Οι γυναίκες υποστηρίζουν την ισότιμη συμμετοχή και ένταξη στην κοινωνία της Τανζανίας στην αγορά Μτσικιτσίνι του Νταρ ες Σαλάμ. Εικόνα από το Flickr του ΟΗΕ για τις Γυναίκες . Άδεια CC BY-NC-ND 2.0

Της Clarisse Sih και της Bibbi Abruzzini

Σε μια εποχή που η δημοκρατική οπισθοδρόμηση δεν αποτελεί πλέον μια αφηρημένη προειδοποίηση, αλλά μια βιωμένη πραγματικότητα σε όλες τις ηπείρους, οι φεμινίστριες ηγέτιδες κρατούν σιωπηλά, και συχνά με προσωπικό κίνδυνο, τη γραμμή. 

Από την παρακολούθηση των εκλογών στην Τανζανία μέχρι τη μεταρρύθμιση των ειδησεογραφικών γραφείων στο Καμερούν, από την αμφισβήτηση των τοξικών αρρενωποτήτων μέχρι την αντιμετώπιση της δύναμης των ψηφιακών πλατφορμών, οι γυναίκες και οι φεμινιστές σύμμαχοι υπερασπίζονται το ευνοϊκό περιβάλλον για την κοινωνία των πολιτών με τρόπους που αποκαλύπτουν μια κρίσιμη αλήθεια: η δημοκρατία δεν είναι ουδέτερη ως προς το φύλο και, όταν η συμμετοχή των γυναικών περιορίζεται, η ίδια η δημοκρατία αποδυναμώνεται. 

Ένα ευνοϊκό περιβάλλον για την κοινωνία των πολιτών είναι το θεμέλιο, όχι μια υποσημείωση

Στην Τανζανία, η φεμινίστρια υπέρμαχος Martina Kabisama έχει αφιερώσει χρόνια στην εργασία της στο σημείο τομής της πολιτικής συμμετοχής των γυναικών και της κοινωνικής προστασίας. Για την ίδια, η σύνδεση μεταξύ δημοκρατίας και δικαιοσύνης των φύλων είναι δομική. «Δεν μπορείς να προωθήσεις τη δικαιοσύνη των φύλων, όπου ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών είναι περιορισμένος», υποστηρίζει. 

Γυναίκες οργανώνονται και πιέζουν για οικονομική ένταξη στην αγορά Μτσικιτσίνι του Νταρ ες Σαλάμ στην Τανζανία. Εικόνα από το Flickr του ΟΗΕ για τις Γυναίκες . Άδεια CC BY-NC-ND 2.0

Το έργο της Kabisama υπογραμμίζει μια πραγματικότητα, που συχνά παραβλέπεται στις παγκόσμιες πολιτικές συζητήσεις: η πολιτική συμμετοχή των γυναικών δεν ξεκινά από την κάλπη. Ξεκινά με την ασφάλεια, την οικονομική εξασφάλιση και την ικανότητα οργάνωσης. 

Όταν οι γυναίκες δεν έχουν πρόσβαση σε συστήματα κοινωνικής προστασίας, όπως στήριξη εισοδήματος, νομική προστασία και βασικές υπηρεσίες, ουσιαστικά αποκλείονται από την πολιτική ζωή. Η οικονομική επισφάλεια περιορίζει την κινητικότητα. Φιμώνει τη διαφωνία. Περιορίζει τη συμμετοχή σε όσα άτομα μπορούν να την αντέξουν οικονομικά. 

Ένας ψηφιακός πίνακας των «πέντε φεμινιστριών» της Κίνας. Εικόνα από το Wikimedia Commons. Άδεια CC BY-SA 4.0 . 

Σε συνθήκες όπου το ευνοϊκό περιβάλλον για την κοινωνία των πολιτών συρρικνώνεται, είτε μέσω περιοριστικών νόμων, επιτήρησης ή μέσω άτυπου εκφοβισμού, οι ακτιβίστριες είναι συχνά οι πρώτες που αισθάνονται την πίεση. Στην Κίνα, μέλη των Πέντε Φεμινιστριών συνελήφθησαν το 2015, επειδή σχεδίαζαν δημόσια εκστρατεία κατά της σεξουαλικής παρενόχλησης στα μέσα μαζικής μεταφοράς, κίνηση που θεωρείται ευρέως ως προσπάθεια φίμωσης της φεμινιστικής οργάνωσης. 

Ομοίως, η Μαροκινή blogger και υπερασπίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Saida El Alami έχει αντιμετωπίσει επανειλημμένες συλλήψεις, που συνδέονται με την διαδικτυακή της κριτική προς τις Αρχές και την υπεράσπιση πολιτικών κρατουμένων. Οι διαδικτυακοί χώροι μπορούν επίσης να γίνουν χώροι συντονισμένων επιθέσεων: η Βραζιλιάνα δημοσιογράφος Patrícia Campos Mello αντιμετώπισε μια μεγάλη εκστρατεία παρενόχλησης μετά από ρεπορτάζ για παραπληροφόρηση σχετικά με τις εκλογές, συμπεριλαμβανομένων απειλών και σεξουαλικών εκστρατειών δυσφήμισης, που ενισχύθηκαν από πολιτικούς παράγοντες.

Σε διάφορα μέρη της Ανατολικής Αφρικής, οι γυναίκες έχουν αναλάβει ηγετικούς ρόλους στην παρατήρηση εκλογών, στη διαμεσολάβηση στην κοινότητα και στην αγωγή του πολίτη όχι ως συμβολικές συμμετέχουσες, αλλά ως αρχιτέκτονες της δημοκρατικής λογοδοσίας. 

Για την Kabisama Martina, η φεμινιστική ηγεσία δεν αφορά μόνο την εκπροσώπηση. Πρόκειται για τον μετασχηματισμό των δομών εξουσίας, έτσι ώστε η δημοκρατία να λειτουργεί για όσα άτομα ιστορικά αποκλείστηκαν από αυτήν.  

Αφηγήσεις των ΜΜΕ και πολιτική της αρρενωπότητας 

Στο Καμερούν, ο δημοσιογράφος και στέλεχος ΜΜΕ Beau-Bernard Fonka Mutta προσεγγίζει τη δημοκρατία από μια άλλη οπτική γωνία: τις πολιτισμικές αφηγήσεις, που διαμορφώνουν ποιος θεωρείται νόμιμος στη δημόσια ζωή. 

Μεγαλωμένος σε ένα περιβάλλον, όπου τα αγόρια διδάσκονταν να μην κλαίνε, να μην δείχνουν ευαλωτότητα και να εξισώνουν την αρρενωπότητα με την κυριαρχία, ο Mutta αναλογίζεται κριτικά πώς αυτοί οι κανόνες επηρεάζουν την πολιτική και τα ΜΜΕ. «Η κοινωνία μας επιβάλλει αυτό που πρέπει να είναι ένας άντρας», λέει. Δεν πρέπει να δείχνεις συναίσθημα. Πρέπει να είσαι δυνατός. Γενναίος. Κυρίαρχος».

Αυτές οι προσδοκίες δεν περιορίζονται στην ιδιωτική ζωή. Επηρεάζουν τα στυλ ηγεσίας, τον πολιτικό διάλογο, ακόμη και την κουλτούρα των ειδησεογραφικών αιθουσών. 

«Θυμάμαι ένα κορυφαίο στέλεχος στο πρακτορείο ειδήσεών μας να λέει ότι, όποτε θέλει να συζητήσει σοβαρά ζητήματα, φροντίζει να υπάρχουν μόνο άνδρες στο τραπέζι, επειδή οι γυναίκες δεν είναι έξυπνες. Η δουλειά τους, σύμφωνα με αυτόν, είναι να είναι όμορφες και να βρίσκονται στον αέρα. Η ανταλλαγή ιδεών προορίζεται για άνδρες», αφηγείται ο Beau-Bernard. «Θυμάμαι να αναρωτιέμαι πού βρισκόμουν και με τι είδους ανθρώπους είχα να κάνω, επειδή γνωρίζω πολλές εξαιρετικά έξυπνες γυναίκες».

Όταν η κυριαρχία κανονικοποιείται ως δύναμη, ο διάλογος γίνεται αδυναμία. Όταν η επιθετικότητα κωδικοποιείται ως εξουσία, ο δημοκρατικός διάλογος περιορίζεται. 

Ο Beau-Bernard αυτοπροσδιορίζεται ως Αφρικανός φεμινιστής, μια θέση που αμφισβητεί την ιδέα ότι η δικαιοσύνη μεταξύ των φύλων είναι «γυναικείο ζήτημα». Για αυτόν, υγιής αρρενωπότητα σημαίνει απόρριψη της βίας, υιοθέτηση συναισθηματικής παιδείας και υποστήριξη γυναικείας ηγεσίας όχι ως παραχώρηση, αλλά ως δημοκρατική αναγκαιότητα. 

Τα ΜΜΕ διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο εδώ. Τα ειδησεογραφικά πρακτορεία μπορούν είτε να αναπαράγουν επιβλαβή στερεότυπα — παρουσιάζοντας τις γυναίκες ως δευτερεύουσες, συναισθηματικές ή ακατάλληλες για ηγεσία — είτε να τα καταρρίπτουν ενεργά. 

Η δημοσιογραφία, υποστηρίζει ο Mutta, πρέπει να διερευνά τις αφηγήσεις που ενισχύει. Καθώς τα ΜΜΕ δεν απλώς αναφέρουν τη δημοκρατία, διαμορφώνουν τις συνθήκες, υπό τις οποίες λειτουργεί η δημοκρατία.

Ψηφιακή ισχύς και δημοκρατικός κίνδυνος

Αν ο παραδοσιακός αστικός χώρος συρρικνώνεται, ο ψηφιακός χώρος προσφέρει τόσο ευκαιρίες όσο και νέους κινδύνους. 

Η Καμερουνέζα δημοσιογράφος και επικεφαλής των ΜΜΕ Evelyn Mengue A Koung, η οποία διορίστηκε πρόσφατα η πρώτη γυναίκα και η νεότερη Κεντρική Διευθύντρια Τηλεόρασης στον εθνικό ραδιοτηλεοπτικό φορέα της χώρας, βλέπει την ψηφιακή εποχή ως διττή.  

Από τη μία πλευρά, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπουν στις γυναίκες, ακόμη και σε όσες ζουν σε απομακρυσμένα χωριά, να παρακάμπτουν τους παραδοσιακούς «φύλακες» και να αφηγούνται τις δικές τους ιστορίες. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να ενισχύσουν τις περιθωριοποιημένες φωνές, να δημιουργήσουν δίκτυα αλληλεγγύης και να θέσουν τους τοπικούς αγώνες στη διεθνή σκηνή.

«Από το smartphone σου, μπορείς να γνωρίσεις τον εαυτό σου στον κόσμο», εξηγεί η Kounge. 

Αλλά οι ίδιες πλατφόρμες μπορούν γρήγορα και εύκολα να γίνουν εργαλεία φίμωσης. 

Η κυβερνοπαρενόχληση, οι συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης και η αλγοριθμική προκατάληψη στοχεύουν δυσανάλογα τις γυναίκες στη δημόσια ζωή. Μια και μόνο ψευδής φήμη μπορεί να χρειαστεί χρόνια για να διορθωθεί. Η διαδικτυακή κακοποίηση ωθεί τις γυναίκες εκτός πολιτικής και μιντιακής ζωής, ουσιαστικά συρρικνώνοντας τη δημοκρατική συμμετοχή μέσω της ψηφιακής βίας. 

Η Koung εγείρει επίσης ανησυχίες σχετικά με την εξουσία καθορισμού της ατζέντας. Οι τεχνολογικοί γίγαντες και οι συσσωρευτές περιεχομένου καθορίζουν όλο και περισσότερο τι είναι ορατό, ποιες τάσεις και τι εξαφανίζεται. 

Σε αυτό το περιβάλλον, ο δημοκρατικός λόγος μπορεί να παραμορφωθεί όχι από απροκάλυπτη λογοκρισία, αλλά από οικονομίες προσοχής, που δίνουν προτεραιότητα στον εντυπωσιασμό έναντι της ουσίας. 

Σύμφωνα με αυτήν, τα ΜΜΕ δημοσίου συμφέροντος πρέπει να ανακτήσουν την ηθική τους ευθύνη: να αναδείξουν τα παραβλεπόμενα κοινωνικά ζητήματα, να προστατεύσουν τις περιθωριοποιημένες φωνές και να αντισταθούν στο να γίνουν παθητικοί αγωγοί αφηγήσεων βασιζόμενων σε αλγόριθμους. 

Η ψηφιακή διακυβέρνηση, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα τεχνολογικό ζήτημα: είναι ένα δημοκρατικό ζήτημα. 

Η δημοκρατία δεν είναι ουδέτερη ως προς το φύλο

Συνολικά, αυτές οι ιστορίες αποκαλύπτουν ένα κοινό μοτίβο: οι φεμινίστριες όχι μόνο συμμετέχουν στη δημοκρατία, αλλά τη διαφυλάσσουν. 

Παρακολουθούν εκλογές όταν η εμπιστοσύνη διαβρώνεται. Υποστηρίζουν συστήματα κοινωνικής προστασίας, που επιτρέπουν τη συμμετοχή των πολιτών . Μεταρρυθμίζουν τους θεσμούς των ΜΜΕ εκ των έσω. Αντιμετωπίζουν τοξικούς κανόνες φύλου, που ομαλοποιούν την κυριαρχία επί του διαλόγου. Αμφισβητούν τη διαδικτυακή βία, που επιδιώκει να τις φιμώσει.

Ωστόσο, το έργο τους εκτυλίσσεται σε ολοένα και πιο εχθρικά περιβάλλοντα: συρρίκνωση ευνοϊκών περιβαλλόντων, αυξανόμενες αυταρχικές τάσεις, ψηφιακή καταστολή και πολιτισμική αντίδραση. 

Η διάβρωση των δικαιωμάτων των γυναικών να οργανώνονται, να εκφράζονται και να ηγούνται δεν αποτελεί παράπλευρη απώλεια. Είναι ένα πρώιμο προειδοποιητικό σημάδι παρακμής της δημοκρατίας. Όταν οι γυναίκες εκτοπίζονται από τη δημόσια ζωή είτε μέσω νομικών περιορισμών, οικονομικού αποκλεισμού, στερεοτύπων στα ΜΜΕ ή διαδικτυακής παρενόχλησης, οι δημοκρατικοί θεσμοί χάνουν τη νομιμότητά τους και την ανθεκτικότητά τους. 

Αντίθετα, όταν η φεμινιστική ηγεσία επεκτείνεται, η δημοκρατία εμβαθύνει. Γίνεται πιο υπεύθυνη, συμπεριληπτική και συμμετοχική. Η συμμετοχή των γυναικών στα κοινά δεν αφορά την πολιτική ορθότητα, αλλά την επιβίωση της δημοκρατίας.   

Όπως καταδεικνύουν αυτοί οι ηγέτες, η δημοκρατία δεν υπερασπίζεται τον εαυτό της. Την υπερασπίζονται οι γυναίκες: σε δικαστικές αίθουσες, σε τάξεις, σε αίθουσες σύνταξης, σε ψηφιακούς χώρους και σε κοινότητες.

Το ερώτημα είναι αν τα θεσμικά όργανα θα τις αντιμετωπίσουν με προστασία, πόρους και αναγνώριση ή αν θα συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν το έργο τους ως περιφερειακό. Σε εποχές συρρίκνωσης του αστικού χώρου, μια αλήθεια παραμένει σταθερή: χωρίς γυναίκες, η δημοκρατία διαβρώνεται, τόσο εκτός όσο και εντός διαδικτύου.