Το γράμμα «yaz» στο αλφάβητο τιφινάγ, χρησιμοποιείται ως σύμβολο της ταυτότητας των Αμαζίγ. Φωτογραφία από τον ECV-OnTheRoad. Πηγή Flickr (CC BY-NC-ND 2.0).

Αν κρίνετε από το όνομά μου και το γεγονός ότι είμαι Αλγερινός, πιθανόν να υποθέσετε πως η γλώσσα για την οποία θα σας μιλήσω είναι η αραβική, αφού η Αλγερία, όπως και οι γειτονικές της χώρες (Λιβύη, Τυνησία και Μαρόκο), είναι γνωστές ως αραβικές χώρες. Παρόλο όμως που γράφω και ομιλώ αραβικά, δεν είναι η μητρική μου γλώσσα.

​Τα αραβικά τα έμαθα στο δημοτικό του χωριού μου, σε μια από τις ορεινές περιοχές του Τιζί-Ουζού, όταν ήμουν έξι χρονών. Αφού έμαθα τα γράμματα, τις λέξεις και να χτίζω προτάσεις στα αραβικά, ακολούθησαν τα γαλλικά και κατόπιν τα αγγλικά. Ωστόσο, η γλώσσα της καθημερινότητάς μου δεν διδάχθηκε ποτέ στο σχολείο. Την έμαθα από τη μητέρα μου.

Η αναγνώριση της γλώσσας 

Δεν πήγα σχολείο στα έξι, όπως όλοι. Έπρεπε να περιμένω ένα χρόνο ακόμα, μέχρι τα επτά, για να καθίσω στα θρανία. Τότε, το 1994, ξέσπασε η «απεργία της σχολικής τσάντας» στην περιοχή της Καβυλίας, κυρίως στις επαρχίες Τιζί-Ουζού, Μπουίρα και Μπετζάια.

​Από τον Σεπτέμβριο του 1994 έως τον Μάιο του 1995, αίτημα της απεργίας ήταν η αναγνώριση της γλώσσας και του πολιτισμού των Αμαζίγ ως αναπόσπαστο κομμάτι της αλγερινής κοινωνίας.

​Παρόλο που η απεργία αυτή ήταν σκληρή και στέρησε έναν χρόνο μάθησης από πολλά παιδιά, ταρακούνησε τα νερά. Το 1995, ιδρύθηκε η Ανώτατη Επιτροπή για τη γλώσσα των Αμαζίγ και η διδασκαλία της ταμαζίγτ ξεκίνησε σιγά-σιγά στα σχολεία. Επιπλέον, η γλώσσα των Αμαζίγ συμπεριλήφθηκε για πρώτη φορά μετά την ανεξαρτησία στο Σύνταγμα του 1996 ως βασικό στοιχείο της αλγερινής ταυτότητας, μαζί με το Ισλάμ και τον Αραβισμό, μέχρι που τελικά αναγνωρίστηκε ως επίσημη γλώσσα το 2016.

Μια άγνωστη γλώσσα

Αυτή η πανάρχαια γλώσσα, η οποία ομιλείται σε διάφορες μορφές από τους κατοίκους απέραντων περιοχών της Βόρειας Αφρικής, όπως η Αλγερία, το Μαρόκο, η Τυνησία, η Λιβύη, η Αίγυπτος και ορισμένες χώρες του Σαχέλ, με την παρουσία της να φτάνει ακόμη και στα Κανάρια Νησιά, παραμένει άγνωστη σε πολλούς.

Είσοδος της πόλης Κιντάλ, Μάλι. Το Κιντάλ γραμμένο με αλφάβητο τιφινάγ. Φωτογραφία από Alicroche. Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).

​Αν και τα γράμματά της—τα τιφινάγ—είναι χαραγμένα πάνω στους βράχους της ερήμου και διατηρούνται για χιλιετίες, η γλώσσα των Αμαζίγ παρέμεινε κατά κύριο λόγο προφορική.

​Ακόμα και οι ομιλητές της, στην πορεία των αιώνων, έγραφαν σε άλλες γλώσσες. Ο Λούκιος Απουλήιος συνέγραψε το μυθιστόρημά του «Ο Χρυσός Γάιδαρος» στα λατινικά, ένα από τα παλαιότερα μυθιστορήματα και το μοναδικό λατινικό που έχει διασωθεί ολόκληρο. Ο Ιμπν Μούτι αλ Ζαουάουι, που θεωρείται ένας από τους πρώτους λόγιους που χρησιμοποίησαν ποιητική σύνθεση, ολοκλήρωσε το βιβλίο του Αλ-Ντουράρ Αλ-Αλφίγια στα αραβικά το 595 έτος Εγίρας (περίπου 1198 μ.Χ.), την πρώτη γραμματική πραγματεία σε χίλιους στίχους.

​Ο Μουλούντ Μαμέρι έγραψε το μυθιστόρημα «Ο ξεχασμένος λόφος» το 1952 στα γαλλικά. Ο επιφανής Αιγύπτιος συγγραφέας και κριτικός Ταχά Χουσεΐν σχολίασε για το μυθιστόρημα: «Πόσο θαυμάζω αυτό το βιβλίο, του οποίου το μόνο ελάττωμα είναι ότι δεν γράφτηκε στα αραβικά! Θα έπρεπε να είχε γραφτεί στα αραβικά, αλλά αυτό είναι ένα ψεγάδι, για το οποίο δεν φταίει ο συγγραφέας, αλλά ο αποικισμός. Και ο αποικισμός φταίει για πολλά δεινά και αμαρτίες!».

Μια μακρά ιστορία 

Στην Αλγερία, η διδασκαλία της γλώσσας των Αμαζίγ έχει μακρά ιστορία. Ξεκίνησε από το 1880 στην Ανώτερη Σχολή Τεχνών του Αλγερίου κατά την αποικιακή περίοδο. Η παρουσία της στα ΜΜΕ (ραδιόφωνο) ξεκινά το 1948, με έναν ραδιοφωνικό σταθμό που χρησιμοποιούσαν οι αποικιακές Αρχές για να επικοινωνούν με τους ομιλητές της, κυρίως στην καβυλιακή διάλεκτο, μία από τις διαλέκτους της στην Αλγερία.

​Μετά την ανεξαρτησία της Αλγερίας από τους Γάλλους αποικιοκράτες το 1962, ο ραδιοφωνικός σταθμός συνέχισε τη λειτουργία του ως Channel 2 συμπεριλαμβάνοντας πλέον και άλλες διαλέκτους, όπως τη σαουί, τη μοζαμπίτ και την τουαρέγκ.

Το αλφάβητο τιφινάγ. Εικόνα από ⵣⵉⵔⵉ ⴰⵎⵖⵏⴰⵙ. Wikimedia Commons (CC0 1.0).

Στην αλγερινή κρατική τηλεόραση υπήρχαν ελάχιστες μουσικές και πολιτιστικές εκπομπές στη γλώσσα αυτή. Η σπανιότητα ήταν τέτοια, που στο χωριό μου οι γυναίκες ειδοποιούσαν η μία την άλλη για να ανοίξουν την τηλεόραση και να προλάβουν να δουν ένα βιντεοκλίπ από εμβληματικούς Καβύλιους τραγουδιστές όπως ο Idir ή ο Ait Menguellet, τις λιγοστές φορές που αυτά μεταδίδονταν από την επίσημη τηλεόραση.

​Δελτία ειδήσεων στη γλώσσα των Αμαζίγ άρχισαν επίσης να προβάλλονται στην κρατική τηλεόραση από τη δεκαετία του '90, ενώ το 2009 ξεκίνησε τη λειτουργία του ένα τηλεοπτικό κανάλι αποκλειστικά αφιερωμένο στη γλώσσα, το Channel 4.

Ο αγώνας των λαών

​Η διατήρηση της γλώσσας των Αμαζίγ, παρά την αρχαιότητά της και την εξέλιξή της σε σημείο που πλέον ενσωματώνεται σε πληροφοριακά συστήματα και το Google Translate, υπήρξε συχνά ξένη προς τους επίσημους κύκλους.

​Το πρώτο τηλεοπτικό κανάλι στη γλώσσα των Αμαζίγ ήταν το Berber TV, το οποίο άρχισε να εκπέμπει το 2000 στη Γαλλία. Η λειτουργία του βασιζόταν σε εθελοντές και η χρηματοδότησή του γινόταν με δωρεές, που συλλέγονταν στην περιοχή της Καβυλίας. Είχε προηγηθεί η έκδοση εντύπων στη γλώσσα των Αμαζίγ κατά τη δεκαετία του '70, κυρίως στην κοινότητα της Γαλλίας, όπου μεγάλος αριθμός ανθρώπων είχε εγκαταλείψει τα βουνά και τα χωριά της Καβυλίας αναζητώντας εργασία.

​Αυτές δεν είναι οι μόνες πρωτοβουλίες που ανέλαβαν οι ομιλητές της γλώσσας των Αμαζίγ για τη διαφύλαξή της. Η διδασκαλία της γινόταν, πριν από την επίσημη ένταξή της στα σχολικά προγράμματα, από διάφορους συλλόγους και εθελοντές, τόσο εντός όσο και εκτός Αλγερίας, όπου υπάρχουν οργανωμένες κοινότητες. Η λογοτεχνική παραγωγή, συμπεριλαμβανομένης της συγγραφής μυθιστορημάτων, διηγημάτων και θεατρικών έργων, τροφοδοτήθηκε από τον αγώνα.

​Ο σκηνοθέτης Abdel Rahman Bouguermouh, όπως έχω ακούσει, πούλησε το αυτοκίνητό του για να χρηματοδοτήσει την παραγωγή της πρώτης ταινίας στη γλώσσα των Αμαζίγ, «La Colline Oubliée», το 1990. Για την ταινία αυτή συγκροτήθηκε λαϊκή επιτροπή που συγκέντρωνε δωρεές, όπως φαίνεται στους τίτλους τέλους. Το σενάριο της ταινίας περίμενε από το 1968 για να βγει στο φως στις αρχές της δεκαετίας του '90. Προβλήθηκε στην Αλγερία το 1994 και στη Γαλλία το 1996.

Ακόμη και εγώ αδυνατώ να μιλήσω για αυτή τη γλώσσα χωρίς να αναφερθώ στον αγώνα που τη συνοδεύει.

Κάτι παραπάνω από μία γλώσσα

​Η απλή αναγνώριση της ύπαρξης της γλώσσας και του πολιτισμού μιας ομάδας ανθρώπων θα μπορούσε να θεωρηθεί δεδομένη, αλλά αυτό δεν συνέβη για τη γλώσσα των Αμαζίγ στην Αλγερία. Για πολλά χρόνια, πολλοί επιδίωκαν την κατάργησή της και χρειάστηκε ένας μακρύς δρόμος γεμάτος θυσίες για να αναγνωριστεί ως επίσημη γλώσσα και ως ουσιώδες συστατικό της αλγερινής κοινωνίας.

​Το 2017, ο πρώην Αλγερινός πρόεδρος Αμπντελαζίζ Μπουτεφλίκα ανακήρυξε την Γεναγέρ, την Πρωτοχρονιά των Αμαζίγ, η οποία γιορτάζεται στις 12 Ιανουαρίου, αργία μετ’ αποδοχών στην Αλγερία. Η Γεναγέρ είναι η παραδοσιακή γιορτή, στην οποία συμμετέχουν οι Αλγερινοί, ανεξάρτητα από το αν μιλούν ή όχι τη γλώσσα των Αμαζίγ.

​Όσο για όσους η γλώσσα των Αμαζίγ αποτελεί τη μητρική τους γλώσσα, συμπεριλαμβανομένου και εμού, συνεχίζουμε να τη μιλάμε, όχι μόνο ως μέσο επικοινωνίας, αλλά ως κομμάτι του είναι μας. Μέσα από αυτήν αφηγούμαστε τις ιστορίες μας με πλήρη αυθορμητισμό και ειλικρίνεια εκφράζοντας τα συναισθήματα, τους πόνους και τις ελπίδες μας.