Φωτογραφία από την Ileanaruavi στο Pixabay. Ελεύθερη για χρήση βάσει της Άδειας Περιεχομένου της Pixabay.

Της Frida Ibarra

Στα υψίπεδα της Τσιάπας στο Μεξικό, όπου η ομίχλη κουλουριάζεται πάνω από τα πράσινα βουνά, η γιαγιά μου ακόμα ζει στη μικρή αγροτική κοινότητα, όπου ανάθρεψε την οικογένειά της. Δεν έμαθε ποτέ να διαβάζει και να γράφει.

Η μητέρα μου, αποφασισμένη να συνεχίσει τις σπουδές της, έφυγε από το χωριό ως έφηβη για να πάει στο σχολείο σε μια πόλη εκεί κοντά, ένα δύσκολο ταξίδι που λίγα κορίτσια από την κοινότητά της μπόρεσαν να κάνουν εκείνη την εποχή.

Εγώ μεγάλωσα με προνόμια, που η μητέρα και η γιαγιά μου δεν είχαν ποτέ: μια σταθερή θέση στο σχολείο, πρόσβαση σε βιβλία, και αργότερα, στο διαδίκτυο. Αυτό το γενεακό άλμα από την έλλειψη εγγραμματοσύνης στην πρόσβαση στο διαδίκτυο διαμορφώνει όλα όσα κάνω. Είναι η πυξίδα που με καθοδηγεί στο να εξασφαλίσω ότι τα νεαρά κορίτσια της Τσιάπας μπορούν να χρησιμοποιούν την τεχνολογία όχι μόνο για να μαθαίνουν, αλλά για να ηγούνται.

Το ρίσκο είναι μεγάλο. Η περιοχή της Τσιάπας είναι από τις φτωχότερες στο Μεξικό. Σύμφωνα με το Εθνικό Συμβούλιο για την Αξιολόγηση της Πολιτικής για την Κοινωνική Ανάπτυξη (CONEVAL) στο Μεξικό 74,2% του πληθυσμού ζει σε φτώχεια, με το 46,5% να ζει σε ακραία φτώχεια. Η συμμετοχή των γυναικών στο επίσημο εργατικό δυναμικό είναι μόλις 31%, κατά πολύ χαμηλότερο από τον επίσημο μέσο όρο του 45%, και οι περισσότερες γυναίκες εργάζονται άτυπα στη γεωργία, που έχει στόχο την αυτοσυντήρηση, και ως μικροπωλήτριες, βγάζοντας γύρω στα 5.200 πέσος το μήνα (γύρω στα 220 ευρώ) άνευ επιδομάτων και εργασιακής ασφάλισης.

Η έλλειψη εγγραμματοσύνης παραμένει σημαντικό εμπόδιο. Σε ολόκληρη την πολιτεία, τα ποσοστά είναι γύρω στο 16–17%, αλλά στις ιθαγενείς γυναίκες, ανεβαίνουν στο 25–30%. Γύρω στο 28% των κατοίκων της Τσιάπας μιλά ιθαγενείς γλώσσες όπως τσοτσίλ, τσελτάλ και τσολ, ωστόσο οι περισσότερες εκπαιδευτικές και ψηφιακές πηγές είναι στα ισπανικά, πράγμα που δημιουργεί σημαντικά γλωσσικά εμπόδια και συχνά αποξενώνει μαθητές και μαθήτριες από τις πολιτιστικές τους ρίζες.

Η διείσδυση του διαδικτύου στην αγροτική περιοχή της Τσιάπας είναι ανάμεσα στις χαμηλότερες στο Μεξικό: μόλις το 35% των αγροτικών νοικοκυριών έχουν πρόσβαση, σε σύγκριση με το 75% στις αστικές περιοχές. Πολλά κέντρα κοινότητας εξαρτώνται από πεπαλαιωμένους υπολογιστές και παροχή ρεύματος, που διακόπτεται συνέχεια και μερικές φορές στηρίζεται μόνο σε ηλιακά πάνελ. Σε κάποια χωριά, μοιράζονται έναν υπολογιστή 20 ή περισσότεροι μαθητές.

Η βία προσθέτει ένα ακόμα επίπεδο στους υφιστάμενους περιορισμούς. Το 2024, το Φεμινιστικό Παρατηρητήριο κατέγραψε 197 βίαιους θανάτους γυναικών στην Τσιάπας, 63 από τους οποίους επιβεβαιώθηκαν ως γυναικοκτονίες. Τέτοιες απειλές δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο τα κορίτσια να πάνε σχολείο ή να συμμετέχουν σε εξωσχολικά προγράμματα με ασφάλεια.

Κάποιες πρωτοβουλίες λειτουργούν μέσα στο πλαίσιο αυτών των περιορισμών. Το Πρόγραμμα Low-Tech, που υποστηρίζεται από τη UNICEF, εξοπλίζει εκπαιδευτικούς στην ύπαιθρο με υψηλής ποιότητας σχέδια μαθημάτων επίσης φιλικά προς το κινητό τηλέφωνο. Το Tecnolochicas είναι ένα πρόγραμμα, που εισάγει τα κορίτσια ηλικίας 12–17 στον προγραμματισμό, τη ρομποτική και άλλες δεξιότητες σχετικές με τις επιστήμες, τη μηχανική, την τεχνολογία και τα μαθηματικά, όπου οι συμμετέχουσες βελτιώνουν τις ψηφιακές τους δεξιότητες κατά 60% και φεύγουν με περισσότερη αυτοπεποίθηση και υψηλότερες φιλοδοξίες για κάποια σταδιοδρομία σχετική με την τεχνολογία. Αυτά τα έργα ποικίλουν: από το σχεδιασμό ιστοσελίδας έως τεχνητή νοημοσύνη,μέσα από την οπτική του φύλου.

Η ενσωμάτωση της ιθαγενούς κουλτούρας στην ψηφιακή εκπαίδευση έχει επίσης φέρει αποτελέσματα. Η συνεργασία στην ανάπτυξη περιεχομένου για τις επιστήμες, την μηχανική, την τεχνολογία και τα μαθηματικά σε τοπικές γλώσσες όχι μόνο βελτιώνει τη δυνατότητα συγκράτησης της μάθησης, αλλά οικοδομεί και πολιτιστική υπερηφάνεια, που αποτελεί κρίσιμο παράγοντα διατήρησης του ενδιαφέροντος των κοριτσιών για το σχολείο. Ένα παράδειγμα είναι η πρόσφατη πρωτοβουλία στο Μεξικό να μεταφραστούν 180 νέα σχολικά εγχειρίδια σε 20 ιθαγενείς γλώσσες υπό την καθοδήγηση του Υπουργείου Δημόσιας Εκπαίδευσης, με στόχο την καλλιέργεια τόσο της ένταξης στην εκπαίδευση όσο και της πολιτιστικής υπερηφάνειας.

Το τέταρτο κύμα φεμινισμού στο Μεξικό, που σηματοδείται από νεανική ηγεσία και ψηφιακό ακτιβισμό, έχει βρει γόνιμο έδαφος στην Τσιάπας. Κορίτσια εκπαιδευμένα σε προγραμματισμό δημιουργούν ιστοσελίδες για συλλογικότητες, που εργάζονται για τα δικαιώματα των γυναικών, οργανώνουν εκστρατείες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατά της ενδοοικογενειακής βίας και αναλύουν δεδομένα για τις γυναικοκτονίες για να μπορούν να στηρίζουν τις προσπάθειες συνηγορίας από τη βάση.

Αυτές οι συνεργασίες ανάμεσα σε κοινοτικές οργανώσεις κοινότητας και νεολαία επαιδευμένη στην τεχνολογία αποτελεί μια ήρεμη, αλλά αποφασιστική αντίσταση απέναντι στις συστημικές ανισότητες, που επιμένει ότι η διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας και η πρόοδος μπορούν να πάνε χέρι-χέρι.

Μελέτες από την Παγκόσμια Τράπεζα υποστηρίζουν ότι η συνεχής επένδυση στην αγροτική ψηφιακή εκπαίδευση θα μπορούσε να μειώσει την έλλειψη εγγραμματοσύνης στην Τσιάπας κατά 10% σε μια δεκαετία. Με περισσότερα τοπικά τεχνολογικά κέντρα, οι νεαρές γυναίκες θα μπορούσαν να ηγούνται της οικονομικής ανάπτυξης μέσα από επιχειρήσεις, κοινωνικούς συνεταιρισμούς και πολιτιστικά έργα χωρίς να εγκαταλείπουν το μέρος που αποκαλούν σπίτι.

Αλλά χωρίς μακροχρόνια χρηματοδότηση και στρατηγική στήριξη, η φτώχεια και η βία βάσει φύλου θα εξακολουθήσουν να βάζουν εμπόδια στις ευκαιρίες. Το ψηφιακό χάσμα θα βαθαίνει και άλλη μία γενιά γυναικών θα παραμείνει αποκλεισμένη από την ψηφιακή οικονομία.

Το μέλλον αυτών των κοριτσιών εξαρτάται από τη δημιουργία ενός χώρου, όπου οι γυναίκες μπορούν να εκπληρώνουν τα όνειρά τους, να μοιράζονται γνώση και να διαμορφώνουν το μέλλον του Μεξικού. Κάτι τέτοιο ξεκινάει με την αναγνώριση και την κατανόηση των συγκεκριμένων ζητημάτων, που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες, και ακολουθείται από ανταπόκριση χαρακτηριζόμενη από ενσυναίσθηση και στήριξη. Μόνο μέσα από αυτές τις ενέργειες μπορούμε στα αλήθεια να απελευθερώσουμε το δυναμικό τους και να να δημιουργήσουμε μια πιο δίκαιη και ευημερεύουσα κοινωνία.

Ο νους μου πηγαίνει ξανά στη γιαγιά μου, της οποίας ο κόσμος ήταν περιορισμένος από την έλλειψη εγγραμματοσύνης, και στη μητέρα μου, που έφυγε από το σπίτι για να κυνηγήσει τη μόρφωση. Τώρα, βλέπω τα κορίτσια στην Τσιάπας να σκαρφαλώνουν μια σκάλα, που η οικογένειά μου δεν θα μπορούσε ποτέ να ανέβει. Αυτή η σκάλα είναι εύθραυστη, αλλά την χτίζουμε κομμάτι-κομμάτι.