Για την Kgomotso Modise, μια δημοσιογράφο από τη Νότια Αφρική που καλύπτει τα δικαστήρια και την ποινική δικαιοσύνη, η διαδικτυακή παρενόχληση έχει γίνει καθημερινή πραγματικότητα. «Οι προσβολές είναι πολύ σεξουαλικές», εξηγεί στο Global Voices σε μια συνέντευξη σημειώνοντας ότι οι άνδρες συνάδελφοί της, που εκφράζουν παρόμοιες απόψεις, δεν αντιμετωπίζουν ποτέ παρόμοια κακοποίηση. Οι απόψεις της σεξουαλικοποιούνται και απονομιμοποιούνται συστηματικά. Όταν δημοσίευσε περιεχόμενο, που επέκρινε τις εξωδικαστικές δολοφονίες στη χώρα της, η αντίδραση κλιμακώθηκε σε παραβίαση: τρολ ανέκτησαν φωτογραφίες παιδικής ηλικίας από τον λογαριασμό της στο Facebook και τις δημοσίευσαν μαζί με απειλές σεξουαλικής βίας εναντίον της ίδιας και της ανήλικης ανιψιάς της.

Ωστόσο, η ζημιά εκτείνεται πολύ πέρα ​​από τους μεμονωμένους δημοσιογράφους. Το κυβερνοέγκλημα αντιπροσωπεύει περισσότερο από το 30% όλων των αναφερόμενων εγκλημάτων στη Δυτική και Ανατολική Αφρική, σύμφωνα με την Έκθεση Αξιολόγησης Κυβερνοαπειλών της Ιντερπόλ για το 2025 στην Αφρική. Τα δύο τρίτα των αφρικανικών χωρών μελών, που συμμετείχαν στην έρευνα, δήλωσαν ότι εγκλήματα σχετιζόμενα με τον κυβερνοχώρο αντιπροσώπευαν ένα μεσαίο έως υψηλό μερίδιο όλων των εγκλημάτων, με τις διαδικτυακές απάτες, τα ransomware, την παραβίαση εταιρικών email και την ψηφιακή σεξουαλική εκμετάλλευση να αποτελούν μεταξύ των πιο αναφερόμενων απειλών. Οι ψηφιακές απειλές φτάνουν πλέον στους απλούς χρήστες, τους δημόσιους φορείς και τις βασικές υπηρεσίες, δημιουργώντας συνθήκες όπου ο εκφοβισμός και το επιβλαβές περιεχόμενο μπορούν να εξαπλωθούν εύκολα.

Σε όλη την Αφρική, οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα έχουν καταγράψει συνεχή διαδικτυακή παρενόχληση και παρακολούθηση με στόχο γυναίκες δημοσιογράφους στην Αφρική, σημειώνοντας ότι η ψηφιακή κακοποίηση έχει γίνει ένα αναδυόμενο εμπόδιο στην ελευθερία του Τύπου. Οι  φετινές 16 Ημέρες Ακτιβισμού (25 Νοεμβρίου έως 10 Δεκεμβρίου) κατά της έμφυλης βίας έρχονται σε μια εποχή, όπου η διαδικτυακή βλάβη διαμορφώνει τη δημόσια ζωή όσο και η βία εκτός διαδικτύου. Οι γυναίκες, που σχολιάζουν δημόσια ζητήματα, εργάζονται στη δημοσιογραφία ή συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή, αντιμετωπίζουν αυξανόμενη εχθρότητα, που περιορίζει τη συμμετοχή τους.

Η βία που διευκολύνεται από την τεχνολογία ως μέρος της έμφυλης βίας

Όταν ξεκίνησα το podcast Digital Dada, ήθελα να δημιουργήσω έναν χώρο, όπου οι γυναίκες δημοσιογράφοι θα μπορούσαν να μιλήσουν ανοιχτά για τις εμπειρίες τους. Αυτό που ανακάλυψα μέσω συνεντεύξεων με δεκάδες συναδέλφους είναι ότι η διαδικτυακή βία έχει γίνει μια από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες μορφές έμφυλης βίας στην Κένυα και σε ολόκληρη την Αφρική. Εκδηλώνεται ως απειλές, διαδικτυακή παρενόχληση, πλαστοπροσωπία, παρεμβατική παρακολούθηση και χειραγωγημένο περιεχόμενο, που έχει σχεδιαστεί για να ντροπιάσει ή να φιμώσει τις γυναίκες.

Κάθε δημοσιογράφος, από την οποία έχω πάρει συνέντευξη, έχει αντιμετωπίσει διαδικτυακή κακοποίηση. Οι επιθέσεις κυμαίνονται από στοχευμένη παρενόχληση και διαδικτυακό εκφοβισμό έως συντονισμένες εκστρατείες τρολαρίσματος και επιθέσεις με έντονο έμφυλο χαρακτήρα. Η ορατότητά τους ως γυναίκες στα ΜΜΕ τις καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτες μετατρέποντας την διαδικτυακή τους παρουσία σε συχνό πεδίο εχθρότητας και μισογυνισμού.

Η κλιμάκωση είναι τρομακτική. Ο ΟΗΕ για τις Γυναίκες προειδοποιεί ότι αυτό που ξεκινάει από μικρές οθόνες, ένα μήνυμα, ένα σχόλιο ή μια ανάρτηση, μπορεί να μετατραπεί σε έναν χείμαρρο απειλών και βίας στην πραγματική ζωή. Ιδιωτικές φωτογραφίες λαμβάνονται χωρίς συγκατάθεση, ψευδείς ισχυρισμοί διαδίδονται μέσα σε δευτερόλεπτα, τοποθεσίες παρακολουθούνται και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούνται για την παραγωγή deepfakes, που στοχεύουν στην ταπείνωση και τη φίμωση των γυναικών.

Έχω καταγράψει τον απολογισμό. Μια παρουσιάστρια τηλεοπτικών ειδήσεων ανέφερε ότι άρχισε να αυτολογοκρίνεται λόγω του φόβου της συνεχιζόμενης θυματοποίησης. Μια άλλη αποκάλυψε ότι ζήτησε θεραπεία μετά από ακραίο τρολάρισμα. Μια άλλη ανέφερε ότι οι επιθέσεις κλιμακώθηκαν πέρα ​​από αυτήν, στον σύζυγό της και τα παιδιά της. Αρκετές δημοσιογράφοι έχουν πάρει τη δύσκολη απόφαση να απενεργοποιήσουν εντελώς τους λογαριασμούς τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαφυλάξουν την ψυχική τους ευεξία.

Όταν οι δημοσιογράφοι αυτολογοκρίνουν, η κοινωνία χάνει. Η ελευθερία της πληροφόρησης τίθεται σε κίνδυνο. Αυτά δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά. Είναι συστηματικές επιθέσεις σχεδιασμένες για να απομακρύνουν τις γυναίκες από τον δημόσιο διάλογο.

Φωνές από τη σύνοδο κορυφής της Λουάντα

Η ψηφιακή ασφάλεια κατέλαβε εξέχουσα θέση στην πρόσφατη Σύνοδο Κορυφής Αφρικανικής Ένωσης-Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Λουάντα της Ζάμπια. Σε συνέντευξη που έδωσε κατά τη διάρκεια της συνάντησης, η Πρέσβης Liberata Mulamula, ειδική απεσταλμένη του προέδρου της Επιτροπής της Αφρικανικής Ένωσης για τις Γυναίκες, την Ειρήνη και την Ασφάλεια, περιέγραψε την ψηφιακή βία ως μια νέα απειλή για την ειρήνη και την ασφάλεια και σημείωσε ότι οι διαδικτυακοί χώροι μπορεί να είναι ιδιαίτερα σκληροί για τις γυναίκες σε ηγετικές θέσεις. Μίλησε ανοιχτά για τη συναισθηματική πίεση, που προκαλείται από την επίμονη κακοποίηση, και ενθάρρυνε τις γυναίκες να παραμείνουν ορατές στο διαδίκτυο. Δήλωσε: «Έχουμε κινητοποιήσει τις γυναίκες να χρησιμοποιούν τα ΜΜΕ και να μην τα φοβούνται, επειδή οι φωνές μας πρέπει να ακουστούν». Πρόσθεσε ότι η Αφρικανική Ένωση έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο γυναικών επαγγελματιών ΜΜΕ για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και την υποστήριξη των επιζώντων διαδικτυακής βλάβης.

Επεσήμανε επίσης την υιοθέτηση από την Αφρικανική Ένωση της πρώτης σύμβασης για τον τερματισμό της βίας κατά των γυναικών και των κοριτσιών. Είπε ότι η εφαρμογή της πρέπει να θέτει την κυβερνοασφάλεια στο επίκεντρο και σημείωσε ότι το Φόρουμ Γυναικών, Ειρήνης και Ασφάλειας της Αφρικανικής Ένωσης στην Τυνησία, το οποίο πραγματοποιήθηκε στις 9 και 10 Δεκεμβρίου, θα ασχοληθεί άμεσα με την ψηφιακή βία. 

Η πρέσβειρα Henriette Geiger, πρέσβειρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Κένυα και μόνιμη αντιπρόσωπος στο UNEP και στο UN-Habitat, τόνισε την ανάγκη για ισχυρότερη ικανότητα κυβερνοασφάλειας, καθώς οι χώρες ψηφιοποιούν βασικές υπηρεσίες. Δήλωσε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Κένυα συμμετέχουν σε διάλογο για την επάρκεια δεδομένων, ώστε να ευθυγραμμιστούν τα πρότυπα προστασίας δεδομένων της Κένυας με αυτά της ΕΕ. Εάν επιτύχει, πρόσθεσε, η Κένυα θα μπορούσε να γίνει ένας αξιόπιστος ψηφιακός κόμβος, ικανός να επεξεργάζεται ευαίσθητα δεδομένα με ασφάλεια. Συνολικά, οι παρατηρήσεις έδειξαν μια κοινή αναγνώριση ότι οι ασφαλέστεροι ψηφιακοί χώροι είναι απαραίτητοι για τη συμμετοχή των γυναικών, την ισότητα και το μέλλον της ψηφιακής συνεργασίας μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης.

Γιατί η κρίση επιδεινώνεται και τι πρέπει να αλλάξει

Η ραγδαία επέκταση της πρόσβασης στο διαδίκτυο έχει αυξήσει την έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο. Η Ιντερπόλ προειδοποιεί ότι οι διαδικτυακές απειλές στοχεύουν πλέον απλούς χρήστες και δημόσιους θεσμούς, καθιστώντας δύσκολο τον έλεγχο των επιβλαβών αφηγήσεων. Οι τοπικές αναφορές δείχνουν παρόμοιες τάσεις. Μια πρόσφατη έκθεση στην Κένυα διαπίστωσε ότι πολλές Κενυάτισσες έχουν αποσυρθεί από τις ψηφιακές πλατφόρμες μετά από παρενόχληση, που συνδέεται με πολιτικές και κοινωνικές συζητήσεις. Οι επιζήσασες περιέγραψαν ότι αισθάνονται ανασφαλείς ακόμη και εκτός διαδικτύου σημειώνοντας ότι η ψηφιακή κακοποίηση συχνά τις ακολουθεί στα σπίτια τους. Οι γυναίκες, που επιδιώκουν πολιτικά αξιώματα, αντιμετωπίζουν τις ίδιες πιέσεις. Μια ενημέρωση από το Ίδρυμα Westminster για τη Δημοκρατία διαπίστωσε ότι οι υποψήφιες αντιμετωπίζουν πλαστοπροσωπία, doxxing, κυβερνοπαρακολούθηση και χειραγώγηση εικόνας, που αποσκοπεί στην αποθάρρυνση της εισόδου τους στη δημόσια ζωή.

Τα αδύναμα συστήματα αναφοράς και η ασυνεπής εφαρμογή των πολιτικών επιδεινώνουν το πρόβλημα. Παρόλο που η Κένυα έχει νόμους για την προστασία των δεδομένων και το κυβερνοέγκλημα, πολλά θύματα δεν λαμβάνουν έγκαιρη υποστήριξη και αυτός είναι ο κανόνας στις περισσότερες αφρικανικές χώρες. Οι πλατφόρμες συχνά αφαιρούν το επιβλαβές περιεχόμενο με αργούς ρυθμούς και οι σαφείς οδοί αναφοράς παραμένουν περιορισμένες. Αυτά τα κενά επιτρέπουν την εξάπλωση της διαδικτυακής βίας, ακόμη και καθώς περισσότερες υπηρεσίες μεταβαίνουν στο διαδίκτυο.

Η βελτίωση της κυβερνοασφάλειας απαιτεί ισχυρότερες υπηρεσίες υποστήριξης, καλύτερες αντιδράσεις από τις πλατφόρμες και σαφέστερους μηχανισμούς για την αναφορά περιστατικών. Τα προγράμματα ψηφιακής παιδείας μπορούν να βοηθήσουν τους χρήστες να κατανοήσουν ασφαλέστερες πρακτικές, ιδίως σε αγροτικές και χαμηλού εισοδήματος κοινότητες. Οι πλατφόρμες πρέπει να ενισχύσουν τα εργαλεία τους για τον εντοπισμό κακοποίησης και την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση. Τα πλαίσια πολιτικής στις περισσότερες αφρικανικές χώρες παρέχουν τις βάσεις, αλλά απαιτούνται συνεπής εφαρμογή και επαρκείς πόροι. Η περιφερειακή συνεργασία μπορεί επίσης να υποστηρίξει καλύτερα πρότυπα κυβερνοασφάλειας και κοινή γνώση σχετικά με τις αναδυόμενες απειλές.

Οι φετινές 16 Ημέρες Ακτιβισμού τόνισαν την ανάγκη να αναγνωριστεί η ψηφιακή βία ως πραγματική βία και να υπενθυμιστεί στο κοινό ότι δεν υπάρχει #ΚαμίαΔικαιολογία για την διαδικτυακή κακοποίηση.