Ο André Markowicz. Στιγμιότυπο οθόνης από το κανάλι του YouTube Médiapart.

Μετάφραση από τα γαλλικά από τον Filip Noubel

Η παρούσα αποτελεί την μετάφραση μίας μακροσκελούς δημοσίευσης του André Markowicz στο Facebook. Ο André Markowicz είναι γνωστός για την μετάφραση εκ νέου όλων των έργων φαντασίας του Ντοστογιέφσκι, για την μετάφραση του πιο φημισμένου ποίηματος του Πούσκιν «Ευγένιος Ονέγκιν» και για τη συνμετάφραση μαζί με τη Françoise Morvan όλων των θεατρικών έργων του Τσέχοφ, καθώς και για τη μετάφραση του έργου του Μπουλγκάκοφ «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα».

Ο André Markowicz αποτελεί, επίσης, έναν από τους πιο μεγάλους επικριτές του Πούτιν και είχε καταδικάσει την εισβολή μεγάλης κλίμακας της Ρωσίας στην Ουκρανία από την πρώτη μέρα. Ο André Markowicz θεωρεί ότι το Facebook αποτελεί «το ενδιάμεσο μέσο ανάμεσα στον γραπτό και στον προφορικό λόγο» και διαχειρίζεται τη σελίδα του στο Facebook ως μία πλατφόρμα με εκτενή δοκίμια για τη λογοτεχνία, την μετάφραση και τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Η παρούσα αποτελεί μία δημοσίευση της 23ης Ιουνίου 2023 από τη σελίδα του Markowicz στο Facebook, ακριβώς μία ημέρα πριν από την απόπειρα του Γιεβγκένι Πριγκόζιν να πάρει τα όπλα εναντίον στο Βλαντιμίρ Πούτιν, η οποία κατέληξε σε φιάσκο.

Ποζόρ ι στιντ

«Στιντ ι ποζόρ» μου έλεγε η γιαγιά μου (εγώ ήμουν περίπου τριών χρονών), όταν  έκανα κάτι κακό και ήξερα ότι σήμαινε πως θα έπρεπε να αισθάνομαι ντροπή, γιατί ήταν «ποζόρ» (ντροπή) που ένας «μάλ'τσικ ιζ ιντελιγκέντνοϊ σεμγίι» (αυτολεξεί, το παιδί μίας οικογένειας της ιντελιγκέντσια ή ας πούμε ένα παιδί με καλή ανατροφή), για παράδειγμα, βιάζεται να πάει πρώτα στο πιάτο του και ξεχνάει να πλύνει τα χέρια του, πριν να καθίσει να φάει. Μία φορά στις αναμνήσεις μου, μόνο μία φορά θυμάμαι, ότι αντέστρεψε την έκφραση και είπε «ποζόρ ι στιντ» και ο τόνος της ήταν πράγματι πολύ διαφορετικός εκείνη τη στιγμή. Πραγματικά, δεν είμαι σίγουρος αν μιλούσε σε εμένα, αλλά το γεγονός είναι ότι υπήρχε μία σχετικά μεγάλη αγανάκτηση στη φωνή της.

Στα ρωσικά, συχνά υπάρχουν δύο εκφράσεις, ενώ στα γαλλικά υπάρχει μόνο μία. Η μία χρησιμεύει για να περιγράφει το «εξωτερικό», ενώ η άλλη περιγράφει το «εσωτερικό». Για παράδειγμα, υπάρχει η «σβομπόντα» (свобода), που σημαίνει «ελευθερία», ωστόσο αναφέρεται στην «εξωτερική» ελευθερία, την πολιτική ελευθερία. Πολύ σημαντικότερη στη συνείδηση των ανθρώπων είναι η «volia» (воля), που αντιπροσωπεύει την «εσωτερική» ελευθερία, αλλά επίσης τη «βούληση». Υπάρχουν δύο εκφράσεις για τον «πειρασμό», που αποτελεί τον βασικό πυρήνα στους «Αδελφούς Καραμάζοφ». Υπάρχει ο «εξωτερικός» πειρασμός (αυτός του Αγίου Αντωνίου), «ισκουσένιγιε» (искушение), και ο «εσωτερικός» πειρασμός, αυτός που προκύπτει σαν να προέρχεται από τα βάθη του ίδιου σου του είναι: «σομπλάζν» (соблазн), η μοναδική έκφραση που χρησιμοποιείται από τον Ντοστογιέφσκι. Επίσης, υπάρχουν δύο εκφράσεις για την ντροπή: «ποζόρ» (позор) είναι η «εξωτερική» ντροπή (η έκφραση προέρχεται από την αρχαία ρίζα του ρήματος «βλέπω»), η ντροπή που όλοι αντιλαμβάνονται. Υπάρχει, επίσης, η «στιντ» (стыд), η ντροπή που νιώθεις εσύ μέσα σου, αν έχεις έστω και το παραμικρό ίχνος συνείδησης, μπροστά στο αίσθημα της «ποζόρ».

«Ποζόρ ι στιντ» ήταν η έκφραση που έλεγε η γιαγιά μου και παραδόξως, σχεδόν 60 χρόνια μετά, ο τόνος της φωνής της μού ξανάρχεται σήμερα, όταν σκέφτομαι τον Πούτιν, ο οποίος  κάποια φορά είπε ότι είχε «πολλούς φίλους Εβραίους από την παιδική του ηλικία» (ναι, για παράδειγμα, τους Rotenberg) και έπειτα είπε, ότι ο Ζελένσκι αποτελεί «την ντροπή του εβραϊκού έθνους» («ποζόρ εβρεΐσκοβο ναρόντα»). Δεν ξέρω αν ο Πούτιν αποτελεί την ντροπή του ρωσικού έθνους (αυτό θα προϋπέθετε, ότι υπάρχει τέτοιος λαός στη Ρωσία, δηλαδή, ένα ρωσικό έθνος διαφορετικό από το εβραϊκό έθνος… ), ωστόσο το σίγουρο είναι ότι, ποτέ πέραν τουλάχιστον από τους Μογγόλους, δεν είχε ευτελιστεί η Ρωσία από μία κατάσταση τόσο μεγάλης ντροπής. Ποτέ δεν είχε προκαλέσει τόση ντροπή σε όσους με το ένα ή τον άλλο τρόπο την αγαπάνε (ακόμη και αν δεν ξέρω τι σημαίνει να αγαπάς μία χώρα και, αναμφίβολα, δεν θέλω να μάθω). Ας πούμε, σε όσους για καλό ή για κακό έχουν συνδέσει τη μοίρα τους με τη Ρωσία, σε όσους, όπως εγώ, που με οποιονδήποτε τρόπο περνάνε τη ζωή τους πρσπαθώντας να «μεταφέρουν» ό,τι είναι ζωντανό και «εν κινήσει», σιγοκαίει και είναι υπέροχο, για παράδειγμα, σε βιβλία γραμμένα στα ρωσικά.

Δεν πρόκειται να επαναλάβω εδώ, αυτό που λέω συνέχεια, όχι από τις 22 Φεβρουαρίου 2022 (εισβολή μεγάλης κλίμακας της Ρωσίας στην Ουκρανία), αλλά από τότε που είμαι στο Facebook, δηλαδή  από τον Ιούνιο του 2013, ότι η Ρωσία κυβερνιόταν πάντα από τυράννους. Δεν έχω κανένα παράδειγμα ηγέτη ή Τσάρου, όσο πίσω και να πάω, που να μην έχει εξαπολύσει μαζικές πράξεις καταστολής εναντίον σε αυτήν ή την άλλη κατηγορία του πληθυσμού, από τον Ιβάν Δ΄ τον Τρομερό, αλλά και πολύ πιο πριν. Ωστόσο, αυτό που συμβαίνει με τον Πούτιν και αποτελεί την ντροπή της Ρωσίας, «ποζόρ Ροσίι» είναι, ότι στην τυρρανία προστέθηκε η πιο ξεδιάντροπα απροκάλυπτη μαφία και η χυδαιότητά της. Ναι. η Ρωσία είναι μία χώρα, που κυβερνάται από την μαφία, όπως, δεν ξέρω, ο Παναμάς του Νοριέγκα. Η διαφθορά, που υπήρξε πάντοτε ενδημική και καταστροφική στη Ρωσία, είναι και πάλι, από τότε που υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για τη Ρωσία, απόλυτα ολοκληρωτική. Δεν υπάρχει τίποτα άλλο πέρα από αυτό. Έπειτα, υπάρχει αυτή η μιζέρια, η μαύρη μιζέρια, η βρώμα της ζωής των ανθρώπων στις επαρχίες. Αυτή η βία που βλέπουμε να εξαπολύεται στην Ουκρανία και που ζήσαμε στην Τσετσενία και έπειτα στη Συρία (χωρίς ο κόσμος να λέει ή να κάνει κάτι). Αυτή η ψευτιά, μόνιμη, ξεδιάντροπη, όσων μιλάνε στο όνομα του καθεστώτος ή όσων έχουν το δικαίωμα να μιλάνε στο όνομα του καθεστώτος, αυτό το μίσος που «βγάζουν» και αυτός ο κυνισμός, με τον οποίο λένε ψέμματα. Ναι, αυτή η διαρκής ντροπή για όλο αυτό που συμβαίνει μέρα με την μέρα, χωρίς να υπάρχει ούτε ένας τομέας της ζωής που να μην έχει μολυνθεί από αυτήν την ντροπή.

Εδώ είναι, όπου από την «ποζόρ», την ορατή ντροπή, περνάω στη «στιντ», σε αυτό το αίσθημα, που από μέρα σε μέρα, από νύχτα σε νύχτα, με αναλώνει και με ωθεί να καταλήγω σε μία εξάντληση, που από την μία πλευρά είναι κάθε φορά και πιο σαφής,-μου φαίνεται, αλλά, επίσης, είναι και μία πηγή ενέργειας. «Μνιέ στίντνο» (мне стыдно). «Nτρέπομαι». Παρατηρώ αυτό που συμβαίνει στη Ρωσία, παρατηρώ όσους επιζητούν ακόμη περισσότερη καταστολή, ακόμη περισσότερο μίσος, αυτούς τους ανθρώπους που δεν θα διστάσουν να ανατινάξουν τον κόσμο αν βρεθούν αντιμέτωποι με τον κίνδυνο να χάσουν την εξουσία, όταν ακούω την παιδιάστικη στιχομυθία του Πριγκόζιν, τον τόνο της φωνής του, φριχτός, βρώμικος, τη γλώσσα του διαρκώς αισχρή (η αισχρότητα χρησιμοποιείται σαν πολιτικό όπλο και… προφανώς λειτουργεί), τις φόρμουλες της στιχομυθίας του Πούτιν, αυτό το αίσθημα της «εσωτερικής βεβήλωσης», της «καυτής» και «κατάμαυρης» ντροπής, η οποία έχει εξαπλωθεί σε όλη τη ζωή.

Σφίγγω τα δόντια. Σφίγγω τις γροθιές μου. Έπειτα χαλαρώνω τις γροθιές μου και προσπαθώ μέρα με την μέρα να γράψω για την ντροπή μου. Όχι για να την ακυρώσω, αλλά για να την μετατρέψω σε κάτι που όλοι μοιραζόμαστε.