Μαθητές σε σχολική τάξη στο Καμερούν. Στιγμιότυπο οθόνης από το κανάλι στο YouTube Solidarité Laïque.

Η εκπαίδευση παίζει θεμελιώδη ρόλο στην κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη μιας χώρας. Στην Αφρική, η πρόσβαση στην εκπαίδευση εξακολουθεί να είναι άνιση και ένα κομμάτι των νέων μένει εκτός αυτής. Αυτή η κατάσταση οφείλεται εν μέρει σε δύο συνιστώσες: στην αίσθηση ασφάλειας του εκπαιδευτικού προσωπικού και στην οικονομική κατάστασή του.

Και ενώ η σχολική χρονιά έχει ήδη ξεκινήσει, πολλαπλές κρίσεις έχουν ξεσπάσει στον τομέα της εκπαίδευσης σε αφρικανικό επίπεδο: επαναλαμβανόμενες απεργίες από τα συνδικάτα με αιτήματα για καλύτερους μισθούς και καλύτερες συνθήκες εργασίας, απουσία ή καθυστέρηση στις μεταρρυθμίσεις εκπαιδευτικών προγραμμάτων για τη διασφάλιση ισορροπίας εκπαίδευσης-επαγγελματικής αποκατάστασης, υγειονομικές κρίσεις και αίσθημα ανασφάλειας. Το Global Voices ερευνά την κατάσταση σε τρεις χώρες, προκειμένου να εκτιμήσει την έκταση των προκλήσεων: Καμερούν, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και Τόγκο.

Στο Καμερούν, η διαίρεση σε γαλλόφωνους και αγγλόφωνους στερεί τη σχολική εκπαίδευση από 700.000 παιδιά

Στο Καμερούν, όπου οι επίσημες γλώσσες είναι τα γαλλικά και τα αγγλικά, η κρίση είναι διττή. Οι συνδικαλιστικές διεκδικήσεις διαταράσσουν τη φοίτηση στα σχολεία για περισσότερους από 3.000.000 μαθητές της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Αυτές οι διεκδικήσεις έχουν κυρίως χαρακτήρα οικονομικό (καταβολή μισθών και επιδομάτων στέγασης, καθώς επίσης και αναπροσαρμογή μισθών) και θεσμικό-ουσιαστική ένταξη των εκπαιδευτικών στον δημόσιο τομέα από τη στιγμή ανάληψης των καθηκόντων τους μετά την εκπαίδευσή τους. Ο μηνιαίος μισθός των δημοσιίων εκπαιδευτικών είναι 153.316 φράγκα Κεντρικής Αφρικής (259 δολάρια ΗΠΑ), ενώ το μέσο μηνιαίο εισόδημα είναι 83.902 φράγκα Κεντρικής Αφρικής (141 δολάρια ΗΠΑ).

Αλλά το ζήτημα της ασφάλειας είναι το πρωταρχικό εμπόδιο στην πρόσβαση για όλους στο σχολείο. To 2016 ξέσπασε ένοπλη σύρραξη μεταξύ της κυβέρνησης και αυτονομιστικών ομάδων στις βορειοδυτικές και νοτιοδυτικές περιφέρειες. Η περιθωριοποίηση και ο αποκλεισμός των πληθυσμών αυτών των περιοχών της χώρας, οι οποίες είναι πρωτίστως αγγλόφωνες, προς όφελος των γαλλόφωνων είναι η βασική αιτία αυτής της σύγκρουσης, η οποία έχει αντίκτυπο κυρίως στην εκπαίδευση των παιδιών.

Κατά συνέπεια, από το 2016, η εκπαίδευση στα βορειοδυτικά και νοτιοδυτικά του Καμερούν είναι προβληματική: στις 24 Οκτωβρίου 2020, παιδιά έπεσαν θύματα αυτών των εντάσεων, όταν μια σφαγή έλαβε χώρα σε ένα σχολείο και προκάλεσε τον θάνατο οκτώ παιδιών.

Και αυτήν τη νέα ακαδημαϊκή χρονιά, η κατάσταση δεν φαίνεται να ηρεμεί. Η Valentine Semma, πρόεδρος του συνδικάτου των εκπαιδευτικών στο Καμερούν, δήλωσε στο Radio France Internationale (RFI):

Cela fait presque huit ans d'affilée que la crise a débuté dans les régions nord-ouest et sud-ouest du Cameroun, dans le cadre de la lutte pour la réforme du système éducatif et plus particulièrement celui du système éducatif anglais. Depuis, les enseignants de ces deux régions ont fait l'objet de très sérieuses menaces. Nombre d'entre eux ont perdu la vie, ont été kidnappés. Un confinement nous a été imposé pour environ deux semaines. On n'est pas censé aller à l'école, les enfants doivent rester à la maison. Ils ne pourront commencer les cours qu'à partir du 2 octobre. (…) L'école devrait être un endroit libre. L'environnement scolaire, les apprenants, les enseignants, ne devraient être soumis à aucune forme de menaces ou préjudices.

Συμπληρώνονται ήδη σχεδόν οκτώ χρόνια από τότε που ξεκίνησε η κρίση στις βορειοδυτικές και νοτιοδυτικές περιφέρειες του Καμερούν στο πλαίσιο του αγώνα για τη μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος και πιο συγκεκριμένα του αγγλικού εκπαιδευτικού συστήματος. Από τότε οι εκπαιδευτικοί των δυο αυτών περιοχών αποτελούν στόχο πολύ σοβαρών απειλών. Πολλοί από αυτούς έχουν χάσει τη ζωή τους, έχουν πέσει θύματα απαγωγής. Μας επιβλήθηκε καραντίνα για περίπου δύο εβδομάδες. Δεν μπορούμε να πάμε στο σχολείο, τα παιδιά πρέπει να μείνουν στο σπίτι. Τα μαθήματα δεν μπορούν να ξεκινήσουν πριν τις 2 Οκτωβρίου. (…) Το σχολείο θα έπρεπε να είναι ένας χώρος ελευθερίας. Το σχολικό περιβάλλον, οι μαθητές, οι εκπαιδευτικοί δεν θα έπρεπε να είναι θύματα απειλών ή προκαταλήψεων.

Οι επιπτώσεις είναι εμφανείς: κλείσιμο εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και μαθητές που στερούνται το δικαίωμα στην εκπαίδευση. Ο ιστότοπος Yenisafak κάνει λόγο για 700.000 παιδιά, που δεν μπορούν να πάνε σχολείο. Μακροπρόθεσμα, οι συνέπειες αυτής της κρίσης απειλούν την ανάπτυξη της χώρας.

Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό: Τριπλή πρόκληση

Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η σχολική χρονιά ξεκίνησε στις 2 Σεπτεμβρίου. αλλά το ακαδημαϊκό έτος μπορεί να αποδειχθεί πραγματικά δύσκολο: μια τριπλή απειλή υπονομεύει το δικαίωμα των παιδιών του Κονγκό στη μάθηση.

Από τη μια πλευρά, η υγειονομική κρίση της ευλογιάς των πιθήκων, ήδη παρούσα στο σύνολο της επικράτειας, αποτελεί διαρκή απειλή: 700 θάνατοι έχουν καταγραφεί από τις αρχές Σεπτέμβρη. Οι Αρχές διαβεβαιώνουν ότι η χώρα έχει πάρει όλα τα απαραίτητα μέτρα, προκειμένου να διασφαλιστεί ένα καλύτερο εκπαιδευτικό περιβάλλον για τα παιδιά. Άρθρο του Radio France Internationale (RFI) παραθέτει τη Raïssa Malu, υπουργό παιδείας της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό:

Je voudrais vous rassurer qu'il y a une étroite collaboration avec le ministère de la Santé pour s'assurer que nos écoles restent sûres. Que les conditions soient assurées pour nos élèves au sein de l'ensemble de nos établissements. Le ministère de la Santé va diffuser un ensemble de messages que notre administration va relayer. Il est notamment recommandé aux écoles, aux parents et aux élèves d’observer les mesures barrières.

Θα ήθελα να σας διαβεβαιώσω ότι υπάρχει στενή συνεργασία με το υπουργείο υγείας για να διασφαλιστεί ότι τα σχολεία μας παραμένουν ασφαλή. Ότι οι συνθήκες  για τους μαθητές μας είναι διασφαλισμένες στο σύνολο των ιδρυμάτων μας. Το Υπουργείο Υγείας θα αποστείλει ένα σύνολο μηνυμάτων τα οποία η διοίκησή μας θα μεταδώσει. Συστήνεται στα σχολεία, στους γονείς και στους μαθητές να τηρούν τα μέτρα προστασίας.

Σε αυτό προστίθεται ένα ακόμα πρόβλημα: οι επισφαλείς συνθήκες στις οποίες ζουν οι εκπαιδευτικοί στο Κονγκό. Οι περισσότεροι από αυτούς βγάζουν λιγότερα από 140 αμερικανικά δολάρια το μήνα και διεκδικούν αύξηση της τάξης του 400%. Η Cécile Tshiyombo. πρόεδρος του συνδικάτου των εκπαιδευτικών του Κονγκό, δήλωσε στο RFI:

Il n'y a pas classe. Que le chef de l'État s'en occupe puisque ça devient peut-être une question politique sinon il y a une batterie d'actions qui vont être déroulées. L'enseignant craie à la main souffre. Aujourd'hui, les enseignants exigent à ce que le gouvernement leur verse 500 dollars. Nous avions préféré avoir un dialogue, mais il n'y a pas eu de dialogue.

Δεν γίνονται μαθήματα. Ας το αναλάβει ο αρχηγός του κράτους, καθώς μπορεί να εξελιχθεί σε πολιτικό ζήτημα, αλλιώς θα ληφθούν μια σειρά μέτρων. Ο δάσκαλος με την κιμωλία στο χέρι υποφέρει. Σήμερα, οι εκπαιδευτικοί απαιτούν από την κυβέρνηση να τους καταβάλει 500 δολάρια. Προτιμούσαμε να έχουμε διάλογο, αλλά δεν υπήρξε διάλογος.

Η απειλή πραγματοποιήθηκε και εδώ και δύο εβδομάδες οι εκπαιδευτικοί απεργούν, κυρίως σε Μπουτέμπο και Μπένι στο Βόρειο Κίβου στα βορειοανατολικά της χώρας.

Enfin, une autre crise empêche toute vie normale pour les professeurs et les élèves. Les conséquences de la crise sécuritaire qui agite l'est du pays en raison des attaques du groupe rebelle du M23. Dans ce contexte d’insécurité dans les zones occupées par le M23, les écoles continuent de servir d’abri pour les déplacés, alors que les autorités du pays ordonnent la reprise des classes. Balira Kakule, directeur de l’école primaire de Muchungaji, située dans la localité de Lubero, dans le Nord-Kivu) déclare au média Congo Quotidien:

Τέλος, μια ακόμα κρίση εμποδίζει τη φυσιολογική ζωή καθηγητ(ρι)ών και μαθητ(ρι)ών. Οι επιπτώσεις της κρίσης ασφάλειας, η οποία προκαλεί αναστάτωση στα ανατολικά της χώρας λόγω των επιθέσεων της αντάρτικης ομάδας M23. Μέσα σε αυτό το κλίμα ανασφάλειας στις περιοχές υπό την κατοχή των Μ23, τα σχολεία εξακολουθούν να λειτουργούν ως καταφύγιο για τους εκτοπισμένους, παρόλο που οι Αρχές της χώρας διέτεξαν την επανέναρξη των μαθημάτων. Ο Balira Kakule, διευθυντής του δημοτικού σχολείου Muchungaji, που βρίσκεται στην περιοχή Λούμπερο στο Βόρειο Κίβου, δήλωσε στην ειδησιογραφική ιστοσελίδα Congo Quotidien:

Certains déplacés ont exprimé le droit des enfants à l’éducation. Ils vont partager les salles de classe avec nos élèves. Le matin, ils plient leurs affaires et les salles de classe sont nettoyées pour les cours.

Μερικοί εκτοπισμένοι στήριξαν το δικαίωμα των παιδιών στην εκπαίδευση. Θα μοιραστούν τις τάξεις με τους μαθητές μας. Το πρωί δίπλωσαν τα πράγματά τους και οι τάξεις καθαρίστηκαν για τα μαθήματα.

Αυτό το μπέρδεμα δεν αρέσει στα συνδικάτα, τα οποία εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους και καλούν σε μποϊκοτάζ.

Τόγκο: απαγόρευση των κινητών

Στο Τόγκο, οι μαθητές ξαναπήραν τον δρόμο για το σχολείο στις 16 Σεπτεμβρίου. Οι συνδικαλιστές, μέσω της Συντονιστικής Επιτροπής των Συνδικάτων των Εκπαιδευτικών του Τόγκο, σε μήνυμά που απήυθυνε ο Abalo-Essé Assih, γενικός γραμμματέας, υπενθυμίζουν ότι:

(…) nous voudrions évoquer le maintien du dialogue entre le Gouvernement et les fédérations de l’éducation, le renforcement du système éducatif en termes de qualité de l’enseignement, […] bref, les grandes réformes structurelles et fonctionnelles engagées par le Gouvernement pour faire du milieu scolaire togolais, un cadre attractif, favorable à une formation rigoureuse et de qualité pour des résultats crédibles.

(…) θα θέλαμε να αναφερθούμε στη διατήρηση του διαλόγου μεταξύ της κυβέρνησης και των ομοσπονδιών των εκπαιδευτικών, την ενίσχυση του εκπαιδευτικού συστήματος με όρους ποιότητας της διδασκαλίας, (…) εν συντομία στις μεγάλες διαρθρωτικές και λειτουργικές μεταρρυθμίσεις που έχει υποσχεθεί η κυβέρνηση, προκειμένου να καταστεί το σχολικό περιβάλλον στο Τόγκο ένας χώρος πιο ελκυστικός, φιλικός προς μια εκπαίδευση μεθοδική και ποιοτική που θα αποφέρει αξιόπιστα αποτελέσματα.

Αναφερόμενος στην απαγόρευση της χρήσης κινητών τηλεφώνων που επέβαλαν οι Αρχές, ο Abalo-Essé Assih σχολίασε:

Chers élèves,(…) observez scrupuleusement la discipline (…) par rapport à l’usage du téléphone portable en milieu scolaire et évitez d’être une proie facile pour des personnes mal intentionnées qui utilisent les réseaux sociaux pour vous attirer dans leurs pièges.

Αγαπητοί μαθητές, ακολουθείτε αυστηρά τους κανόνες (…) σχετικά με τη χρήση κινητών τηλεφώνων στο σχολείο και αποφύγετε να γίνετε εύκολα θύματα ανθρώπων με κακές προθέσεις, που χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα για να σας παρασύρουν στις παγίδες τους.

Οι Αρχές του Τόγκο έχουν ήδη καταφύγει σε αυτό το μέτρο κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς 2018-2019, αλλά αυτή η απαγόρευση αποδείχθηκε σύντομης διάρκειας.

Δεδομένων των πρόσφατων γεγονότων στα βόρεια της χώρας στις 20 Ιουλίου 2024, έπειτα από την επίθεση τζιχαντιστών που προκάλεσε τον θάνατο 12 στρατιωτικών σύμφωνα με την εφημερίδα LeMonde, η ανησυχία παραμένει όσον αφορά την ασφάλεια των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.

Κατά την έναρξη της σχολικής χρονιάς 2024, το ποσοστό σχολικής φοίτησης στο Τόγκο είναι 94,6% στην πρωτοβάθμια. Στη δευτεροβάθμια το ποσοστό είναι 76,6% για τον πρώτο κύκλο και 35,2% για τον δεύτερο κύκλο, σύμφωνα με στοιχεία του 2023. Στο Καμερούν, το ποσοστό σχολικής φοίτησης το 2022 ήταν 66% για τα κορίτσια και 73% για τα αγόρια στην πρωτοβάθμια και πέφτει κάτω από 50% στη δευτεροβάθμια. Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, τα τελευταία στοιχεία είναι από το 2021, με ένα ποσοστό σχολικής φοίτησης  για την πρωτοβάθμια της τάξης του 79% για τα κορίτσια και του 86% για τα αγόρια. Στη δευτεροβάθμια, το ποσοστό αυτό κυμαίνεται από 44% για τα κορίτσια και 70% για τα αγόρια.

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα ONU Info: 

Près de 98 millions d’enfants en âge d’être scolarisés ne vont pas à l’école. De plus, 9 enfants scolarisés sur 10 ne peuvent pas lire et comprendre un texte simple à l’âge de 10 ans.

Περίπου 98 εκατομμύρια παιδιά σχολικής ηλικίας δεν πηγαίνουν σχολείο. Επιπλέον, 9 στα 10 παιδιά σχολικής ηλικίας δεν μπορούν να διαβάσουν και να κατανοήσουν ένα απλό κείμενο στην ηλικία των 10 ετών.

Ο δρόμος για το σχολείο για όλους και όλες παραμένει, λοιπόν, μια μεγάλη πρόκληση στην Αφρική.