Ψάρι-βάτραχος (antennariidae), φωτογραφημένο στο Αμέντ, έναν από τους κοραλλιογενείς υφάλους της Ινδονησίας. Χρήση της φωτογραφίας με άδεια.

Τα παράκτια ύδατα της Ινδονησίας, η οποία μαζί με τα περισσότερα από 17.000 καταγεγραμμένα νησιά της αποτελεί το μεγαλύτερο αρχιπέλαγος του κόσμου, φιλοξενούν ένα τεράστιο και ποικιλόμορφο σύνολο θαλάσσιας ζωής και οικοσυστημάτων. Καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας των ωκεανών λόγω της κλιματικής αλλαγής απειλεί ολοένα και περισσότερο τα θαλάσσια οικοσυστήματα, ας μελετήσουμε πιο προσεκτικά τα παράξενα και ασυνήθιστα πλάσματα, που κατοικούν στους ωκεανούς που τόσο αγαπάμε, και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που τα απειλούν.

Αυτό το φωτογραφικό ρεπορτάζ παρουσιάζει μια σύντομη επισκόπηση της βιοποικιλότητας του παράκτιου οικοσυστήματος της Ινδονησίας και εξετάζει τους  κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους, που απειλούν αυτά τα θαλάσσια είδη.

Το γυμνοβράγχιο Πίκατσου 

Γυμνοβράγχιο Pikachu. Χρήση φωτογραφίας με άδεια.

Αυτό το μικρό πλάσμα ζει στον Ινδικό Ωκεανό και στον δυτικό Ειρηνικό. Λαμβάνει το όνομά του από το εμβληματικό Πόκεμον, με το οποίο και μοιάζει. Με μήκος μόλις πέντε εκατοστά, είναι δύσκολο να το βρει κανείς και αποτελεί ένα πολύ σπάνιο είδος.

Το καβούρι πυγμάχος

Καβούρι πυγμάχος. Χρήση φωτογραφίας με άδεια.

Το καβούρι πυγμάχος είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πλάσματα του βυθού της Ινδονησίας λόγω της συμβιωτικής του σχέσης με τις θαλάσσιες ανεμώνες: τις τρέφει με αντάλλαγμα την προστασία τους και τις κρατά ανάμεσα στις δαγκάνες του για να απωθεί πιθανούς θηρευτές.

Η οργάνωση Seven Seas Media, η οποία έχει αναλάβει την εκστρατεία για την προώθηση της προστασίας των θαλασσών, εξηγεί: «Το καβούρι πυγμάχος κουνάει πέρα δώθε τις ανεμώνες, που βρίσκονται στις δαγκάνες του, καθώς μετακινείται. Αυτό το εντυπωσιακό σε χρώματα θέαμα αποσκοπεί στο να αποθαρρύνει τους θηρευτές. Όταν απειλείται άμεσα, το καβούρι κραδαίνει την ανεμώνη προς το μέρος του αντιπάλου του σαν να επρόκειτο να τον χτυπήσει».

Η αυτοκρατορική γαρίδα

Αυτοκρατορική γαρίδα. Χρήση φωτογραφίας με άδεια.

Αυτή η πολύχρωμη γαρίδα μπορεί να φτάσει έως και τα δέκα εκατοστά μήκος και ζει συνήθως σε πολύ μεγάλους ξενιστές.

Πυγμαίος ιππόκαμπος και κοινός ιππόκαμπος

Ο πυγμαίος ιππόκαμπος (αριστερά) και ο κοινός ιππόκαμπος (δεξιά). Χρήση των φωτογραφιών με άδεια.

Με το μέγεθος του να μην ξεπερνάει τα δύο εκατοστά, ο πυγμαίος ιππόκαμπος (αριστερά) είναι ένα από τα πιο μικρά είδη ιππόκαμπων στον κόσμο.

Τον βρίσκουμε αποκλειστικά στο Κοραλλιογενές Τρίγωνο, μια περιοχή που εκτείνεται από τις Φιλιππίνες και τη Μαλαισία στα ανατολικά έως την Ινδονησία και το ανατολικό Τιμόρ στα νότια και μέχρι τα Νησιά του Σολομώντα στα δυτικά. Αυτός ο ροζ ιππόκαμπος προσκολλάται σε κοράλλια παρόμοιου χρώματος ή σε άλλα μαλακά κοράλλια και φύκια, που του χρησιμεύουν ως καμουφλάζ.

Η εικόνα στα δεξιά δείχνει έναν κοινό ιππόκαμπο. Όπως όλοι οι ιππόκαμποι, χρησιμοποιεί την ουρά του ως άγκυρα για να πιάνεται από τα κοράλλια, τα φυτά και τη βλάστηση. Πιθανόν, είναι πιο γνωστός για τον ασυνήθιστο τρόπο αναπαραγωγής του: το αρσενικό επωάζει τα αβγά, τα οποία το θηλυκό αποθέτει σε έναν σάκο στο επίπεδο της ουράς του, έως ότου αυτά εκκολαφθούν.

Η σμέρνα

Σμέρνα. Χρήση φωτογραφίας με άδεια.

Αυτό το είδος σμέρνας μπορεί να φτάσει τα 81 εκατοστά μήκος. Υπάρχουν περισσότερα από 200 διαφορετικά είδη σμέρνας, τα οποία στην πλειοψηφία τους είναι δηλητηριώδη. Παρόλο που η σμέρνα σπάνια επιτίθεται στον άνθρωπο, μπορεί, αν αισθανθεί απειλή, να δαγκώσει εκείνον που πάει να της επιτεθεί. Το δάγκωμά της περιέχει επικίνδυνες τοξίνες, ενώ τα κοφτερά δόντια της μπορούν να προκαλέσουν εκτεταμένη αιμορραγία και πόνο. Οι περισσότερες επιθέσεις λαμβάνουν χώρα, όταν οι δύτες άθελα τους βάζουν τα χέρια τους στη φωλιά της.

Η σουπιά

Σουπιά. Χρήση φωτογραφίας με άδεια.

Η σουπιά είναι κεφαλόποδο, συγγενής των πιο γνωστών καλαμαριών και χταποδιών, και συχνά περιζήτητη, ώστε να πωληθεί ως θαλασσινό. Θεωρείται ως ένα από τα πιο έξυπνα ασπόνδυλα στον κόσμο. Σύμφωνα με το National Geographic:

Cuttlefish have a large brain-to-body size ratio—among the biggest of all invertebrates—which makes them incredibly intelligent. They can count and can remember what, where, and when they last ate; a memory trait once believed to be unique to humans.

Η σουπιά έχει από τις πιο υψηλές αναλογίες μεγέθους εγκεφάλου-σώματος από όλα τα ασπόνδυλα, το οποίο αποτελεί ένδειξη της ευφυίας της. Είναι ικανή να μετράει και να θυμάται τι έφαγε, πού και πότε∙ μια ικανότητα που κάποτε θεωρούνταν αποκλειστικότητα του ανθρώπινου είδους.

Ορισμένες ποικιλίες σουπιάς κατατάσσονται στα είδη προς εξαφάνιση. Σήμερα, οι βασικές απειλές για το είδος αυτό είναι η εντατική αλιεία και η οξίνιση των ωκεανών (όταν το pH των ωκεανών αλλάζει εξαιτίας της αύξησης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα και στους ωκεανούς).

Το σκουλήκι-χριστουγεννιάτικο δέντρο

Σκουλήκι-χριστουγεννιάτικο δέντρο. Χρήση φωτογραφίας με άδεια.

Το σκουλήκι-χριστουγεννιάτικο δέντρο οφείλει το όνομά του στην ελικοειδή μορφή του που θυμίζει το κωνικό σχήμα ενός χριστουγεννιάτικου δέντρου. Το μήκος του είναι γενικά γύρω στα 3,8 εκατοστά και το βρίσκουμε σε διάφορα χρώματα, όπως κόκκινο, πορτοκαλί, πράσινο ή κίτρινο. Χρησιμοποιεί τους φτερωτούς βραγχίονες του για να αναπνέει και να τρέφεται. Αποτελεί καθιστικό πλάσμα, καθώς προσκολλάται σε βράχια για να προστατεύεται από τα ρεύματα. Είναι πολύ ευαίσθητο στο περιβάλλον που ζει και αν αισθανθεί απειλή επιστρέφει γρήγορα στη φωλιά του.

Τα απειλούμενα θαλάσσια είδη

Σύμφωνα με τον Οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό, «περισσότερα από τα μισά θαλάσσια είδη θα απειλούνται με εξαφάνιση ως το 2100» και:

Rising temperatures increase the risk of irreversible loss of marine and coastal ecosystems. Today, widespread changes have been observed, including damage to coral reefs and mangroves that support ocean life, and migration of species to higher latitudes and altitudes where the water could be cooler.

Η άνοδος της θερμοκρασίας αυξάνει τον κίνδυνο μιας μη αναστρέψιμης απώλειας των θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων. Διαπιστώνουμε σήμερα σημαντικές αλλαγές, όπως ζημιές που προκαλούνται στους κοραλλιογενείς ύφαλους και στα μαγκρόβια δάση, χωρίς τα οποία η ωκεάνια ζωή θα σταματούσε να υπάρχει, ή όπως μετανάστευση των ειδών προς υψηλότερα γεωγραφικά μήκη και πλάτη, όπου τα νερά είναι λιγότερα θερμά.

Στην Ινδονησία, η πλειοψηφία των ειδών που προαναφέρθηκαν διαβιούν στα κοραλλιογενή οικοσυστήματα. Περίπου το 25% της θαλάσσιας ζωής κατοικεί στα «θαλάσσια τροπικά δάση» (κοραλλιογενείς ύφαλους). Αυτοί οι κήποι από κοράλλια είναι πολύ πυκνοί και σφύζουν από ζωή και βιοποικιλότητα. Παίζουν, επίσης, ουσιαστικό ρόλο στη διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και στην προστασία του εδάφους από τη διάβρωση.

Πέρα από τη βιολογική τους σημασία, οι ύφαλοι αντιπροσωπεύουν μια σημαντική πηγή θέσεων εργασίας για τις παράκτιες κοινότητες, έναν ζωτικής σημασίας οικονομικό παράγοντα και μια πηγή τροφής και φαρμάκων.

Σύμφωνα με τη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη, από το 2016, τρία δισεκατομμύρια άνθρωποι εξαρτώνται από τους ωκεανούς για την επιβίωσή τους, και περισσότερες από 350 εκατομμύρια θέσεις συσχετίζονται με τον θαλάσσιο τομέα σε όλον τον κόσμο.

Η Ινδονησία διαθέτει μια επιφάνεια περίπου 51.020 τετραγωνικών χιλιομέτρων κοραλλιογενών υφάλων, ή αλλιώς το 18% του παγκόσμιου συνόλου.

Ωστόσο, γίνεται ολοένα και πιο εμφανές ότι τα υπέροχα πλάσματα που αναφέρονται στο άρθρο, καθώς επίσης και οι παράκτιες οικονομίες μας, απειλούνται από την κλιματική κρίση, η οποία θερμαίνει τους ωκεανούς και θέτει σε κίνδυνο τα παράκτια οικοσυστήματα. Στην Αυστραλία, ο Μεγάλος Κοραλλιογενής Ύφαλος έχει ήδη πληγεί από εκτεταμένη λεύκανση των κοραλλιών, ένα φαινόμενο κατά το οποίο τα εκπληκτικών χρωματισμών κοράλλια μπαίνουν σε αδράνεια και αποχρωματίζονται λόγω εξωτερικών παραγόντων, όπως η αύξηση της θερμοκρασίας, η μόλυνση και η αλλαγή των επιπέδων PH του νερού. Μια έκθεση που δημοσιεύτηκε στην Αυστραλία τον Μάιο 2022 από τη Διεύθυνση του θαλάσσιου πάρκου του Μεγάλου Κοραλλιογενούς Υφάλου δείχνει ότι το 91% του υφάλου παρουσιάζει «κάποιον βαθμό λεύκανσης».

Λεύκανση των κοραλλιών, Ύφαλος Σκοτ, Απρίλιος 2016. Φωτογραφία μέσω του Αυστραλιανού Ινστιτούτου Θαλάσσιων Επιστημών. Χρήση δωρεάν.

Αν και οι οργανώσεις προσπαθούν να αποκαταστήσουν τους κοραλλιογενείς υφάλους (όπως μια ομάδα συντήρησης κοραλλιών που απαρτίζεται αποκλειστικά από γυναίκες στο Gilli Air στην Ινδονησία), είναι εμφανές ότι χωρίς ουσιαστική αλλαγή στην κοινωνία, η επόμενη γενιά ενδέχεται να μην καταφέρει ποτέ να παρατηρήσει αυτά τα απίστευτα πλάσματα.

Οικοτουρισμός και καταδύσεις

Οι φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί από εκπαιδευτές καταδύσεων, επαγγελματίες που έχουν περάσει κάποιον αριθμό μαθημάτων κατάδυσης και δοκιμών, πιστοποιημένων από τους μεγαλύτερους διεθνείς οργανισμούς εκπαίδευσης στις καταδύσεις: Professional Association of Diving Instructors (PADI) ή ακόμα και Scuba schools international (SSI).

Και ενώ οι έμπειροι εκπαιδευτές γνωρίζουν πώς να σέβονται τα θαλάσσια οικοσυστήματα, η ερασιτεχνική κατάδυση μπορεί να αποτελέσει άμεση ή έμμεση απειλή για τη θαλάσσια ζωή, για παράδειγμα όταν οι άπειροι καταδύτες μετακινούν, αγγίζουν, συνθλίβουν ή αναστατώνουν τα κοράλλια και τη θαλάσσια ζωή με τα βατραχοπέδιλα τους.

Η υπερβολική ανάπτυξη των καταδυτικών κέντρων κατά μήκος των ακτών, καθώς επίσης και άλλων κέντρων αναψυχής και τουρισμού, η ζημιά που προκαλείται στα κοράλλια από την αύξηση του αριθμού των σκαφών και η μόλυνση που προέρχεται από τις εξωλέμβιες μηχανές αποτελούν επίσης έμμεση απειλή για τις ακτές. Η εκμετάλλευση και η ανάπτυξη των παράκτιων ζωνών αυξάνουν παράλληλα την παραγωγή απορριμμάτων και πλαστικού, τα οποία αναπόφευκτα καταλήγουν στους ωκεανούς.

Οι καταδυτικές, επιστημονικές και κυβερνητικές οργανώσεις επιθυμούν να περιορίσουν αυτούς τους κινδύνους απαγορεύοντας την πρόσβαση στα δημοφιλή σημεία καταδύσεων, προκειμένου να τους επιτρέψουν να αναγεννηθούν, και εκδίδοντας άδειες κατάδυσης.

Υπάρχουν και άλλες πρωτοβουλίες, όπως η πρωτοβουλία Green Fins και το ίδρυμα PADI AWARE , δυο διεθνή κινήματα για την προστασία των βυθών. Αγωνίζονται κατά των θαλάσσιων απορριμμάτων και της μόλυνσης από πλαστικά, παράγοντες που αποτελούν κίνδυνο για τους καρχαρίες και τους άλλους θαλάσσιους θηρευτές, προωθώντας τις καταδύσεις και τον τουρισμό κατά τρόπο βιώσιμο και τη χρηματοδότηση σχεδίων για την αναγέννηση των κοραλλιογενών υφάλων.

Ο Gabriel Grimsditch, διευθυντής του προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον στο τμήμα θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων, υπογραμμίζει τις προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουμε, προκειμένου να προωθηθεί ο αειφόρος παράκτιος τουρισμός.

Tourism can be a double-edged sword. On the one hand, it is hugely important for the economy and can bring people close to nature so that they appreciate the wonders of the ocean more. On the other hand, if it is not done sustainably, it can kill the very ecosystem that tourists have come to visit.

Ο τουρισμός μπορεί να αποδειχτεί δίκοπο μαχαίρι. Από την μία πλευρά, είναι εξαιρετικά σημαντικός για την οικονομία και φέρνει σε επαφή τον άνθρωπο με τη φύση, έτσι ώστε εκείνος να εκτιμήσει ακόμα περισσότερο τα θαύματα του ωκεανού. Από την άλλη πλευρά, όμως, εάν δεν υπάρχει υπευθυνότητα, ο τουρισμός μπορεί να καταστρέψει αυτά τα οικοσυστήματα τα οποία οι τουρίστες έρχονται να δουν.