Φωτογραφία της Δρ. Jarpa Dawuni. Στιγμιότυπο από βίντεο στο YouTube με τίτλο «Γυναίκες στην Ηγεσία: Διδάκτωρ J. Jarpa Dawuni», από το Κέντρο Γυναικών, Φύλου και Παγκόσμιας Ηγεσίας. Χρησιμοποιείται με άδεια. 

«Ονομάζομαι Jarpa Dawuni και συνήθως υπογράφω ως J. Jarpa, καθώς το όνομά μου είναι Josephine», εξηγεί. «Αλλά σε μια προσπάθεια να το αποαποικιοποιήσω από κάθε πλευρά, το έβαλα ως Josephine-Jarpa και χρησιμοποιώ το Jarpa, το «μητρικό» μου όνομα από την Γκάνα».

Από την αρχή, η Δρ. Jarpa Dawuni ξεκαθαρίζει πως η ταυτότητά της είναι πράξη δράσης. Αντιστέκεται στο να περιοριστεί σε ένα μόνο ρόλο. Χαμογελώντας στην αδυναμία να κλειστεί μέσα σε όρια, λέει:

Θα χαρακτήριζα τον εαυτό μου ως φεμινίστρια, γυναικίστρια, μητέρα, θεία, κοινωνική ακτιβίστρια, διδάκτορα, δικηγόρο. Η λίστα μεγαλώνει.

Αυτή η πολυεπίπεδη αυτοπεριγραφή δεν είναι ένα ρητορικό στολίδι. Είναι η εμπειρία μίας δικηγόρου από την Γκάνα, η οποία μετατράπηκε σε πολιτική επιστήμονα, δημιουργό θεσμών στο πανεπιστήμιο Χάουαρντ και ιδρύτρια του Ινστιτούτου για τις Αφρικανές γυναίκες στο Δίκαιο. Ένα σταθερό νήμα διατρέχει κάθε της ρόλο: η πίστη ότι οι γυναικείες φωνές ανήκουν στο κέντρο του νόμου, της ηγεσίας και της κοινωνικής μεταμόρφωσης.

Η κληρονομιά της μητριάρχισσας

Η Dawuni εντοπίζει τα πρώτα μαθήματα αντίστασης και αυτογνωσίας στη γιαγιά της, τη μητριάρχισσα της οικογένειας. Θυμάται: «Είχε δυνατή αίσθηση της γνώσης της ταυτότητάς της, του τι ήταν καλό για εκείνη, τι θα υπερασπιζόταν και σε τι θα εναντιωνόταν». Παρότι η γιαγιά της δεν είχε λάβει μόρφωση, κατείχε εξουσία και μετέδιδε τις αξίες της αξιοπρέπειας και της αριστείας στα παιδιά και στα εγγόνια της.

Αυτή η κληρονομιά διαμόρφωσε το πώς η Dawuni κατανοούσε τον ακτιβισμό: όχι ως τη δουλειά της ελίτ, αλλά ως κάτι ριζωμένο στην οικογενειακή ζωή και «τμήμα του DNA». Περιγράφει πώς έβλεπε το πνεύμα της γιαγιάς της να αντηχεί σε αυτό της μητέρας της, στις θείες της, και τώρα στον δικό της ρόλο ως μητέρα και θεία.

Όλοι έχουν τη δύναμη να είναι ακτιβιστές. Το αν ευδοκιμήσει αυτό εξαρτάται συχνά από το περιβάλλον.

Από το νόμο στην ακαδημαϊκή έρευνα

Το επαγγελματικό της ταξίδι αντικατοπτρίζει αυτή την πεποίθηση. Η Dawuni είναι πιστοποιημένη δικηγόρος ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου της Γκάνα και έχει διδακτορικό στην πολιτική επιστήμη από το κρατικό πανεπιστήμιο της Τζόρτζια. Συνέχισε τις σπουδές της στο πανεπιστήμιο Χάουαρντ, όπου τώρα είναι διδάκτωρ πολιτικών επιστημών. Η έρευνά της εκτείνεται και στη δικαστική πολιτική, στις γυναίκες εργαζόμενες στον κλάδο της νομικής, στο φύλο και στο νόμο, στην εκδημοκρατικοποίηση και στα ανθρώπινα δικαιώματα.

Αυτό που ενώνει το συγκεκριμένο φάσμα είναι η επιμονή της σε μία έμφυλη σκοπιά. Εξηγεί:

Μπορώ να είμαι δικηγόρος με έμφυλη σκοπιά, να είμαι ειδικός ανάπτυξης με έμφυλη σκοπιά, πολιτική επιστήμονας με έμφυλη σκοπιά και διδάκτωρ με έμφυλη σκοπιά.

Ο προσανατολισμός αυτός την οδήγησε να παρατηρήσει μία κραυγαλέα σιωπή στη βιβλιογραφία: την απουσία συνεχούς εργασίας των Αφρικανών γυναικών στο νόμο.

Άρχισα να εμβαθύνω στην έρευνα πάνω στις Αφρικανές δικηγόρους και πραγματικά δεν μπόρεσα να βρω πολλά. Έτσι, ξεκίνησα να γράφω.

Το αποτέλεσμα ήταν ένας πολυγραφότατος και καθοριστικός όγκος εργασίας. Είχε επίσης διεξάγει επιτόπια έρευνα σε περισσότερες από δέκα αφρικανικές χώρες, καθώς και στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Βραζιλία, καταγράφοντας αυτό που θα παρέμενε κάτω από άλλες συνθήκες αόρατο. Λέει:

Θυμήθηκα την φράση της Toni Morrison: αν υπάρχει ένα βιβλίο που θες να γράψεις και δεν έχει γραφτεί, τότε πρέπει να το γράψεις. Αυτό έκανα εγώ.

Μία κοινωνική επιχειρηματίας στον ακαδημαϊκό χώρο

Για την Dawuni, η έρευνα αποτελεί μόνο μια πλευρά του ακτιβισμού της. «Αυτοαποκαλούμαι κοινωνική επιχειρηματίας. Δημιουργώ, γεμίζω τα κενά όπου υπάρχουν».

Ένα από τα πιο λαμπρά παραδείγματα είναι στο πανεπιστήμιο Χάουαρντ. Όταν έφτασε το 2015, ανακάλυψε ότι δεν υπήρχε αφιερωμένο πρόγραμμα σπουδών για τον κοινωνικό κλάδο των γυναικών και του φύλου. Ξεκίνησε με μικρές πρωτοβουλίες: ένα διεθνές πρόγραμμα για την Ημέρα των Γυναικών εδώ, μία συλλογικότητα διδασκόντων εκεί, αλλά η χρηματοδότηση ήταν πενιχρή. Μια μέρα, ο πρύτανης του πανεπιστημίου της τηλεφώνησε: «Στείλε μου μια πρόταση μέχρι τις 10 το πρωί αύριο».

Γελά καθώς ανακαλεί την ανάμνηση. «Λιγότερο από 24 ώρες! Αλλά επειδή ζωντάνευα τόσες ιδέες στο μυαλό μου, κάθισα, χωρίς να κοιμηθώ, και έγραψα την πρόταση».

Αρχικά ζήτησε 30.000 δολάρια. Ο πρύτανης πρότεινε 250.000 δολάρια. Μέχρι το τέλος των διαπραγματεύσεων, η Jarpa είχε εξασφαλίσει ένα εκατομμύριο δολάρια την περίοδο της πανδημίας, πράγμα καθόλου αμελητέο. Με αυτή την υποστήριξη, ίδρυσε το Κέντρο Γυναικών, Φύλου και Παγκόσμιας Ηγεσίας, το πρώτο του είδους του στο πανεπιστήμιο Χάουαρντ.

Η ικανότητά της να μετατρέψει το όραμα σε πόρους είναι μέρος ενός ευρύτερου επιτεύγματος: είχε λάβει εκατομμύρια σε επιχορηγήσεις και υποτροφίες, συμπεριλαμβανομένης ως Υπεύθυνη Ερευνήτρια μιας μεγάλης μελέτης, που διεξήχθη από το Ίδρυμα Κρατικών Επιστημών πάνω στο θέμα των μαύρων και αφρικανικής καταγωγής γυναικών δικηγόρων. Έχει αναγνωριστεί διεθνώς, λαμβάνοντας στην Αυστρία το διεθνές βραβείο Women in Law Academia και το White House Presidential Award για την υπηρεσία της στο διοικητικό συμβούλιο των Αφρικανικών Ερευνών για τις Γυναίκες.

Η Δρ. Jarpa Dawuni κρατά το βραβείο Justitia 2020. Φωτογραφία από τη Δρ. Jarpa Dawuni. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Το μήνυμά της είναι ξεκάθαρο:

Να είστε προετοιμασμένοι, έτσι ώστε όταν βρεθεί η ευκαιρία, να είστε έτοιμοι να πετύχετε τον στόχο σας. Και μην απογοητεύετε τους ανθρώπους, όταν στρέφονται σε εσάς.

Αφρικανικός φεμινισμός, γυναικισμός και πλαισιακή ισότητα

Όταν της ζητήθηκε να προσδιορίσει τον φεμινισμό της, η Dawuni είναι πραγματίστρια αλλά και ακριβής.

Για εμένα, ο φεμινισμός είναι απλώς η ιδέα της ισότητας των φύλων. Αλλά η πραγματικότητά μου ως Αφρικανή γυναίκα είναι διαφορετική από την Αφροαμερικανή αδελφή μου, που γεννήθηκε και μεγάλωσε ως μαύρη στη Λουιζιάνα. Μπορεί να υπάρχουν κοινά, αλλά υπάρχουν και διαφορές. 

Συχνά χρησιμοποιεί τον φεμινισμό και τον γυναικισμό (γουμανισμό) διαδοχικά.

Εάν η λέξη «φεμινισμός» δεν ακούγεται καλά σε κάποιους, πρέπει να το σεβαστώ. Ο γυναικισμός είναι ριζωμένος στα αφρικανικά συστήματα της γυναικείας φύσης και την κοινοτική μορφή των βιωμάτων μας.

Αυτή η ρευστότητα είναι στρατηγική: γεφυρώνει κοινότητες, ενώ αρνείται τις καθολικές θεωρήσεις του φεμινισμού της Δύσης.

Το έργο της συνδέει την αφρικανική φεμινιστική θεώρηση με τις ευρύτερες δυσκολίες των «φεμινιστριών των τριτοκοσμικών χωρών», από τις Τσικάνα (Μεξικανές) στις Ασιάτισσες και Αφρικανές στοχάστριες, οι οποίες αντιστέκονται στις φυλετικές και αποικιακές ιεραρχήσεις στον φεμινισμό. Μέσα από την έρευνά της, ανέπτυξε τον μητριαρχικό φεμινισμό, μία θεωρητική προσέγγιση που επικεντρώνεται στο μητριαρικό βίωμα στον νομικό φεμινιστικό λόγο.

Έρευνα, ανθεκτικότητα και αντίκτυπος βάσης

Η Dawuni είναι ειλικρινής ως προς τις αμφιβολίες της. «Ορισμένες φορές κάθομαι και σκέφτομαι, ω, η έρευνά μου και ο ακτιβισμός μου είναι τόσο ελιτίστικοι, επειδή συναναστρέφομαι με δικαστές, δικηγόρους, ακαδημαϊκούς». Αλλά επιμένει πως η ελίτ είναι και αυτή υποκείμενη της πατριαρχίας και η διαμόρφωση της συνείδησής της μπορεί να αποτελεί αλυσιδωτή αντίδραση. «Το πολλαπλασιατικό αποτέλεσμα έχει σημασία», εξηγεί.

Αν είμαστε σε θέση να υποστηρίξουμε τις δικηγόρους, και αυτές οι γυναίκες είναι εστιασμένες στο φύλο και στη νοοτροπία, θα υποστηρίξουν άλλες γυναίκες. Αν οι δικαστές, άνδρες και γυναίκες, έχουν εκπαιδευτεί στο να αναγνωρίζουν τις έμφυλες διαστάσεις του νόμου, αν οι δικηγόροι κατανοούν ότι αυτό που πίστευαν ως απλώς «πείραγμα» είναι στην πραγματικότητα παρενόχληση, τότε οι πελάτες και οι κοινότητές τους θα νιώσουν τον αντίκτυπο.

Πίσω από τα επαγγελματικά της κατορθώματα υπάρχει μια ιστορία επιμονής μέσω δυσκολιών. Ισορροπώντας μεταξύ μητρότητας, διδασκαλίας και έρευνας, η Dawuni έχει βιώσει τρομερές προσωπικές απώλειες κατά τις διδακτορικές σπουδές της. Αντί αυτά να κόψουν την πορεία της, διοχέτευσε αυτά τα βιώματα στην ακαδημαϊκή της πορεία και τον ακτιβισμό της. Θυμάται: «Παρά τα όσα έχουν συμβεί, κατάφερα να τελειώσω το διδακτορικό μου. Σε ό,τι κάνω, θυμάμαι την αδελφή μου, θυμάμαι τη μητέρα μου. Το κάνω για να τις τιμήσω και για να συνεχίσω να τα βγάζω πέρα στη ζωή μου».

Φωτογραφία από τη Δρ. Jarpa Dawuni με την ενδυμασία αποφοίτησης στο διδακτορικό της. Φωτογραφία από τη Δρ. Jarpa Dawuni, χρησιμοποιείται με άδεια.

Φωτογραφία από την Δρ. Jarpa Dawuni φορώντας ενδυμασία και την περούκα της ως δικηγόρος στον δικηγορικό σύλλογο της Γκάνα το 2001. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Η ανθεκτικότητά της υπογραμμίζει ένα μάθημα που μοιράζεται συχνά με νεότερους ακαδημαϊκούς: η επιτυχία είναι σπανίως γραμμική.

Οι άνθρωποι θαυμάζουν τα άνθη και ξεχνούν τις ρίζες. Έτσι είναι και η επιτυχία. Στις ρίζες βρίσκεται η σκληρή, επίπονη, αόρατη δουλειά.

Συμβουλές για την επόμενη γενιά

Για εκείνους που μόλις ξεκινούν, η Dawuni δίνει έμφαση στη σημασία της αυτοέμπνευσης και προετοιμασίας. Αναλογίζεται πώς μικρές συναντήσεις με γυναικεία πρότυπα διαμόρφωσαν το αίσθημά μέσα της για το τι είναι δυνατό να γίνει.

Το 1994, διάβασε στο περιοδικό Ebony για την Δρ. Nanette Graham, μια νεαρή λέκτορα και νομικό. Εμπνευσμένη, έκοψε από τη σελίδα τη φωτογραφία της Graham και την έχει ακόμη, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά. Ένα χρόνο αργότερα, γνώρισε τη δικηγόρο Adeline Araba Ainooson από την Γκάνα. Η Dawuni θαύμασε τη λεπτότητά της και ζήτησε μια φωτογραφία της από την επίσκεψή της στον δικηγορικό σύλλογο. Η Araba έστειλε μία, γράφοντας στο πίσω μέρος «Ελπίζω να σε εμπνεύσει». Και το έκανε. Οι δυο τους είναι ακόμη στενές φίλες μέχρι σήμερα.

Αυτές οι πρώιμες συναντήσεις αποτέλεσαν την πυξίδα της.

Αρχικά έμοιαζα χαμένη. Οι φίλοι και η οικογένεια ρωτούσαν: «Τι θέλεις πραγματικά να σπουδάσεις; Νομική, αναπτυξιακά έργα ή πολιτική;». Αλλά το νήμα του πάθους μου για τα δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών διέτρεξε όλες τις περγαμινές μου. Αποφάσισα να φτιάξω ένα μωσαϊκό από την διεπιστημονική μου εκπαίδευση στον νόμο, την ανάπτυξη και την πολιτική. Επέλεξα τον ακαδημαϊκό χώρο. Ένα επάγγελμα που μου επέτρεψε να διεξάγω έρευνες και να χρησιμοποιήσω τις σπουδές μου για να προωθήσω τον ακτιβισμό που αφορά την ισότητα των φύλων στον νόμο και την πρόσβαση στην δικαιοσύνη.

Όπως εξηγεί, η αφήγηση ιστοριών αποτελεί από μόνη της μία μορφή ακτιβισμού. «Ο στόχος μου είναι να κινηθώ από την προφορική παράδοση αφήγησης ιστοριών στην γραπτή παράδοση της καταγραφής. Να ιστορικοποιήσω τις γυναίκες δικηγόρους.

Η συμβουλή της για τις νεότερες γενιές είναι απλή:

Δεν χρειάζεται να περιμένετε για έναν μέντορα ή για μία ευκαιρία να βρεθεί στον δρόμο σας. Η δύσκολη δουλειά αποδίδει καρπούς. Γίνετε μαθητές διά βίου και παλέψτε για την τελειότητα. Όταν παρουσιαστείτε, γνωστοποιήστε ότι είστε το σωστό άτομο.