Μέρη της Λίμνης Αράλης, ενός κάποτε εκτεταμένου υδάτινου σώματος μεταξύ Καζακστάν και Ουζμπεκιστάν, έχουν ξεραθεί, αφήνοντας σκάφη ξεβρασμένα και την περιοχή ερημοποιημένη. Εικόνα από το Flickr. Άδεια: CC BY 2.0.

Το παρόν άρθρο υποβλήθηκε στο πλαίσιο της υποτροφίας για την κλιματική δικαιοσύνη του Global Voices, η οποία ενώνει δημοσιογράφους από σινόφωνες χώρες και χώρες της Παγκόσμιας Πλειοψηφίας για τη διερεύνηση των επιπτώσεων των κινεζικών αναπτυξιακών έργων στο εξωτερικό. Βρείτε περισσότερα άρθρα εδώ.

Παλιά η τέταρτη μεγαλύτερη λίμνη στον κόσμο, η Λίμνη Αράλη είναι πλέον σχεδόν εξ ολοκλήρου έρημος έχοντας χάσει πάνω από το 90% της επιφάνειάς της από τη δεκαετία του '60. Το υπόλοιπο νερό έχει γίνει υπερβολικά αλατούχο και μολυσμένο προκαλώντας οικολογική καταστροφή. Το 2010, ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Μπαν Κι-Μουν πέταξε πάνω από αυτήν με ελικόπτερο και, σοκαρισμένος, παραδέχτηκε ότι η εμπειρία του άφησε «βαθιά εντύπωση, μια εντύπωση θλίψης που μια τόσο μεγάλη θάλασσα έχει εξαφανιστεί».

Η λίμνη βρίσκεται στα σύνορα μεταξύ Καζακστάν και Ουζμπεκιστάν. Στη δεκαετία του '60, όταν και οι δύο χώρες ανήκαν στο Σοβιετικό Μπλοκ, αξιωματούχοι ξεκίνησαν σχέδιο για καλλιέργεια εκτεταμένων ερημικών εκτάσεων στην Κεντρική Ασία ανακατευθύνοντας νερά από τους δύο κύριους ποταμούς, που τροφοδοτούσαν τη Λίμνη Αράλη: τον Συρ Ντάρια και τον Αμού Ντάρια. Κανείς δεν μπόρεσε να προβλέψει τις καταστροφικές συνέπειες.

Χωρίς νερό από τον Αμού Ντάρια και τον Συρ Ντάρια, η λίμνη ξεράθηκε. Για δεκαετίες, ο πυθμένας της συσσώρευσε τοξικά φυτοφάρμακα και λιπάσματα από τα βαμβακοχώραφα.

Οι δορυφόροι Terra και Aqua της NASA καταγράφουν την εξαφάνιση της Αράλης από το 2000. Εικόνα: NASA Goddard Photo and Video. Άδεια: CC BY 2.0.

Παρά τις διάφορες προσπάθειες αποκατάστασης τα τελευταία 34 χρόνια, ούτε η μία ούτε η άλλη χώρα πέτυχε σημαντική πρόοδο. Το 2005, το Καζακστάν ολοκλήρωσε το Φράγμα Kokaral, στο οποίο παρέμεινε νερό στο τμήμα του και αναβίωσε εν μέρει το εμπορικό ψάρεμα στο βορειοδυτικό τμήμα, αν και ο συνολικός όγκος της λίμνης συνεχίζει να μειώνεται. Το Ουζμπεκιστάν δεν πέτυχε καμία επιτυχία στην αντιμετώπιση της ερημοποίησης, της διάβρωσης του εδάφους και των καταιγίδων άμμου/αλατιού.

Το Φράγμα Kokaral του Καζακστάν. Εικόνα από Wikimedia Commons μέσω του δορυφόρου Copernicus της ΕΕ. Περιέχει τροποποιημένα δεδομένα Copernicus Sentinel 2021. Ελεύθερη χρήση.

Ωστόσο, το Ουζμπεκιστάν στρέφεται πλέον για βοήθεια από την Κίνα, παγκόσμιο ηγέτη στον αγώνα κατά της ερημοποίησης και της διάβρωσης εδάφους, και η κατάσταση βελτιώνεται για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες. Η Κίνα διαθέτει εκτεταμένη εμπειρία στην εφαρμογή μεθόδων στάγδην άρδευσης (γνωστής και ως μικροάρδευση), όπου το νερό στάζει απευθείας στο έδαφος κοντά στις ρίζες των καλλιεργειών μέσω σωληνώσεων. Αυτή η μέθοδος εξοικονομεί 50–80% περισσότερο νερό από τις παραδοσιακές αγροτικές πρακτικές και επιτρέπει την ολοκλήρωση νερού-λιπάσματος.

Όπως σημειώνει αναφορά ανάλυσης του China Report Network (中国报告网):

省水、省工、增产、节能、灌溉效果最佳、地形适应力强.

Εξοικονομεί νερό, εργασία, αυξάνει την απόδοση, εξοικονομεί ενέργεια, έχει την καλύτερη επίδραση άρδευσης και μεγάλη προσαρμοστικότητα στο έδαφος.

Το κόστος του «λευκού χρυσού» 

Η καταστροφή της Λίμνης Αράλης συνδέεται στενά στο Ουζμπεκιστάν με την καλλιέργεια βαμβακιού ή «λευκού χρυσού», όπως αποκαλείται συχνά. Τα αγροτικά σχέδια της Σοβιετικής Ένωσης μετέτρεψαν τη χώρα σε γιγάντια βαμβακοφυτεία με ετήσια παραγωγή 4,5 εκατομμυρίων τόνων, που αντιπροσώπευε πάνω από 30% της συνολικής παραγωγής του Ανατολικού Μπλοκ.

Βαμβακοχώραφα στην περιοχή της Τασκένδης του Ουζμπεκιστάν. Άδεια CC BY-SA 3.0, μέσω Wikimedia Commons.

Η απώλεια ενός τόσο τεράστιου υδάτινου σώματος επηρέασε σημαντικά το κλίμα, με αφόρητα καυτούς καλοκαιριούς και σκληρούς παγετούς τον χειμώνα. Οι κάτοικοι της περιοχής της Λίμνης Αράλης πλήττονται περισσότερο. Στα τέλη της δεκαετίας του '90, ο δείκτης παιδικής θνησιμότητας στην περιοχή ήταν ο υψηλότερος παγκοσμίως και η κατάσταση παραμένει δραματική.

Κάθε χρόνο, καταιγίδες διασπείρουν 80 εκατομμύρια τόνους τοξικής άμμου και αλατιού από τον πυθμένα της λίμνης δηλητηριάζοντας τον πληθυσμό και προκαλώντας χρόνια και θανατηφόρα νοσήματα.

Διάφορες περιφερειακές μελέτες εντόπισαν τοξικές ουσίες, εντομοκτόνα και επικίνδυνα παρασιτοκτόνα στο αίμα και τα ούρα ενηλίκων και παιδιών, ακόμη και στο μητρικό γάλα θηλαζουσών μητέρων. Ενήλικες και παιδιά στην περιοχή υποφέρουν συχνά από αναιμία, καρκίνο, νεφρικές παθήσεις και φυματίωση, που εξαπλώνεται επιδημικά.

Στάγδην άρδευση και ανθεκτικά στο αλάτι φυτά

Η περιβαλλοντική συνεργασία για τη Λίμνη Αράλη είναι μόνο μία πτυχή της ταχύτατα αυξανόμενης εμπλοκής μεταξύ Ουζμπεκιστάν και Κίνας, που καλύπτει ενέργεια, εξόρυξη, αυτοκινητοβιομηχανία, ανανεώσιμες πηγές, μεταφορές και γεωργία. Η Κίνα είναι ταυτόχρονα ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος και επενδυτής του Ουζμπεκιστάν. Το 2024, ο αριθμός κοινών εταιρειών Ουζμπέκικων-Κινεζικών αυξήθηκε κατά 43,6% και έφτασε τις 3.357, εδραιώνοντας τον ρόλο της Κίνας στην περιοχή.

Έργο στάγδην άρδευσης στην Ουζμπεκιστάν. Εικόνα μέσω UNDP Uzbekistan Flickr. Άδεια: CC BY-NC-SA 2.0.

Το 2016, οι δύο χώρες έκαναν το πρώτο βήμα για κοινή αντιμετώπιση της κρίσης της Λίμνης Αράλης, όταν ομάδα Κινέζων επιστημόνων επισκέφθηκε την περιοχή για μελέτη, που διήρκεσε πάνω από πέντε χρόνια. Το 2022, οι ερευνητές κατέληξαν ότι οι κύριοι λόγοι εξάρθρωσης της λίμνης τα τελευταία 20 χρόνια ήταν η κλιματική αλλαγή και η έλλειψη τεχνολογιών εξοικονόμησης νερού στις αγροτικές εκτάσεις. Οι αγρότες χρησιμοποιούν τεχνολογίες εξοικονόμησης νερού μόνο στο 5% των καλλιεργήσιμων εδαφών του Ουζμπεκιστάν αφήνοντας τεράστια δυνατότητα βελτίωσης.

Η πρακτική συνεργασία ξεκίνησε το 2020, όταν το Ινστιτούτο Οικολογίας και Γεωγραφίας της Σιντσιάνγκ (XIEG) της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών παρουσίασε συστήματα στάγδην άρδευσης σε διάφορα σημεία του Ουζμπεκιστάν για να δείξει την αποτελεσματικότητά τους.

Ο Chen Xi, Διευθυντής του Κέντρου Έρευνας Οικολογίας και Περιβάλλοντος Κεντρικής Ασίας της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών, δήλωσε:

棉花种植的高耗水量可以通过推广节水技术增加用水效率来解决，高效节水技术可使乌兹别克斯坦每年节约80-100亿立方米的水资源，可用于产业发展和咸海生态修复。

Η υψηλή κατανάλωση νερού στην καλλιέργεια βαμβακιού μπορεί να επιλυθεί προωθώντας τεχνολογίες εξοικονόμησης νερού και αυξάνοντας την αποδοτικότητα. Οι υψηλής απόδοσης τεχνολογίες μπορούν να εξοικονομήσουν 8–10 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού ετησίως στο Ουζμπεκιστάν, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για βιομηχανική ανάπτυξη και αποκατάσταση της Λίμνης Αράλης.

Αυτό θα ήταν τεράστια θετική εξέλιξη, αφού κανένα νερό δεν φτάνει στο ουζμπεκικό τμήμα της λίμνης, ενώ η καζακική πλευρά έλαβε μόλις 2,6 εκατομμύρια κυβικά το 2024.

Σκάφη έχουν ξεβραστεί στην περιοχή Μοϊνάκ του Ουζμπεκιστάν, καθώς τα νερά της Λίμνης Αράλης εξαφανίστηκαν. Εικόνα από Wikimedia Commons. Άδεια: CC BY 2.0.

Παράλληλα με την προώθηση αποδοτικών συστημάτων άρδευσης, η Κίνα εργάζεται σε προγράμματα δενδροφύτευσης. Το 2020, το XIEG δημιούργησε φυτώριο στην ακτή της λίμνης, όπου καλλιεργήθηκαν δεκάδες ανθεκτικά στο αλάτι φυτά, δείχνοντας δυνατότητες κλιμάκωσης και μείωσης της αλατότητας του εδάφους.

Αυτό ακολουθήθηκε σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Το 2025, ο Abdirashit Mirzambetov, επικεφαλής του εργαστηρίου βιοτεχνολογίας και φυσιολογίας φυτών του Διεθνούς Κέντρου Καινοτομίας της περιοχής της Λίμνης Αράλης, δήλωσε:

Мы привезли из Китая свыше двухсот видов солеустойчивых и засухоустойчивых растений. Их семена будут выращиваться в регионах Приаралья с последующим их выращиванием на осушенном дне Аральского моря.

Έχουμε φέρει πάνω από 200 είδη φυτών ανθεκτικών στο αλάτι και την ξηρασία από την Κίνα. Οι σπόροι τους θα καλλιεργηθούν στην περιοχή της Λίμνης Αράλης και μετά θα φυτευτούν στον ανακτηθέντα πυθμένα.

Σύμφωνα με την Κινεζική Ακαδημία Επιστημών, στις αρχές του 2025, το XIEG απέστειλε 1,5 τόνους σπόρων ανθεκτικών στο αλάτι στο Ουζμπεκιστάν για ίδρυση κοινού κήπου αλατούχων φυτών. «Οι σπόροι αυτοί θα υποστηρίξουν την αποκατάσταση γης και θα χρησιμεύσουν ως βάση για έρευνα βιοποικιλότητας», είπε ο Wang Ping από το XIEG.

Η πιο πρόσφατη τεχνογνωσία που έφεραν Κινέζοι επιστήμονες στην περιοχή είναι λύσεις ηλιακής ενέργειας. Το 2025, το XIEG εγκατέστησε «συστήματα στάγδην άρδευσης με φωτοβολταϊκά πάνελ» και «καινοτόμο έξυπνο σύστημα άρδευσης βαμβακιού με ηλιακή ενέργεια». Το XIEG δηλώνει ότι «το έργο τριπλασίασε τις αποδόσεις βαμβακιού και μείωσε σημαντικά το κόστος παραγωγής και κατανάλωση νερού».

Πράσινη διπλωματία 

Η Κίνα διαφημίζει τις προσπάθειές της για βοήθεια στο Ουζμπεκιστάν και το Καζακστάν με τη συρρίκνωση της Λίμνης Αράλης. Αυτό της επιτρέπει να προβάλλει τον εαυτό της ως υπερδύναμη υψηλής τεχνολογίας στην Κεντρική Ασία. Επίσης, μπορεί να παρουσιαστεί ως φιλική προς το περιβάλλον.

Εν μέσω αμφιταλαντεύσεων των δυτικών δυνάμεων στις διεθνείς δεσμεύσεις τους, η κρίση της Λίμνης Αράλης θεωρείται τρόπος για την Κίνα να εδραιώσει δεσμούς με το Ουζμπεκιστάν και άλλες κεντροασιατικές χώρες, «υποστηρίζοντας τις αρχές της επιστήμης χωρίς σύνορα», υπονοώντας ότι οι Δυτικοί εγκατέλειψαν αυτή την αποστολή ή την χρησιμοποιούν ως εργαλείο πίεσης.

Βοηθώντας το Ουζμπεκιστάν, η Κίνα αντλεί από τις δικές της εμπειρίες κατά της ερημοποίησης. Δημιούργησε το μεγαλύτερο τεχνητό δάσος παγκοσμίως στο Saihanba του Χεμπέι, ενώ μεταμόρφωσε και ερήμους στην Εσωτερική Μογγολία. Η εμπειρία της στην αποκατάσταση της λεκάνης του ποταμού Ταρίμ στο βορειοανατολικό τμήμα θεωρείται ιδιαίτερα σχετική, καθώς οι συνθήκες μοιάζουν με αυτές της Λίμνης Αράλης.

Ο Πύργος Saihan στο Εθνικό Πάρκο Δάσους Saihanba στο Χεμπέι της Κίνας. Το πάρκο αυτό είναι το μεγαλύτερο τεχνητό παγκοσμίως και παράδειγμα της εμπειρίας της Κίνας στη δενδροφύτευση. Εικόνα από Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0.

Με αυτή την εμπειρία, η Κίνα προβάλλει τον εαυτό της ως ειδικό στην καταπολέμηση της ερημοποίησης για να ενισχύσει δεσμούς με το Ουζμπεκιστάν και άλλες χώρες αντιμέτωπες με διάβρωση και ερημοποίηση.

Τελικά, η επιτυχία αυτής της συνεργασίας και η συνολική ευθύνη για την καταστροφή της Λίμνης Αράλης βαρύνει το Ουζμπεκιστάν ως χώρα-δέκτη. Η Κίνα έχει ήδη κερδίσει προβάλλοντας τον εαυτό της ως ηγέτη και υπεύθυνο ξένο παράγοντα πέρα από εξόρυξη πόρων.

Μια τέτοια συνεργασία βοηθά την Κίνα να βελτιώσει την εικόνα της στο Ουζμπεκιστάν, ιδίως στους απλούς πολίτες. Θα χρειαστούν δεκαετίες για βελτίωση στην κρίση της Λίμνης Αράλης, αλλά η Κίνα θα παραμείνει στο μυαλό όλων ως αυτή που έδωσε χέρι βοηθείας για να το ανατρέψει.