τα θύματα των αυτοχθόνων πληθυσμών, ορίζει στα άρθρα 44 και 45 ότι το έδαφος είναι «ζωντανό ον και θεμέλιο της ταυτότητας» και ότι η καταστροφή του εμποδίζει τους αυτοχθόνες πληθυσμούς να ζουν και να ασκούν τον πολιτισμό τους. Με απλά λόγια, οι Αουά πιστεύουν πως «ό,τι ζωντανό είναι άνθρωπος».

Ωστόσο, ο τρόμος έχει διαταράξει την αρμονία των τεσσάρων κόσμων των Αουά: ο πρώτος είναι ο κόσμος των μικρότερων όντων, όπως τα μυρμήγκια και τα αρμαντίλο, ο δεύτερος είναι ο κόσμος όπου ζουν οι Αουά, τα βουνά και τα ποτάμια, ο τρίτος είναι ο κόσμος των πνευμάτων και των νεκρών και ο τέταρτος είναι ο κόσμος των θεών.

(Τέσσερις κόσμοι Αουά) Πηγή: Awá Agenda 2023. (Unipa, 2023). Χρήση εικόνας με άδεια.

Για τη Lida Ortiz, δασκάλα δημοτικού σχολείου των Αουά, η αναγνώριση της JEP ήταν απαραίτητη, επειδή το Katsa Su «υποφέρει πολύ από τη βία και την αιματοχυσία». Για την Ortiz, αν και το Katsa Su εξακολουθεί να είναι κάπως απροστάτευτο, ως ον είναι επίσης ζωντανό και δυνατό, επιβιώνοντας εν μέσω των πυρών παρά τον τρόμο που σπέρνεται στα σωθικά του: νάρκες, πτώματα, βομβαρδισμοί, μόλυνση των υδάτων της και βεβήλωση ιερών τόπων.

Εικόνα με χάρτη από: Johana Fernanda Sánchez Jaramillo, «Τα δικαιώματα της φύσης και η επίδρασή της στην υπεράσπιση του Katsa Su και των ανθρώπων Awá στο Nariño» (Κολομβία) (2024). El Rosario Publishers. Χρήση με άδεια.

Το Katsa Su υπέστη τη σφοδρότητα ενός πολέμου που του ήταν ξένος, όταν ο στρατός, οι αντάρτες και άλλοι παράνομοι παράγοντες έφτασαν στους λόφους και τους καταρράκτες του, όπου κατοικούν τα πνεύματα. Οι Αουά ταπεινώθηκαν επίσης, καθώς αναγκάστηκαν να εκτελούν διαταγές για αυτές τις ένοπλες ομάδες για να μην χαρακτηριστούν πληροφοριοδότες ή συνεργάτες της αντιπολίτευσης και να μην κηρυχθούν «στρατιωτικός στόχος». Ως αποτέλεσμα, μερικές φορές περιορίστηκαν στα σπίτια τους και δεν μπορούσαν να κυκλοφορούν ελεύθερα στο έδαφός τους.

Περιβαλλοντικοί φύλακες της επικράτειας των Ινκάλ Αουά

Ινκάλ Αουά, το πλήρες όνομα της κοινότητας, σημαίνει «άνθρωποι από τη ζούγκλα στα βουνά». Παγιδευμένοι στο κέντρο της κολομβιανής σύγκρουσης, οι Αουά δεν έχουν καταφέρει να ασκήσουν τις δραστηριότητες επιβίωσής τους όπως παλιά. Η αλιεία, καθώς και η καλλιέργεια κασάβας, μπανάνας Αντιλλών και καλαμποκιού, έγιναν δύσκολες μετά τη μόλυνση του νερού και της γης τους με χημικά, που χρησιμοποιήθηκαν για την εξάλειψη των παράνομων καλλιεργειών. Και όμως, δεν έμειναν άπραγοι.

Σύμφωνα με τον Silvio Hernández, έναν αξιόλογο ηγέτη, ο δασοφύλακας έχει καθοριστικό ρόλο, καθώς ταυτόχρονα υπερασπίζεται το έδαφος και ασκεί κοινωνικό έλεγχο. Το έργο του περιλαμβάνει περιβαλλοντικά και πνευματικά στοιχεία για να εξασφαλίσει την ειρήνη και την αμοιβαιότητα στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ ανθρώπων, χλωρίδας και πανίδας. Ο περιβαλλοντικός φύλακας προσπαθεί να εξασφαλίσει την επιβίωση και να δημιουργήσει αρμονία, επιτρέποντας στην κοινότητα να διατηρήσει τις παραδόσεις της. Αυτές περιλαμβάνουν παραδοσιακές θεραπείες για την ίαση ασθενειών, όπως το κακό μάτι που μπορεί να επιβάλει ο ποταμός, αν δεν ζητήσεις άδεια όταν τον επισκέπτεσαι για πρώτη φορά.

Vereda el Guadal. Φωτογραφία: Fernanda Sánchez, χρήση με άδεια.

Για τον Hernández, η διατήρηση του Katsa Su και η διασφάλιση της ευημερίας του είναι ένα ουσιαστικό μέρος του wat uzán, της ζωής σε ειρήνη και αρμονία. Για να επιτευχθεί αυτό, ο Diego Chingal, γενικός συντονιστής της φρουράς, λέει ότι οι δασοφύλακες πρέπει να διαθέτουν μια θεμελιώδη αρετή: την υπομονή.

Κάθε vereda διαθέτει έναν συντονιστή. Οι ομάδες επικοινωνούν μεταξύ τους με ασύρματο, καθώς τα πιο απομακρυσμένα χωριά δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Ο Wilmer Guanga είναι ο συντονιστής στο Ελ Γκουαδουάλ. Από το 2019 εργάζεται με αγάπη για να αποκαταστήσει την αρμονία στο Μεγάλο Σπίτι του, παρά τις πολυάριθμες προκλήσεις, όπως η αποναρκοθέτηση και η ανάκτηση των σωμάτων των θυμάτων δολοφονίας. Διαχειρίζεται τους 40 δασοφύλακες από το χωριό του και οργανώνει τα πάντα σε περίπτωση που πρέπει να αναχωρήσουν για αποστολή. Ορισμένες αποστολές, για παράδειγμα στο διαμέρισμα Κάουκα, είναι αρκετά μακριά, περίπου εννέα ώρες με το αυτοκίνητο από την περιοχή τους.

Η Cristina Chingal, μία από τις γυναίκες της φρουράς, αγαπά να υπερασπίζεται τα δικαιώματα της κοινότητάς της και τα δικαιώματα των γυναικών, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν ως δασοφύλακες. Ενθαρρύνει τους κατοίκους να επιστρέψουν στην καλλιέργεια καλαμποκιού και chiro, όπως ονομάζεται το μικρό πράσινο φυτό, γνωστό σε άλλα μέρη της Κολομβίας ως guineo (μπανάνα), αντί για τις παράνομες καλλιέργειες, στις οποίες κατέφυγαν όταν επέστρεψαν στα σπίτια τους χρόνια μετά την αναγκαστική φυγή τους από τη βία.

Ο Guanga τονίζει ότι είναι απαραίτητο να καλλιεργούν τα ίδια τρόφιμα, που καλλιεργούσαν στους κήπους των σπιτιών τους, και να μειώσουν τη χρήση παράνομων καλλιεργειών, οι οποίες οδηγούν σε αποδάσωση και μόλυνση. Ένα άλλο βασικό καθήκον είναι η ευαισθητοποίηση της κοινότητας σχετικά με τη σημασία της προστασίας των πηγών νερού από τη ρύπανση, της διατήρησης των δέντρων στις όχθες των ποταμών και της αναδάσωσης και φύτευσης περισσότερων δέντρων.

Ο Silvio Hernández με τους φύλακες. Φωτογραφία: Silvio Hernández, χρήση με άδεια.

Αποζημιώσεις από διαπολιτισμική άποψη

Η απαίτηση αποζημιώσεων για τις ζημίες που υπέστησαν δεν είναι απλώς ένα οικονομικό ζήτημα. Ιδανικά, περιλαμβάνει και τον τερματισμό της ένοπλης σύγκρουσης στην Κολομβία: αν το Katsa Su αρρωστήσει, το ίδιο θα συμβεί και στους Αουά. Είναι ζωτικής σημασίας για αυτούς να υπερασπιστούν το έδαφός τους και τον πλούτο των προγόνων τους, να ανακτήσουν τις γνώσεις που αποδυναμώθηκαν από τις δολοφονίες, την παρενόχληση, τα βασανιστήρια, τη σεξουαλική βία και τον εκτοπισμό, που τους ανάγκασαν να εγκαταλείψουν τις παραδοσιακές καλλιέργειες και τα θεραπευτικά τους τελετουργικά. Οι Αουά θα ήθελαν επίσης να ανακτήσουν τη χρήση της μαρίμπα, του χαρακτηριστικού οργάνου της κοινότητας που σιγήθηκε από τον ήχο των σφαιρών, των βομβαρδισμών και του κρατικά επιβεβλημένου αεροψεκασμού γλυφοσάτης, που μόλυνε τις πηγές νερού και τον λαό τους.

Όπως μια μητέρα που φροντίζει και προσέχει τα παιδιά της, οι Αουά πιστεύουν ότι το Katsa Su αξίζει σεβασμό. Με τη σοφία που κληρονόμησαν από τους προγόνους τους, αναγνωρίζουν τον πόνο, τη χαρά και τη θλίψη του. Οι αγγελιοφόροι του είναι τα πουλιά, τα ποτάμια και τα βουνά. Μέσα από τις πράξεις τους, όπως το τραγούδι σε ομάδες, οι Αουά επικοινωνούν αλήθειες, που μπορεί να είναι ανεπαίσθητες για τους ξένους, αλλά παραμένουν πολύ σαφείς για τους ίδιους.

Μόνο οι Αουά καταλαβαίνουν τη γλώσσα του, τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους το Katsa Su τους μιλάει. Επομένως, οποιαδήποτε αποκατάσταση της ειρήνης πρέπει να βασίζεται στις γνώσεις τους, στον ιδιαίτερο και στοργικό τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται το έδαφός τους. Μια τέτοια διαπολιτισμική προσέγγιση των αποζημιώσεων θα περιλαμβάνει τον καθαρισμό των τόπων, όπου βρέθηκαν μαζικοί τάφοι, με τη βοήθεια παραδοσιακών θεραπευτών. «Σκεφτόμαστε να δημιουργήσουμε ένα σχέδιο, μια διαδρομή για τον καθαρισμό αυτών των τόπων και να ζητήσουμε από τους πρεσβύτερους να τους επαναπροσδιορίσουν, αλλά δεν έχουμε αποφασίσει ακόμα πώς», εξηγεί ο Hernández.

Τα μέτρα αποκατάστασης δεν αφορούν μόνο την επένδυση χρημάτων. Σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, περιλαμβάνουν επίσης την εκτέλεση τελετουργιών, τις οποίες πρέπει να αποφασίσουν οι προγονικοί θεραπευτές, για να βοηθήσουν τα πνεύματα να αναπαυθούν. Μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν ενέργειες, όπως η αποναρκοθέτηση υπό την ηγεσία του κράτους. Οι Αουά συζητούν αυτά τα θέματα σε δύο μηνιαίες συνελεύσεις, που ονομάζονται mingas de pensamiento (συγκεντρώσεις σκέψης), οι οποίες πραγματοποιούνται στις 14 και 28 κάθε μήνα. Σε αυτές τις συναντήσεις, οι ντόπιοι αναλογίζονται τα τρέχοντα γεγονότα, από την παρουσία ένοπλων ομάδων έως τις εντάσεις μεταξύ των οικογενειών της κοινότητας, τα οποία οι φύλακες επιδιώκουν να αποτρέψουν και να επιλύσουν.

Φωτογραφία του Diego Chingal από το Ελ Γκουαδουάλ, Κολομβία, χρήση με άδεια.

Ο Chingal, ο γενικός συντονιστής, πιστεύει ότι το Katsa Su δεν θα είναι ποτέ ξανά το ίδιο, αλλά αυτό δεν τον αποθαρρύνει από τις προσπάθειές του να τον θεραπεύσει. Προσπαθεί να αναβιώσει τα φαρμακευτικά φυτά και τις καλλιέργειές του, όπως η μπανάνα Αντιλλών, που παλαιότερα ήταν η κύρια πηγή διαβίωσης των Αουά, καθώς και τη μουσική της, με τον χαλαρωτικό, χαρούμενο ήχο της μαρίμπα, που σήμερα δεν ακούγεται στον καταυλισμό.

Το έργο δεν είναι εύκολο, αλλά όπως εξηγεί ο Pai, ο πρώην κυβερνήτης, ο φρουρός διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο, πολιτικό, αν και μη κομματικό, στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων του λαού του, διασφαλίζοντας ότι δεν θα υπάρξουν άλλα θύματα ή εξαφανίσεις και μεσολαβώντας πάντα εν μέσω της σύγκρουσης. Με κίνητρο την αγάπη τους για το Μεγάλο Σπίτι τους, οι φρουροί αφιερώνουν τον εαυτό τους στην εξυπηρέτηση της κοινότητάς τους, η οποία, στο Katsa Su, περιλαμβάνει τόσο ανθρώπους όσο και μη ανθρώπους. 

Η Cristina Chingal συμμερίζεται την άποψη του αδελφού της, Diego, ότι απαιτείται σεβασμός απέναντι στα πνεύματα που ζουν στην περιοχή, όπως και στα πνεύματα των προγόνων τους. Μόνο έτσι θα είναι δυνατό να αποκατασταθεί η αρμονία των τεσσάρων κόσμων των Αουά.

Σειρά «Υπερασπιστές του Περιβάλλοντος»

Αυτή η σειρά άρθρων, σε συνεργασία με το Latin America Bureau (LAB), καταγράφει το έργο των υπερασπιστών του περιβάλλοντος σε διάφορες χώρες της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής, επισημαίνοντας τόσο τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν όσο και τα επιτεύγματά τους στην υπεράσπιση των οικοτόπων και των κοινοτήτων τους.