Εικονογράφηση: Global Voices

Ο μήνας του Αυγούστου είναι ο μήνας Πάτσα Μάμα ή της «Μητέρας-Γης», ανάμεσα σε ορισμένους αυτόχθονους λαούς της «Abya Yala», γνωστής σήμερα ως Αμερική. Στο πλαίσιο της κλιματικής, περιβαλλοντικής και ανθρωπιστικής κρίσης που μαίνεται σε ολόκληρο τον κόσμο, κρίνεται σκόπιμο να αναδειχθούν άλλες αναφορές – εκτός από τις κυριαρχικές αναφορές – όσον αφορά στη σχέση μας με το περιβάλλον. Στη Λατινική Αμερική έλαβαν χώρα συζητήσεις σχετικά με τον τρόπο θεώρησης της φύσης μέσα στο νομικό πεδίο: είναι «αντικείμενο» ή «υποκείμενο» δικαιωμάτων; Αποτελεί η φύση ένα φυσικό πόρο ή είναι ένα συλλογικό θέμα δημοσίου συμφέροντος; Έχει η φύση μία εγγενή αξία ή η αξία της εξαρτάται από τη χρήση της από τους ανθρώπους;

Η Fernanda Sánchez Jaramillo αποτελεί ένα από τα άτομα, τα οποία επιθυμούν να προωθήσουν αυτή τη συζήτηση από την Κολομβία. Είναι δημοσιογράφος και δικηγόρος, κάτοχος μεταπτυχιακού στις διεθνείς σχέσεις, διδάκτορας νομικής και ερευνήτρια στο φημισμένο Πανεπιστήμιο Ροζάριο της Μπογκοτά. Συνεισφέρει, επίσης, στο Global Voices δίνοντας πάντοτε έμφαση στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η Fernanda Sánchez Jaramillo επιθυμεί να ακολουθήσει τα βήματα του πατέρα της, ο οποίος υπήρξε κοινωνικός ηγέτης και διοργανωτής κοινότητας του αγροτικού κινήματος στην Κολομβία.

Η Fernanda Sánchez Jaramillo εργάζεται, έτσι ώστε το νομικό σύστημα στην Κολομβία και σε ολόκληρο τον κόσμο να αποσυνδεθεί από τις «ευρωκεντρικές» αντιλήψεις και να «ανοιχτεί» προς άλλους τρόπους οραματισμού της ζωής και της δικαιοσύνης. Στις αρχές του έτους, έγραψε μαζί με τον Willian Jairo Mavisoy Muchavisoy ένα πανεπιστημικό άρθρο με τίτλο «Η κοσμοπολιτική της Μητέρας-Γης όταν «μιλάει» και ο νομικός λόγος που σχετίζεται με τη φύση» («La kosmovilidad de la madre tierra cuando ‘habla’ y el discurso jurídico acerca de la naturaleza»). Σε αυτό το άρθρο, οι δύο συγγραφείς μοιράζονται τις έρευνες και τις σκέψεις τους σχετικά με τις απόψεις των αυτόχθονων λαών Αουά και Καμεντσά του νότου της Κολομβίας και τον τρόπο, με τον οποίο οι απόψεις αυτές μπορούν να συμβάλουν στην τροφοδότηση της κολομβιανής νομοθεσίας και του νομικού δόγματος της χώρας.

Για παράδειγμα, ο λαός των Αουά ονομάζει την Μητέρα-Γη «Katsa Su» («Μεγάλο Σπίτι»), μία αντίληψη που ενσωματώνει «όλες τις σχέσεις που εδραιώθηκαν ανάμεσα στη φύση και στα υπόλοιπα όντα που μοιράζονται την υπαρξή της». Με αυτόν τον τρόπο, ο λαός Αουά «δείχνει ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι να αλληλεπιδράς και να ζεις σε αρμονία μαζί της από το να αποικίζεις την Μητέρα-Γη και να της συμπεριφέρεσαι σαν καταναλωτικό αντικείμενο (φυσικό πόρο, κοινή κληρονομιά, αγαθό, κεφάλαιο, οικοσυστημικές υπηρεσίες, πρώτη ύλη), καθώς και να καταστρέφεις τον «αρχέγονο ιστό» ανθρώπινο και μη-ανθρώπινο (λόφους, ζώα, φυτά, αστέρια)», εξηγούν η Sánchez Jaramillo και ο Mavisoy Muchavisoy στο άρθρο τους.

Η ακόλουθη συνέντευξη βασίζεται στην ερευνητική εργασία της Fernanda Sánchez Jaramillo.

Melissa Vida (MV): Τι σας παρακινεί να πραγματοποιείτε τις διάφορες δράσεις σας;

Fernanda Sánchez Jaramillo (FSJ): Mi compromiso con la función social que tienen mis dos profesiones, periodismo y derecho, con la necesidad de visibilizar saberes, lugares y personas tradicionalmente excluidas. También me motivan un amor y una pasión inmensas por el conocimiento que se encuentra no solo en los libros, sino en seres y experiencias a las cuales he tenido acceso gracias al tejido de conocimiento y de conexiones hechas durante muchos años de trabajo y de asomarme al mundo con curiosidad, respeto y responsabilidad. Creo que intento seguir, en alguna medida, el compromiso de mi padre con las comunidades y con la justicia.

Fernanda Sánchez Jaramillo (FSJ): Με παρακινεί η δέσμευσή μου στον κοινωνικό ρόλο των δύο επαγγελμάτων μου, της δημοσιογραφίας και της νομικής, καθώς και η ανάγκη να καταστούν ορατές οι γνώσεις, οι τόποι και τα άτομα που ήταν παραδοσιακά αποκλεισμένα. Με παρακινεί, επίσης, μία τεράστια αγάπη και ένα πάθος για τη γνώση που βρήκα όχι μόνο μέσα στα βιβλία, αλλά επίσης στα άτομα που συνάντησα και στις εμπειρίες που έζησα χάρη στο «χτίσιμο» των γνώσεων και των σχέσεων που δημιουργήθηκαν στη διάρκεια της πολυετούς σταδιοδρομίας μου. Με παρακινεί, επίσης, το γεγονός της θεώρησης του κόσμου με περιέργεια, σεβασμό και ευθύνη. Θεωρώ, ότι προσπαθώ να ακολουθήσω – έως ένα βαθμό – τη δέσμευση του πατέρα μου απέναντι στις κοινότητες και τη δικαιοσύνη.

MV: Τι αφορά η παρούσα διδακτορική σας έρευνα; 

FSJ: Actualmente trabajo en mi tesis sobre la posible relación existente entre la naturaleza como sujeto de derechos y la defensa de Katsa Su, Casa Grande, del pueblo Awá en Nariño [un departamento en el sureste de Colombia]. Es la profundización de una curiosidad que me surgió cuando hice mi trabajo de derecho, que será publicado, y que me llevó a ahondar acerca de lo que significa ser sujeto en el plano jurídico, y lo que significa ser gente para los Awá. Esto lo alterno con mis ponencias sobre los demás animales, sus derechos, puesto que en ambos casos trabajo sobre la posibilidad de que otros seres vivos sean considerados titulares de derechos. Me apasionan los derechos de la madre tierra, los demás animales y los pueblos originarios, y el reconocimiento de otras subjetividades.

FSJ: Η διδακτορική μου διατριβή αφορά στην ενδεχόμενη σχέση ανάμεσα στη φύση ως «υποκείμενο» με δικαιώματα και στην προστασία της «Katsa Su», του «Μεγάλου Σπιτιού» του λαού των Αουά στο Ναρίνιο, μίας νοτιοδυτικής επαρχίας της Κολομβίας. Πρόκειται για μία εμβάθυνση σε ένα ερώτημα που ανέκυψε, όταν δούλευα το νομικό μου άρθρο – προς δημοσίευση – και το οποίο με οδήγησε να ασχοληθώ με το τι σημαίνει να είσαι «υποκείμενο» σε νομικό πλαίσιο και τι «άτομο» για τους Αουά. Η διδακτορική μου διατριβή αποτελεί συνέχεια της εργασίας που έκανα για τα υπόλοιπα ζώα και τα δικαιώματά τους, καθώς και στις δύο περιπτώσεις μελέτησα την πιθανότητα και άλλα ζωντανά όντα να θεωρούνται ως κάτοχοι δικαιωμάτων. Είμαι παθιασμένη με τα δικαιώματα της Μητέρας-Γης, των υπόλοιπων ζώων και των αυτόχθονων λαών, καθώς και με την αναγνώριση και άλλων υποκειμενικοτήτων.

MV: Γιατί αυτό το θέμα είναι σημαντικό και συναφές με το περιβάλλον και τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Κολομβία;

FSJ: Es importante porque los derechos de la naturaleza son promovidos, desde diferentes frentes, para intentar proteger efectivamente a la naturaleza, lo cual no ha logrado el derecho ambiental pese a las múltiples normas existentes en un país como Colombia. Con respecto a los derechos humanos, este tema es relevante ya que tanto Katsa Su, como el pueblo Awá fueron declarados víctimas [del conflicto armado en Colombia que empezó en los 1960] por la Justicia Especial para la Paz (JEP) en el año 2019, y es necesario analizar si desde aquella declaratoria ha mejorado la decisión para este pueblo y su lugar de origen.

FSJ: Είναι σημαντικό, γιατί προσπαθεί να προστατεύσει αποτελεσματικά τη φύση με το να επικεντρώνεται στα δικαιώματα της φύσης από διαφορετικές «όψεις», κάτι που το δίκαιο για το περιβάλλον δεν κατάφερε να κάνει -παρά τους πολυάριθμους κανόνες που υπάρχουν σε μία χώρα, όπως η Κολομβία. Όσον αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα, αυτό το θέμα είναι συναφές, διότι η «Ειδική Δικαιοσύνη για την Ειρήνη» (“Justicia Especial para la Paz” – JEP) αναγνώρισε το 2019, ότι η «Katsa Su» και ο λαός των Αουά υπήρξαν και οι δύο θύματα (της ένοπλης σύγκρουσης στην Κολομβία, η οποία ξεκίνησε τη δεκαετία του ΄60) και ότι είναι απαραίτητο να αναλύσουμε, αν η απόφαση αυτή είχε θετική επίδραση στο λαό των Αουά και στη γη τους έκτοτε.

MV: Τι είναι η «νομική αποικιοκρατία»; 

FSJ: La colonialidad jurídica tiene sus raíces en el pensamiento eurocentrado y en los mitos de la modernidad jurídica, de los que habló el historiador del derecho Paolo Grossi. Ordenamientos jurídicos como el colombiano pertenecen a una de las familias del derecho, el derecho continental. Heredó sus instituciones, fuentes, incluso nuestro código civil fue “copiado” del Código Napoleónico. Somos considerados centros de recepción y no tanto de producción jurídica. La colonialidad del discurso jurídico está marcada por un pensamiento binario, que excluye y separa. Por ejemplo, predomina la dicotomía entre quién es objeto y sujeto, categorías claves en mi investigación académica. También se refleja en el abordaje de los conflictos socioambientales.

FSJ: Η «νομική αποικιοκρατία» έχει τις ρίζες της στην «ευρωκεντρική» σκέψη και στα μυθεύματα του σύγχρονου δικαίου, όπως επισημαίνει ο ιστορικός δικαίου Paolo Grossi. Το νομικό σύστημα της Κολομβίας ανήκει σε αυτό που ονομάζουμε ηπειρωτικό δίκαιο. Από το ηπειρωτικό δίκαιο έχει κληρονομήσει τους θεσμούς και τις αρχές του, ακόμη και ο αστικός μας κώδικας είναι μία αντιγραφή του Nαπολεόντειου Κώδικα. Λάβαμε τους νόμους, δεν τους δημιουργήσαμε. Η «αποικιοκρατία» του νομικού λόγου χαρακτηρίζεται από μία «δυαδική» σκέψη, η οποία αποκλείει και διαχωρίζει. Υπάρχει, για παράδειγμα, ένας «διαχωρισμός», ο οποίος επικρατεί ανάμεσα στο «αντικείμενο» και στο «υποκείμενο», τα οποία αποτελούν τις έννοιες-κλειδιά των πανεπιστημιακών μου ερευνών. Αυτό αντανακλάται, επίσης, στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι κοινωνικοπεριβαλλοντικές διαμάχες.

MV: Ποιά είναι η διαφορά ανάμεσα στον τρόπο, με τον οποίο οι λαοί των Αουά και των Καμεντσά αντιλαμβάνονται το περιβάλλον τους και τον τρόπο, με τον οποίο η Δύση αντιλαμβάνεται το περιβάλλον;

FSJ: La diferencia principal radica en que para estos pueblos todo lo que vive es “gente”, es decir, que no existe en estos pueblos esta dicotomía impuesta por la modernidad colonialidad. Se conciben como parte de un todo, y esos seres con quienes comparten el lugar de origen son considerados gente, que siente, que sangra, que ayuda, pero también puede castigar si se les desobedece o irrespeta. Viven en una comunión con estos seres desde hace siglos y viven en armonía con ellos. Ven al entorno como madre, no como recurso natural explotable a conveniencia, y practican la reciprocidad.

FSJ: Η κύρια διαφορά έγκειται στο γεγονός, ότι για αυτούς τους λαούς, ό,τι ζει είναι «άτομο», δηλαδή ο «διαχωρισμός» που έχει επιβληθεί από τον εκσυγχρονισμό και την αποικιοποίηση δεν ισχύει για αυτούς. Θεωρούν ότι αποτελούν κομμάτι ενός συνόλου και αυτά τα όντα, με τα οποία μοιράζονται τον τόπο καταγωγής τους, θεωρούνται ως «άτομα» που αισθάνονται, ματώνουν, βοηθάνε, μπορούν επίσης να τιμωρήσουν αν τους παρακούσουν ή δεν τους σέβονται. Έχουν ζήσει σε «στενή σχέση» με αυτά τα όντα, εδώ και αιώνες, και συνεχίζουν να ζουν σε αρμονία μαζί τους. Θεωρούν το περιβάλλον τους ως μητέρα και όχι ως φυσικό πόρο προς εκμετάλλευση – όπως τους εξυπηρετεί – ενώ εφαρμόζουν την αρχή της ανταποδοτικότητας.

MV: Ποιά επίδραση θα μπορούσαν να έχουν αυτές οι απόψεις στον τρόπο, με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο; 

FSJ: El impacto que han tenido es grande. Thomas Berry, impulsor de los derechos de la tierra, se ha inspirado en el pensamiento de los pueblos originarios; el Manifiesto del Derecho Salvaje. [El abogado] Cormac Cullinan también refleja muchas ideas existentes en pueblos originarios no solo de Abya Yala, sino de todo el mundo. Los derechos de la naturaleza están inspirados en el pensamiento y tradiciones de los pueblos originarios. Así que ha sido influyente en la concepción de otras formas de estar en el mundo, pero se enfrenta al poder del capitalismo trasnacional que desea mantener el status quo y la naturaleza en venta.

FSJ: Η επίδραση που είχαν αυτές οι απόψεις είναι μεγάλη. Ο Thomas Berry, πρωτοπόρος στην προάσπιση των δικαιωμάτων της Γης, έχει εμπνευστεί από τη σκέψη των αυτόχθονων λαών, από το «Μανιφέστο του δικαίου της άγριας ζωής». Ο (δικηγόρος) Cormac Cullinan ενστερνίζεται, επίσης, πολυάριθμες ιδέες που υπάρχουν στους αυτόχθονους λαούς, όχι μόνο της «Abya Yala» (Αμερική), αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο. Τα δικαιώματα της φύσης εμπνέονται από τη σκέψη και τις παραδόσεις των αυτόχθονων λαών. Ως εκ τούτου, οι απόψεις αυτές επηρέασαν όσον αφορά στη δημιουργία διαφορετικών τρόπων για να ζεις στον κόσμο, ωστόσο, συγκρούονται με την εξουσία του «διεθνικού καπιταλισμού» που προσπαθεί να διατηρήσει το statu quo και να παραμείνει η φύση προς πώληση.

MV: Πώς θα ευχόσασταν να «δείτε» το μέλλον του νομικού συστήματος στην Κολομβία;

FSJ: No solo en Colombia, sino en el mundo. Creo que es necesario un sistema de justicia para la comunidad de la tierra que compartimos con múltiples seres, como los ríos, los bosques, los demás animales, y que incluya en el análisis jurídico los saberes de los pueblos ancestrales que han sido históricamente excluidos por considerarlos no científicos. El derecho es un producto social y cultural no puede petrificarse. Debe responder a las necesidades de su época, el derecho decimonónico no puede ser aceptado como el único camino para comprender el mundo ni para organizarlo. Quisiera un sistema donde se haga justicia, donde se incorporen otras fuentes de producción del derecho y del conocimiento y un relato jurídico intercultural.

 FSJ: Όχι μόνο στην Κολομβία, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο. Θεωρώ ότι χρειάζεται ένα νομικό σύστημα, που να λαμβάνει υπόψη τη γη που μοιραζόμαστε με πολυάριθμα όντα, όπως τους ποταμούς, τα δάση, τα υπόλοιπα ζώα και που να εντάσσει στη νομική ερμηνεία τις γνώσεις των προγονικών λαών που αποκλείστηκαν με την πάροδο του χρόνου, γιατί κρίθηκαν ως μη επιστημονικές. Το δίκαιο είναι μία κοινωνική και πολιτισμική επινόηση που δεν μπορεί να παραμένει αμετάβλητη. Το δίκαιο πρέπει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εποχής του. Δεν μπορούμε να στρεφόμαστε αποκλειστικά στο δίκαιο του 19ου αιώνα, για να κατανοήσουμε ή να οργανώσουμε τον κόσμο. Επιθυμώ ένα σύστημα, στο οποίο αποδίδεται δικαιοσύνη, στο οποίο ενσωματώνονται οι νόμοι και οι γνώσεις που έχουν δημιουργηθεί αλλού και που διαθέτει έτσι μία διαπολιτισμική νομική αναφορά.