Ο Najeebullah Khitab ερμηνεύει. Η εικόνα παρέχεται από τον τραγουδιστή. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Κάθε φορά που θυμούνται τον Najeebullah Khitab στο Πακιστάν, είναι ο Αφγανός τραγουδιστής, που έζησε στο Μπασίρ Τσόουκ στην αποικία Τουρκμάν στην Κουέτα, πρωτεύουσα της επαρχίας Μπαλουχιστάν. Η φωνή, το όνομα και η ζωή του σταδιακά έγιναν μέρος του ιστού της πόλης. Γεννημένος σε μια οικογένεια που μετανάστευσε στο Πακιστάν πριν από 46 χρόνια, ο Khitab πέρασε όλη του τη νεότητα τραγουδώντας και ζώντας στη χώρα που του είχε δώσει σπίτι.

Αυτή είναι η ιστορία του Najeebullah Khitab, ενός τραγουδιστή του οποίου η φωνή μεταφέρει τις ελπίδες, τους αγώνες και τις αναμνήσεις μιας γενιάς Αφγανών προσφύγων. Εκατομμύρια κατέφυγαν στο Πακιστάν αναζητώντας ασφάλεια κατά τη διάρκεια του σοβιετοαφγανικού πολέμου τη δεκαετία του '80. Σήμερα, περίπου 2,8 εκατομμύρια Αφγανοί εξακολουθούν να αποκαλούν το Πακιστάν πατρίδα τους, συμπεριλαμβανομένων περίπου 1,3 εκατομμυρίων εγγεγραμμένων προσφύγων. Το 2023, το Πακιστάν άρχισε να στέλνει πίσω τους παράτυπους μετανάστες, μια έντονη υπενθύμιση του πώς τα σύνορα και οι πολιτικές μπορούν να επισκιάσουν τα ατομικά όνειρα.

Εικόνα που παρέχεται από τον Najeebullah Khitab. Χρησιμοποιείται με άδεια.

«Γεννήθηκα στο Πακιστάν», λέει ήσυχα ο Khitab κατά τη διάρκεια μιας κλήσης στο WhatsApp, «αλλά τώρα επιστρέφω στο Αφγανιστάν, όπου η μουσική δεν έχει χώρο».

Η οικογένεια του Khitab, αρχικά από την επαρχία Τζοουζτζάν στο βορειοδυτικό Αφγανιστάν, ήρθε στο Πακιστάν αναζητώντας ασφάλεια και σταθερότητα. Για δεκαετίες, την βρήκαν. Τους τελευταίους μήνες, όμως, η κυβέρνηση του Πακιστάν έχει ξεκινήσει μια μεγάλης κλίμακας επιχείρηση απελάσεων αναγκάζοντας εκατοντάδες χιλιάδες Αφγανούς πρόσφυγες να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. «Πακετάραμε τα πράγματά μας πριν από δεκαπέντε ημέρες», λέει. «Στεκόμαστε έξω από το Κέντρο Εθελοντικού Επαναπατρισμού της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες κοντά στο Τελωνείο Μπακελίτη, στη δυτική είσοδο της Κουέτα, περιμένοντας το πιστοποιητικό επαναπατρισμού μας».

Αυτό το πιστοποιητικό, εξηγεί, βοηθά στην κάλυψη ορισμένων εξόδων ταξιδιού, αλλά δεν μπορεί να ελαφρύνει το συναισθηματικό βάρος του να αφήνεις πίσω σου μια ζωή που χτίστηκε εδώ και γενιές. «Έχουν περάσει δεκαπέντε μέρες και ακόμα περιμένουμε», λέει, με την εξάντληση του να μετριάζεται από μια ήρεμη αξιοπρέπεια.

Για τον Khitab, η επιστροφή στο Αφγανιστάν σημαίνει ότι χάνει κάτι περισσότερο από μια πατρίδα. Χάνει το πάθος του. «Όταν πάω εκεί, θα πρέπει να ξεκινήσω τη ζωή μου από το μηδέν», λέει. «Αυτό όμως που πονάει περισσότερο από το να ξεκινάω από το μηδέν είναι το να ξέρω ότι δεν υπάρχει πλέον χώρος για τραγούδι ή μουσική στο Αφγανιστάν».

Από την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, η δημόσια μουσική και οι παραστάσεις έχουν απαγορευτεί βάσει αυστηρών ερμηνειών του ισλαμικού νόμου. Για καλλιτέχνες όπως ο Khitab, αυτή η απαγόρευση είναι ένα πλήγμα και μοιάζει με ασφυξία. «Κάθε έθνος έχει τους δικούς του νόμους και τους σεβόμαστε», λέει. «Αλλά η απαγόρευση της μουσικής μοιάζει με ένα είδος δύναμης, μια πίεση στην ψυχή».

Στο Πακιστάν, η μουσική ήταν το βιοποριστικό του μέσο. «Το τραγούδι ήταν η μόνη πηγή εισοδήματός μου», λέει. «Τώρα, όταν επιστρέψω, δεν ξέρω τι θα κάνω». Ωστόσο, παρά τις δυσκολίες, δεν τρέφει θυμό. «Και το Πακιστάν έχει τους λόγους του», λέει απαλά. «Είμαστε πρόσφυγες και αυτή είναι η γη τους. Το καταλαβαίνουμε».

Ένα φορτηγό που μεταφέρει οικοδομικά υλικά έξω από το γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Κουέτα. Εικόνα από τον συγγραφέα.

Όπως πολλοί πρόσφυγες γεννημένοι στο Αφγανιστάν, ο Khitab πέρασε χρόνια προσπαθώντας να αποκτήσει την πακιστανική υπηκοότητα, επικαλούμενος τη γέννησή του και τη δια βίου διαμονή του στη χώρα. «Απευθύνθηκα σε διάφορα δικαστήρια», λέει. «Απευθύνθηκα ακόμη και στην Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, αλλά δεν έλαβα ποτέ θετική απάντηση».

«Εύχομαι να επιστρέψω μια μέρα για να ξαναδώ», προσθέτει. «Ο κόσμος λατρεύει τα τραγούδια μου και στις δύο πλευρές των συνόρων. Για έναν τραγουδιστή, η αγάπη δεν έχει σύνορα».

Σταματάει για λίγο και μετά απαγγέλλει απαλά στα πάστο: «Μετά από κάθε σκοτάδι, θα έρθει μια αυγή».

Όταν επικοινώνησε μαζί μας μέσω WhatsApp, ο Zahir Pashtoon, κοινωνικός ακτιβιστής που εργάζεται για Αφγανούς πρόσφυγες, ξεκίνησε εξηγώντας το ιστορικό της συνεχιζόμενης προσφυγικής κρίσης. Εξήγησε ότι τον Νοέμβριο του 2023, η υπηρεσιακή κυβέρνηση του Πακιστάν ανακοίνωσε την απόφασή της να απελάσει Αφγανούς πρόσφυγες από τη χώρα. Η διαδικασία ξεκίνησε στο Καράτσι, την πρωτεύουσα της επαρχίας Σιντ, όπου οι τοπικές Aρχές ξεκίνησαν την επιχείρηση απέλασης.

Σύμφωνα με τον Pashtoon, το σχέδιο επαναπατρισμού έχει εφαρμοστεί σε τρεις φάσεις: πρώτον, όσοι ζούσαν στο Πακιστάν χωρίς νόμιμα έγγραφα απελάθηκαν · δεύτερον, άτομα που κατείχαν κάρτες Αφγανών Πολιτών (ACC) στάλθηκαν πίσω · και τέλος, η απέλαση των κατόχων καρτών Απόδειξης Εγγραφής (PoR) βρίσκεται τώρα σε εξέλιξη στην τρίτη φάση.

Σύμφωνα με τον ίδιο, οι συνθήκες στο Πακιστάν έχουν γίνει ολοένα και πιο δύσκολες, σε σημείο που πολλοί πρόσφυγες έχουν επιλέξει να φύγουν οικειοθελώς. Πρόσθεσε ότι η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, ο διεθνής οργανισμός υπεύθυνος για τους πρόσφυγες, έχει καταστεί σε μεγάλο βαθμό ανενεργός. «Συνεχίζουν να δίνουν ελπίδα», είπε, «αλλά στην πράξη δεν παρέχουν μεγάλη βοήθεια. Η οικονομική υποστήριξη και τα κεφάλαια, που ήταν κάποτε διαθέσιμα, έχουν πλέον σταματήσει και, εξαιτίας αυτού, οι Αφγανοί πρόσφυγες αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες».

Φορτηγό που μεταφέρει τα υπάρχοντα των προσφύγων έξω από το γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Κουέτα. Εικόνα από τον συγγραφέα.

Συζητώντας το ζήτημα της ιθαγένειας, ο Pashtoon επεσήμανε ότι, παρόλο που ο τραγουδιστής Khitab γεννήθηκε στο Πακιστάν, οι Αφγανοί πρόσφυγες, που γεννιούνται σε πακιστανικό έδαφος, δεν μπορούν να διεκδικήσουν την πακιστανική υπηκοότητα. Εξήγησε ότι, όταν το Πακιστάν συνεργάστηκε για πρώτη φορά με τα Ηνωμένα Έθνη για το ζήτημα των προσφύγων πριν από δεκαετίες, δεν υπέγραψε τη ρήτρα, που υποχρεώνει τα κράτη να χορηγούν υπηκοότητα σε πρόσφυγες, που γεννιούνται εντός της επικράτειάς τους. «Ο πρώην πρωθυπουργός Ιμράν Καν είπε κάποτε ότι τα παιδιά Αφγανών προσφύγων, που γεννιούνται στο Πακιστάν, θα λάβουν υπηκοότητα», σημείωσε ο Pashtoon, «αλλά αυτή η υπόσχεση δεν τηρήθηκε ποτέ».

Ο Pashtoon πρόσθεσε ότι οι ηγέτες των προσφύγων είχαν απευθυνθεί σε πολλά πακιστανικά δικαστήρια, συμπεριλαμβανομένου του Ανώτατου Δικαστηρίου του Μπαλουχιστάν, του Ανώτατου Δικαστηρίου της Πεσαβάρ και του Ανώτατου Δικαστηρίου του Ισλαμαμπάντ, ζητώντας ανακούφιση για την αποτροπή των αναγκαστικών απελάσεων, αλλά όλες οι εφέσεις απορρίφθηκαν. Σημείωσε επίσης ότι πολιτικά κόμματα όπως το Κόμμα Παστούνκχουα Μίλι Αουάμι (PkMAP), το Εθνικό Κόμμα Αουάμι (ANP) και το Τζαμιάτ Ουλέμα-ε-Ισλάμ (JUI) διαμαρτυρήθηκαν και ύψωσαν τη φωνή τους υπέρ των Αφγανών προσφύγων, ωστόσο οι προσπάθειές τους δεν απέφεραν απτά αποτελέσματα.

Ο υπουργός Άμυνας του Πακιστάν, Khawaja Muhammad Asif, επανέλαβε πρόσφατα ότι όλοι οι Αφγανοί πρόσφυγες πρέπει να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, επικαλούμενος ανησυχίες για την ασφάλεια και την οικονομία. Τόνισε ότι η παρατεταμένη διαμονή τους έχει δημιουργήσει σοβαρές προκλήσεις για τη σταθερότητα του Πακιστάν. Ο Asif δήλωσε ότι το Πακιστάν «αντιμετωπίζει πολλά προβλήματα» λόγω του μεγάλου πληθυσμού προσφύγων, ισχυριζόμενος ότι έχουν εξαπολυθεί αρκετές τρομοκρατικές επιθέσεις από αφγανικό έδαφος.

Κατά τη διάρκεια των εντάσεων στα σύνορα μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν τον Οκτώβριο του 2025, ξέσπασαν συγκρούσεις και τα περάσματα σφραγίστηκαν προσωρινά, με αποτέλεσμα ο επαναπατρισμός Αφγανών προσφύγων από την Κουέτα να σταματήσει.

Η ατμόσφαιρα ήταν βαριά από αβεβαιότητα, τα σύνορα ήταν σφραγισμένα και η περιφερειακή διοίκηση της Κουέτα είχε αρχίσει να αυστηροποιεί τα μέτρα κατά των Αφγανών προσφύγων, παροτρύνοντάς τους να φύγουν.

Έξω από το γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, κοντά στο Τελωνείο του Μπαλελί, εκατοντάδες αφγανικές οικογένειες περίμεναν, με τα υπάρχοντά τους τυλιγμένα σε υφάσματα, και τα πρόσωπά τους χαραγμένα από εξάντληση και ελπίδα. Περίμεναν ένα πράγμα: να ανοίξουν ξανά τα σύνορα, ώστε να μπορέσουν επιτέλους να ξεκινήσουν το ταξίδι της επιστροφής τους.

Καθώς ο ήλιος έδυε πάνω από την Κουέτα εκείνο το βράδυ, το γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στάθηκε ως σιωπηλός μάρτυρας ενός από τα πιο ανθρώπινα ταξίδια της περιοχής, μιας μετανάστευσης που διαμορφώθηκε από αναμνήσεις, αβεβαιότητα και την αδιάκοπη αναζήτηση του ανήκειν.