Πινακίδα με την επιγραφή «Σιδηροδρομικός Σταθμός Ταϊπέι» με παραδοσιακούς κινέζικους χαρακτήρες, μέσα στο Μετρό της Ταϊπέι. Φωτογραφία του Filip Noubel, χρήση με άδεια.

Υπάρχουν καμιά δεκαριά όροι, τους οποίους χρησιμοποιούν οι γηγενείς ομιλητές κινεζικών για να περιγράψουν αυτό που οι αγγλόφωνοι αποκαλούν «κινέζικη γλώσσα». Ο καθένας από τους όρους αυτούς έχει την δική του πολιτισμική και ενίοτε πολιτική σχέση. Για να τιμήσουμε την επίσημη Ημέρα Κινέζικης Γλώσσας των Ηνωμένων Εθνών στις 20 Απριλίου, αξίζει να αναλύσουμε τους όρους αυτούς και το πώς χρησιμοποιούνται.

Πρώτα απ’ όλα, τα κινέζικα δεν είναι μια, αλλά πολλές γλώσσες με ριζικές διαφορές σε προφορά, λεξιλόγιο, ιδιωματισμούς και γραφή. Γλωσσολογικά μιλώντας, οι κινέζικες γλώσσες σχηματίζουν το σινιτικό παρακλάδι της ευρύτερης σινοθιβετικής οικογένειας. Πρόκειται για μια δεκαριά κινέζικες γλώσσες. Οι μεγαλύτερες από άποψη γηγενών ομιλητών περιλαμβάνουν τα μανδαρινικά ή Putonghua (Κοινή), καντονέζικα ή Γιουέ, Χοκκιέν ή Μιν, σαγκαϊνέζικα ή Γου, και χάκα. Όταν μιλούνται, είναι διακριτές γλώσσες, που απαιτούν διερμηνεία σε ανάμεικτες ομάδες ομιλητών, καθώς δεν είναι αμοιβαία κατανοητές.

Όλες αυτές οι γλώσσες διαθέτουν πολλαπλές διαλέκτους, που μιλούνται παγκοσμίως στην Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία, αλλά και σε κοινότητες της διασποράς σε κάθε ήπειρο.

Συνολικά εκτιμάται πως 1,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι μιλούν μια κινέζικη γλώσσα άπταιστα ή ως μητρική. Τα ηπειρωτικά μανδαρινικά κινέζικα, που χρησιμοποιούν απλοποιημένους χαρακτήρες, είναι επίσης μια από τις έξι επίσημες γλώσσες των Ηνωμένων Εθνών.

Όταν γράφονται με κινέζικους χαρακτήρες, όλες οι κινέζικες γλώσσες γίνονται πάνω-κάτω αμοιβαία κατανοητές, καθώς μοιράζονται ένα εικονογραφικό σύστημα γραφής. Υπάρχουν εξαιρέσεις, με γλώσσες όμως τα καντονέζικα ή χοκκιέν, που χρησιμοποιούν χαρακτήρες, που δεν περιλαμβάνονται στα συνήθη λεξικά της μανδαρινικής κινεζικής γλώσσας.

Υπάρχουν δύο εκδοχές γραπτών κινέζικων σήμερα: αυτή που ονομάζεται παραδοσιακή (繁體字) χρησιμοποιείται επίσημα στην Ταϊβάν, το Χονγκ Κονγκ και το Μακάο και ήταν κυρίαρχη στη διασπορά της Νοτιοανατολικής Ασίας. Η άλλη ονομάζεται απλοποιημένη (简体字) και δημιουργήθηκε μετά την κατάληψη της Κίνας από κομουνιστές το 1949, με σκοπό να μειωθεί ο αριθμός πινελιών για πολύπλοκους χαρακτήρες (μερικοί έχουν έως και 30 πινελιές). Αυτή η εκδοχή είναι η επίσημη στην ηπειρωτική Κίνα και γίνεται δημοφιλέστερη μεταξύ νεότερων γενεών στην παγκόσμια κινέζικη διασπορά.

Συνήθως, κάποιος από την Κίνα με παιδεία πρέπει να μάθει περίπου 3.500–4.800 κινέζικους χαρακτήρες για να γίνει άπταιστος συγγραφέας και αναγνώστης ειδήσεων ή λογοτεχνίας.  

Πέρα από την διάκριση αυτή, μερικές κινέζικες γλώσσες συνεχίζουν να εξελίσσονται σε υπερπόντιες κινέζικες κοινότητες όπως το Χονγκ Κονγκ, την Ταϊβάν και τη Σιγκαπούρη με νεοεφευρεθείσες λέξεις και εκφράσεις από την ανάμειξη των γλωσσών. Στο Χονγκ Κονγκ για παράδειγμα, πολλοί τοπικοί όροι είναι κινέζικοι χαρακτήρες χωρίς νόημα, οι οποίοι μιμούνται την προφορά ξένων γλωσσών και βασίζονται σε καντονέζικα φωνητικά όπως 巴士 (μπας-λεωφορείο), 的士 (ταξί), 符碌 (φλουκ-απροσδόκητη επιτυχία), 老笠 (ρομπ-κλέβω), 蛇𠺌 (σκερντ-φοβισμένος), 麻甩 (μαλάντ-άρρωστος στα γαλλικά).

Η κινέζικη γλώσσα έχει πολλά ονόματα στα κινέζικα

Ακόμα και στο πεδίο των μανδαρινικών κινέζικων, υπάρχουν περίπου 12 πιθανές ορολογίες, που χρησιμοποιούνται για να κατονομάσουν την μανδαρινική κινέζικη γλώσσα. Αυτό οφείλεται στις διαφορετικές και συχνά αντιφατικές ιστορικές, πολιτισμικές ή ακόμα και πολιτικές αφηγήσεις για το τι καθορίζει την κινεζικότητα. Ακολουθεί μια συνοπτική λίστα με τις κυριότερες:

• 汉语 [hanyu]. Κυριολεκτικά η προφορική γλώσσα των Χαν, της κυρίαρχης εθνοτικής ομάδας στην Κίνα, την Ταϊβάν και τη Σιγκαπούρη. Χρησιμοποιείται κυρίως στην ηπειρωτική Κίνα και στο πλαίσιο των μανδαρινικών κινεζικών ως μια ξένη γλώσσα για τους μαθητές και στα σχολικά βιβλία. Μερικοί θεωρούν πως διαθέτει ισχυρό εθνοτικό και εσωτερικό δείκτη.
• 汉子/ 漢字 [hanzi]. Αναφέρεται στους κινέζικους χαρακτήρες τόσο στην απλοποιημένη όσο και στην παραδοσιακή μορφή. Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται επίσης για να περιγράψει τα κάντζι, τους κινέζικους χαρακτήρες που χρησιμοποιούνται στα ιαπωνικά με τελείως διαφορετική προφορά.
• 中文 [zhongwen]. Κυριολεκτικά η γραφή του Μέσου Βασιλείου, όπως είναι γνωστή ιστορικά η Κίνα [中国]. Εδώ ο δεύτερος χαρακτήρας 文 δίνει έμφαση στην γραπτή πτυχή της γλώσσας και λιγότερο στην προφορική.

Εξώφυλλο λεξικού στην Ταϊβάν, που χρησιμοποιεί τον όρο 國語 (γκουογιού). Φωτογραφία του Filip Noubel, χρησιμοποείται με άδεια.

• 普通话 [putonghua]. Κυριολεκτικα η «Κοινή γλώσσα» χρονολογείται γραπτά στο 1906 από τον λόγιο Zhu Wenxiong. Ο όρος χρησιμοποιείται ευρέως στην Κίνα.
• 北京话 [beijinghua]. Κυριολεκτικά η γλώσσα του Πεκίνου. Αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη μορφή των μανδαρινικών, που περιλαμβάνει την κατάληξη -er [儿化音] και εντοπίζεται εύκολα από άλλους μανδαρινόφωνους ομιλητές.
• 國語 [guoyu]. Κυριολεκτικά η «εθνική γλώσσα» αναφερόταν αρχικά στα μαντσού, την επίσημη γλώσσα της τελευταίας Δυναστείας Τσινγκ, που μιλούσε μια τουνγκουζική γλώσσα. Σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως στην Ταϊβάν για να περιγράψει την τοπική μορφή των μανδαρινικών.
• 華語 [huayu]. Η προφορική γλώσσα των Χούα, όπου οι χαρακτήρες 華, ή 华 στα απλοποιημένα κινέζικα αναφέρονται σε όλα τα κινέζικα παγκοσμίως, ανεξαρτήτως της γλώσσας, της ταυτότητας είτε ως διασπορά ή μη. Ένας τρόπος να αποδώσουμε τον όρο εδώ είναι «παγκόσμια κινέζικα». Ο όρος χρησιμοποιείται πλέον συχνά για να περιγράψει υπεράκτια κινέζικα μέσα και μπορεί μερικές φορές να περικλείει όχι μόνο τα μανδαρινικά, αλλά και άλλες κινέζικες γλώσσες.
• 中国话 [zhongguohua] Κυριολεκτικά «η γλώσσα της Κίνας», ο όρος χρησιμοποιείται σπανίως στην Κίνα ή την Ταϊβάν, αλλά πιο συχνά μεταξύ κινεζικής διασποράς στην Νοτιοανατολική Ασία.
• 拼音 [pinyin] σημαίνει «ορθογραφημένοι ήχοι» και αναφέρεται στην μεταγραφή της μανδαρινικής προφοράς στο λατινικό αλφάβητο για λόγους μάθησης ή διεθνούς επικοινωνίας. Το σύστημα της λατινοποίησης αναπτύχθηκε στην Κίνα την δεκαετία του '50 και χρησιμοποιείται από παγκόσμια μέσα για να περιγράψει ονόματα και τοποθεσίες που σχετίζονται με την Κίνα.
• Bopomofo: Αυτό το σύστημα φωνητικής μεταγραφής μανδαρινικών βασίζεται σε γράμματα και αναπτύχθηκε περίπου το 1910 στην Δημοκρατική Κίνα χρησιμοποιώντας 37 στίγματα, που συνδυαστικά καλύπτουν όλα τα φωνητικά. Σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως στην Ταϊβάν για να διδάξει την προφορά παραδοσιακών χαρακτήρων σε παιδιά και ξένους. Ο όρος Bopomofo βασίζεται στα πρώτα τέσσερα γράμματα του συστήματος, αναφορικά ㄅ, ㄆ, ㄇ, and ㄈ. Αυτό το σύστημα ονομάζεται επίσης 注音符號 [Zhuyin fuhao ή κυριολεκτικά «σημάδια για να υποδείξουμε τον ήχο»]. 

Η σημασία του να ονομάζεις μια γλώσσα

Όλοι αυτοί οι όροι έχουν μεταλλαχθεί στη χρήση τους σε όλες τις σινόφωνες κοινωνίες και διασπορές και μπορεί να συνεχίσουν έτσι όσο το διαδίκτυο επιτρέπει την κατανάλωση περιεχομένου μέσων απ’ όλα τα διεθνή σύνορα.

Όπως εξηγεί η Niva Yau, γηγενής του Χονγκ Κονγκ και Ακαδημαϊκός της Κίνας, που ζει στο εξωτερικό:

As a Hong Kong Chinese, I grew up in the 90s and 2000s referring to the Mandarin Chinese language as 普通话. We tend to use 中文when referring to the written Chinese text, which is readable no matter if you speak Mandarin, Cantonese, Hokkien, or other Chinese languages. I know that young people in Hong Kong today refer to the Mandarin Chinese language as 國語now, as it was made a compulsory learning language in Hong Kong and it’s incorporated into the education system. When I lived in Malaysia, it was when I first heard the term 華語, and I got a sense that this is the term used by Chinese diaspora who left China way long before. Malaysian Chinese also refer to themselves as 華人 [Hua people].

Ως Κινέζα του Χονγκ Κονγκ, μεγάλωσα το '90 και το 2000 αναφερόμενη στα κινέζικα ως 普通话. Τείνουμε να χρησιμοποιούμε το 中文, όταν αναφερόμαστε στο κινέζικο κείμενο, το οποίο είναι αναγνώσιμο είτε μιλάς μανδαρινικά, καντονέζικα, χοκκιέν ή κάποια άλλη κινέζικη γλώσσα. Ξέρω πως οι νέοι του Χονγκ Κονγκ σήμερα αναφέρονται στα μανδαρινικά ως 國語, καθώς έγινε υποχρεωτική γλώσσα μάθησης στο Χονγκ Κονγκ και ενσωματώθηκε στο εκπαιδευτικό σύστημα. Άκουσα τον όρο 華語 για πρώτη φορά, όταν ζούσα στη Μαλαισία, και είχα την αίσθηση πως είναι ο όρος που χρησιμοποιούν οι Κινέζοι της διασποράς, που έφυγαν από την Κίνα πριν καιρό. Οι Μαλαισιανοί Κινέζοι αναφέρονται στους εαυτούς τους και ως 華人 (Χουά).

Για την Ταϊβανέζα Yanne Chu, γλωσσική αρχισυντάκτρια στο Global Voices:

Παραδοσιακοί κινέζικοι χαρακτήρες που χρησιμοποιούνται σε λαϊκή στην Ταϊπέι. Φωτογραφία του Filip Noubel, χρησιμοποείται με άδεια

汉语  (Hanyu) is connected to the Han people so it adds to the marginalization of other ethnic groups who use it as their main language, such as the Hui. Chinese is not an alphabetic language so 中文 (zhongwen) which rigorously speaking should only apply to the written form, but is now used to describe spoken Chinese, is my preferred term, if compared to 漢語 (Hanyu). 

Taiwan has more than one official recognized language, so 國語 (guoyu, or national language) needs to be nuanced. Taiwan's indigenous people prefer to use 華語 (huayu, language of the Hua people) in contrast to 原住民族語 (yuanzhuminzuyu, or ethnic languages of the indigenous, or first people).

As for the term 華語 (huayu), I personally find it less assuming, if compared to 國語 (guoyu) and 漢語 (hanyu), particularly when interacting with people of different ethnicity and nationality.

Η 汉语  (Hanyu) συνδέεται με τους Χαν, οπότε συμβάλλει στην περιθωριοποίηση άλλων εθνοτικών ομάδων, που την χρησιμοποιούν ως κύρια γλώσσα, όπως οι Χούι. Τα κινέζικα δεν είναι αλφαβητική γλώσσα, οπότε τα 中文 (zhongwen), τα οποία αυστηρά μιλώντας πρέπει μόνο να εφαρμόζονται σε γραπτή μορφή, αλλά πλέον χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν προφορικά κινέζικα, είναι ο όρος προτίμησής μου σε σύγκριση με το 漢語 (Hanyu).

Η Ταϊβάν έχει πάνω από μια επίσημα αναγνωρισμένη γλώσσα, οπότε η 國語 (guoyu, ή εθνική γλώσσα) πρέπει να είναι λεπτεπίλεπτη. Οι ιθαγενείς της Ταϊβάν προτιμούν να χρησιμοποιούν την 華語 (huayu, γλώσσα των Χουά) σε αντίθεση με την 原住民族語 (yuanzhuminzuyu, ή εθνοτικές γλώσσες των ιθαγενών ή πρώτων λαών).

Όσο για τον όρο 華語 (huayu), προσωπικά τον βρίσκω λιγότερο υποθέσιμο, αν τον συγκρίνουμε με το 國語 (guoyu) και το 漢語 (hanyu), ιδίως όταν συναναστρεφόμαστε με κόσμο άλλης εθνικότητας ή ιθαγένειας.